وقف همواره به فروزان ماندن مشعل دانش و نشر معارف اسلامی کمک کرده است.

آثار اجتماعی وقف

آثار اجتماعی وقف

آیین نیک وقف در حل گرفتاری های اجتماعی مردم نقش به سزایی دارد. برخی کارکردهای اجتماعی وقف عبارتند از:

الف) افزایش گرایش جامعه به ارزش های معنوی و اخلاقی

ارزش های معنوی و اخلاقی مانند: ایثار، عدالت، فداکاری، برادری و همیاری همواره خوشایند بوده اند. دین اسلام نیز با سفارش به آداب و احکامی همچون: تعاون و همکاری، برادری، وفاداری، رعایت حقوق دیگران، پرداخت خمس، زکات و صدقه، بر نهادینه کردن ارزش های معنوی و اخلاقی در سطح جامعه تأکید کرده است. موقوفات با کارکردهایی همچون: تبلیغ دین، نشر کتاب های دینی، برگزاری روضه خوانی و سوگواری در ایام شهادت ائمه دین علیهم السلام در زنده نگه داشتن ارزش های معنوی و اخلاقی در جامعه مؤثرند.

به استناد وقف نامه های تاریخی، واقفان در موارد بسیاری با قرار دادن شرط هایی که به تقویت ارزش های اخلاقی و نفی ضدارزش ها می انجامید، نوعی رفتار اخلاقی و انضباط اجتماعی برای بهره مندان از موقوفه ها برقرار می کردند؛ یعنی آنان از این رهگذر، نظام وقف را وسیله ای برای رشد اخلاقی و وقف نامه را منشوری برای تربیت اسلامی و نهادینه کردن ارزش های معنوی قرار می دادند.

ب) تقویت حکومت اسلامی

به طور کلی، کارکردهای اجتماعی موقوفه ها به گونه ای در تقویت حکومت اسلامی نقش دارند. فرهنگ وقف با موقوفه هایی همچون مسجدها، مدرسه ها، بیمارستان ها و نهادهای اجتماعی دیگر و با کارکردهایی همچون فقرزدایی، برطرف کردن آشفتگی اقتصادی، حل مشکلات اجتماعی، آموزش معارف اسلامی و فنون نظامی، کمک به امر بهداشت و درمان، آبادانی شهرها و کارآفرینی، مقداری از بار سنگین امور اقتصادی را از دوش بیت المال مسلمانان و دولت اسلامی برمی دارد یا از فشار آن بر بودجه کل کشور می کاهد.

از آنجا که استقلال سیاسی بدون استقلال اقتصادی ممکن نیست، سرمایه داران مسلمان موظفند برای استقلال سیاسی حکومت اسلامی در سایه دست یابی به استقلال اقتصادی، به صورت های گوناگون از جمله وقف کردنِ بخشی از دارایی خویش بکوشند.

ج) پیشرفت فرهنگی

اوقاف همواره به فروزان ماندن مشعل دانش و نشر معارف اسلامی کمک کرده اند. پیشینه موقوفه هایی مانند: مدرسه ها، مراکز پژوهشی، دانشگاه ها و کتاب خانه ها از قدرت پیشبرد فرهنگی وقف و خدمت وقف به دین و دانش حکایت می کند.

فراهم بودن بستر مناسب آموزش و پژوهش برای دانش آموزان و دانش پژوهان، یکی از عوامل گسترش دانش در جهان اسلام بوده و وقف به عنوان یک منبع مالی برای مراکز علمی و پشتوانه ای مردمی در این راستا نقش داشته است.

تأمین هزینه برخی مدرسه ها و هزینه زندگی برخی عالمان دین و دانش پژوهان و تهیه امکانات آموزشی آنان به صورت نسبی و مقطعی از درآمدهای موقوفه ها، امری انکارناپذیر است.

یکی دیگر از عوامل مؤثر در تقویت فرهنگی جامعه، وقف نامه های ائمه علیهم السلام، عالمان دین و برخی واقفان بزرگ بوده است. آنان با نگارش وقف نامه ها، قراردادن شرط هایی چند و تعیین بهره مندان از موقوفه و موارد مصرف درآمدهای آن به فرهنگ اهمیت داده و از این راه، در تقویت و پیشرفت آن کوشیده اند.

د) گسترش عدالت اجتماعی

جریان ناسالم تبعیض و فاصله زیاد طبقاتی میان اکثریت محروم و اقلیت سرمایه دار، پیوسته سبب فساد، هنجارشکنی، ناامنی، کشمکش، ارتکاب جرم و حتی جنگ شده است.

علامه طباطبایی در المیزان در زمینه انفاق و نقش آن در کاستن فاصله میان مستمندان و ثروتنمندان می نویسد:

انفاق از بزرگ ترین اموری است که اسلام در یکی از دو رکنش؛ یعنی «حقوق مردم» بدان اهمیت داده است و با روش های گوناگونی مانند: زکات، خمس، کفاره های مالی و دیگر اقسام فدیه و انفاق های واجب و صدقه های مستحب و نیز از راه وقف و...، بدان اعتبار بخشیده است. هدف از انفاق در اسلام آن است که سطح زندگی قشرهای پایین اجتماع که نمی توانند نیازهای زندگی شان را بدون کمک دیگران رفع کنند، ارتقا یابد تا همگان در جامعه اسلامی، به طور همسان از امکانات بهره مند شوند. همچنین اسلام، قشرهای ثروتمند جامعه را از تجمل گرایی و پرداختن بیش از اندازه به زیورهای دنیایی که محرومان جامعه بدان دسترسی ندارند، نهی کرده است.(1)

ه) استقلال و شکوفایی اقتصادی

اهمیت استقلال اقتصادی در کشورهای اسلامی از اهمیت استقلال سیاسی کمتر نیست و این دو مقوله، همواره برهم اثر گذارند. در اسلام، افزون بر استقلال سیاسی، استقلال اقتصادی نیز مطلوب است. در این دین عدالت گستر، برخلاف افراط و تفریط های نظام های سرمایه داری و کمونیستی، نظام اقتصادی هماهنگ با فطرت بشری سامان داده شده است که نه بی عدالتی و ستم نظام های سرمایه داری در آن هست و نه دیکتاتوری های رژیم های مارکسیستی بر آن حاکم است. در اسلام، عبادت، سیاست و اقتصاد با هم پیوند دارند و با برقراری برنامه هایی مانند: خمس، زکات، صدقه، هدیه و وقف، شکوفایی اقتصادی جامعه تضمین شده است.

استفاده از درآمد موقوفه ها به منظور راه سازی، ایجاد مکان های عمومی، ساخت پل ها، راه اندازی کارخانه های تولیدی، اشتغال جوانان، اطعام مسکین ها، تهیه مسکن ارزان برای جوانان، سرمایه گذاری در طرح های عمرانی، صنعتی و کشاورزی، کاهش قیمت ها، افزایش تولید و مانند آن، تأثیر وقف را در حل مشکلات اقتصادی نمایان می کند.(2)

در بینش اسلامی، نه تنها بهره برداری از درآمدها، دارایی ها و املاک موقوفه ها در زمان زندگی واقفان هدف گذاری می شود، بلکه منافع اجتماعی، اقتصادی و مردمی موقوفه ها، با قوانین شرعی و عرفی، پس از درگذشت واقفان نیز تضمین می گردد.

بنابراین، باید با جهت دهی موارد مصرف اوقاف به سوی فعالیت های تولیدی و خدمات اقتصادی، بر میزان رشد اقتصادی افزود تا نقش وقف در استقلال و شکوفایی اقتصادی، آبادانی شهرها و رفاه حال مسلمانان نمود بیشتری یابد.

آستان قدس، مؤسسه ای فرهنگی - اقتصادی است که بودجه آن از محل درآمدهای املاک وقفی و زمین های واگذار شده تأمین می شود. آستان قدس با استفاده از موقوفه های فراوان، فعالیت های فرهنگی ارزنده ای انجام داده است. این مؤسسه در سال های گذشته در زمینه های کشاورزی، تولیدی، صنعتی، دامداری، خدمات اجتماعی و فرهنگی و نیز تهیه مسکن، درمان بیماران و رفاه عمومی، پیشرفت چشم گیری داشته است؛ به گونه ای که این مؤسسه پربرکت، مهم ترین وزنه اقتصادی در استان خراسان به شمار می رود.(3)

و) فقرزدایی

قرآن کریم، حرکت به سوی فقرزدایی و محو آسیب پذیری را کاری نیک و پسندیده معرفی کرده است: «و در اموالشان برای سائل و محروم حقی [معین ]بود».(4)

هدف رسول خدا صلی الله علیه و آله از وقف نخلستان به ویژه نخلستان قبا بر فقیران و نیز قصد امیرالمؤمنین علی علیه السلام از وقف مزرعه های ابی نیزر و بغیبغه و چاه بغیبغه و... بر فقیران و در راه ماندگان و نیز موقوفه های دیگر امامان علیهم السلام فقرزدایی بوده است.

منبع:

کتاب وقف سرمایه ای ماندگار، جواد ملایی پور، ص 51-44.

---

پی نوشت ها:

1. ترجمه تفسیر المیزان، ج 2، صص 537 و 538.

2. سید مهدی بزرگی، مقاله «راه های ترویج فرهنگ وقف»، مجله وقف، میراث جاویدان، ش 30، صص 112 و 113.

3. نک: نگاهی به وقف و آثار اقتصادی -اجتماعی آن، صص 106- 114؛ وقف در فقه اسلامی، صص 415 - 419.

4. ذاریات: 19.


مطالب مرتبط