علم مقابل دین نیست و دین همان چیزی را می گوید که عقل گوید...

آیا دین در برابر علم در قضیه کرونا شکست خورد و این به معنای تعارض علم و دین نیست؟

آیا دین در برابر علم در قضیه کرونا شکست خورد و این به معنای تعارض علم و دین نیست؟

برخی می گویند علم و عقل با دین تعارض دارد و کسانی که قبلاً تنها عامل حل مشکلات را دین می دانستند، امروز می بینند عملاً در قضیه کرونا دین در برابر علم شکست خورده است و نشانه آن را تعطیلی اماکن مقدسه در زمان این بیماری واگیر بیان می کنند؛ نیز گفته می شود که روحانیونی که همیشه عامل بلا را گناهان می دانستند و نه ویروس و میکروب، اکنون به توصیه های پزشکی عمل می کنند.

پاسخ کوتاه:

اولاً: علم مقابل دین نیست و دین همان چیزی را می گوید که عقل گوید (کل ما حکم به الشرع حکم به العقل).

ثانیاً: امام صادق علیه السلام فرمودند: «إِنَّ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَيْنِ حُجَّةً ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً بَاطِنَةً فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْأَنْبِيَاءُ وَ الْأَئِمَّةُ علیهم السلام وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُولُ»(1)و امیرالمؤمنین علیه السلام فلسفه نبوت را شکوفایی عقول نامیدند(لِيُثِيرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ).(2)

ثالثاً در اسلام به قدری علم ارزش دارد که هزاران رکعت نماز عابد برابر یک رکعت نماز عالم است و اولین باب کتب حدیثی کتاب العلم است.

رابعاً در قرآن درباره علم و دانش آیات متعددی داریم و حتی یک سوره از قرآن به نام سوره قلم است.

ثالثاً در اسلام به قدری علم ارزش دارد که هزاران رکعت نماز عابد برابر یک رکعت نماز عالم است و اولین باب کتب حدیثی کتاب العلم است.

رابعاً در قرآن درباره علم و دانش آیات متعددی داریم و حتی یک سوره از قرآن به نام سوره قلم است؛ اصلاً کتاب مقدس مسلمانان از نوع خواندنی (قرآن) است و قرآن بارها دستور به تدبر و تفکر و تعقل داده است.

خامساً پیامبر فرمودند: علم را حتی از چین (دورترین نقطه و منطقه کفار) یاد بگیرید و فرمودند: «اطلبوا العلم من المهد إلى اللّحد» و «طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَةٍ».(3)

سادساً خود دین بیشترین دستور رعایت نکات بهداشتی را کرده؛ شستن دست، وضو، غسل، طهارت و... همگی از احکام دین بوده و در سیره اهل بیت علیهم السلام نیز رعایت می شده است.

سابعاً خدا دنیا را از طریق اسباب و علل طبیعی می چرخاند؛ مثلاً چاقو علت است برای بریدن؛ ویروس علت است برای مریض شدن؛ دارو علت است برای سلامت از مریضی؛ و... .

فلذا نباید انتظار داشت خداوند قواعدی که خودش قرار داده عمل کند؛ البته علل عالَم فقط مادی نیست و علل معنوی مثل دعا و صدقه و توسل نیز مؤثر است.

نکته دیگر اینکه دعا و توسل و... علل نزدیک و قریب را معمولاً عوض نمی کند، یعنی موقع نماز باران امام رضا علیه السلام بدون ابر باران نمی بارد بلکه علل بعیده (دور) را عوض می کند، مثلاً اگر قرار نبوده ابری از دریا برخیزد، خدا کاری کرده که آفتاب در ساعت خاص بتابد و بادی که قرار نبوده، ابر را به این سمت بیاورد، آورده است تا به کسی حس معجزه و خارق عادت بودن دست ندهد.

پاسخ تفصیلی:

در دهه های اخیر –به خصوص از قرن نوزدهم میلادی به این طرف- سعی کردند چنین وانمود کنند که دین داری، مانع علم و پیشرفت علمی است؛ اما کاملاً بالعکس است.

به برخی از آیات و روایات در این رابطه اشاره می شود:

آیه 11 مجادله: «يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ؛ خداوند کسانی را که ایمان آوردند و آنان را که علم داده شدند بسیار بلندمرتبه می فرماید».

و در آیاتی به این برتری تصریح نموده است: «قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذينَ لا يَعْلَمُونَ؛(4) بگو آیا کسانی که می دانند و کسانی که نمی دانند یکسانند؟»

خداوند متعال در قرآن کریم با جملاتی مثل «أَ فَلا تَعْقِلُونَ»، «أَ فَلا تَتَفَكَّرُونَ» و «أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآن‏» بیش از سی صد بار انسان ها را به استفاده و بهره جستن از این نیروی خدادادی دعوت کرده است.

در روایت از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است که «خیر دنیا و آخرت با دانش است و شرّ دنیا و آخرت با نادانی».(5)

امام صادق علیه السلام نیر فرمودند: «أَكْثَرُ النَّاسِ قِيمَةً أَكْثَرُهُمْ عِلْماً»(6)که البته منظور از علم فقط علم دین نیست بلکه بسیار وسیع تر است.

در یک تقسیم حضرت علی علیه السلام علم را بر چهار شعبه تقسیم می کند: «الْعُلُومُ أَرْبَعَةٌ الْفِقْهُ لِلْأَدْيَانِ وَ الطِّبُّ لِلْأَبْدَانِ وَ النَّحْوُ لِلِّسَانِ وَ النُّجُومُ لِمَعْرِفَةِ الْأَزْمَانِ؛(7) علم بر چهار رشته است: 1- علم فقه برای دین، 2- علم طب برای امراض بدن، 3- علم نحو برای مصونیت زبان از خطا، 4- علم نجوم برای شناخت زمان».

روشن است که محتوای این روایت هم به معنای انحصار علم در این چند دانش نیست، تنها اهمیت آن ها را می رساند.

سیره پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام با علم روز همخوانی دارد؛ آن ها حتی طبابت می کردند و دستورات طبی می داده اند.(8)

امام رضا علیه السلام به مثابه یک طبیب برای هر کدام از غلامان نسخه ای جدا داده به طبیب امر می کنند که فلان رگ و فلان رگ را فصد کن؛ سپس به یاسر می فرمایند که تو نیاز به فصد نداری و... .

کسانی که متخصص علوم حوزه سلامت و طب هستند نیک می دانند اینکه امام علیه السلام در مسأله فصد (به عنوان یک امر خطیر پزشکی) آن هم در حضور یک طبیب نسخه داده اند، به معنای تسلط آنان به امور طبابت است.

بنیانگذار علم شیمی نوین جابر بن حیّان شاگرد امام صادق علیه السلام است که امروزه به نام پدر علم شیمی شناخته می شود.

علمای اسلام پیشتاز در علوم تجربی و پزشکی بوده اند. امثال ابن سینا و رازی و فارابی و خواجه نصیر و دیگران علمای بزرگ اسلام بوده اند که حکایت از توجه دین به علم دارد.

آن کسانی که علمای بزرگ (تجربی) هستند –به جز موارد بسیار معدودی- همه جزو علمای بالله اند. مثلاً ابن سینای پزشکی که کتاب «قانون»ش تا اندکی پیش –یعنی بعد از هزار سال- در اروپا به عنوان یک منبع در دانشگاه ها مورد مراجعه بوده، یک عالم دینی است؛ آدمی است که در عرفان می نویسد، در فلسفه هم می نویسد. فارابی و دیگران هم همین طور بودند.

پیشرفت علم بعد از انقلاب اسلامی دلیل بر تأثیر مثبت دین در کسب علوم تجربی دارد.

سریع ترین نرخ رشد علمی جهان مربوط به ایران است که 11 برابر نرخ رشد میانگین جهانی است.

رتبه ایران از نظر تعداد دانشگاه های برتر در نظام رتبه بندی تایمز در دنیا از رتبه 32 در سال 2012 به رتبه 17 در سال 2017 ارتقا یافته است.

تعداد دانشگاه های برتر ایران در دنیا بر اساس نظام رتبه بندی تایمز در دنیا از صفر دانشگاه در قبل از انقلاب به 18 دانشگاه در سال 2018 رشد داشته است، آمارهای دیگری نیز در نظام رتبه بندی لایدن (18 دانشگاه ایران در رتبه بندی برترین دانشگاه های دنیا در سال 2018) و نظام رتبه بندی کیواس (5 دانشگاه در دنیا در سال 2017) وجود دارد.

اگر کتاب «تمدن اسلامی در قرن چهارم» را مطالعه کنید، خواهید دید در قرن چهارم هجری که اوج شکوفایی اسلامی –یعنی همان قرن یازدهم میلادی؛ یعنی اوج ظلمت جهل در اروپا- است، ایران و اسلام پر از دانشمندان بزرگ علوم تجربی است.

علاوه بر این کتاب اعترافات به قلم استاد عطایی اصفهانی که دایره المعارفی است بسیار مختصر از معرفی پیشگامان مسلمان در علم و فرهنگ و تمدن در جهان و تأثیر حیرت آور آنان در توسعه علوم و پایه گذاری صنعت و تکنولوژی به خصوص در دنیای غرب توصیه می شود.

و همچنین کتاب صعود چهل ساله که شامل بخشی از پروژه بزرگ پژوهشی صعود چهل ساله است و پیشرفت های انقلاب را در حوزه های مختلف علمی مورد بررسی قرار داده است.

منبع:

جزوه پاسخ به شبهات کرونا

تهیه و تنظیم: گروه علمی اداره پاسخگویی به سؤالات دینی دهه کرامت 1441 ق، 1399 ش.

پی نوشت:

1. کافی، ج 1، ص 16.

2. خطبه 1 نهج البلاغه.

3. منتخب میزان الحکمه، ص 398.

4.زمر: 9.

5.بحار، ج 79، ص 170.

6.الحیاه، ج 1، ص 37.

7.بحار، ج 1، ص 218.

8. عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج 2، ص 227.


مطالب مرتبط