احسان و نیکوکاری ویژه چه کسانی ست؟

احسان و نیکی به فقرا یکی از مصادق انفاق است

احسان و نیکوکاری ویژه چه کسانی ست؟

یکی از مفاهیم ارزشمندی که مورد توجه تمام ادیان الهی به ویژه مکتب حیات بخش اسلام قرار گرفته است، «احسان و نیکی» به همنوعان است.

احسان و نیکی به همنوعان یکی از نیازهای ضروری جوامع الهی است و رواج آن در میان مردم سبب پیدایش جامعه ای متعادل، بالنده و پویا می شود؛ لذا پیشوایان معصوم در سیره خود این فضیلت انسانی را سرلوحه برنامه های زندگی خود قرار می دادند و در احادیث و روایات، رهنمودهای سازنده را ارائه می کردند.

در این نوشتار سعی شده است با الهام از سیره آن بزرگواران به تبیین مصادیق احسان و نیکوکاری بپردازیم.

1- حمایت از محرومان

مسلمانان باید در پرتو احسان و نیکوکاری از لحاظ توزیع ثروت‌های عمومی و سایر خدمات در حد مساوی قرار گیرند. پیامبران تلاش می کردند تا فقرا و محرومان جامعه علاوه بر رشد فکری، از محرومیت های مادی رها شوند و زندگی مناسب و در شأن خود داشته باشند. همچنین پیشوایان معصوم در سیره خود با ترویج فرهنگ احسان با انواع فقر و محرومیت مبارزه می کردند تا این پدیده شوم را که نتیجه بی عدالتی و ظلم بود، ریشه کن نمایند.

پیشوایان معصوم در سیره خود با ترویج فرهنگ احسان با انواع فقر و محرومیت مبارزه می کردند.

حضرت علی علیه السلام از قول پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: «جامعه ای که در آن حق محرومان و ضعیفان ادا نشود، افرادش هیچ گاه روی سعادت و خوشبختی را نخواهند دید.»[1]

امام علی علیه السلام نیکی به اقشار محروم را جزو برنامه های اصلاحی خویش قرار داده بودند. آن حضرت در عهدنامه خویش به مالک اشتر به وی مأموریت می دهند که اقشار ضعیف جامعه را از نعمت احسان و نیکوکاری محروم نسازد و نیازهای آنان را تأمین کند. همچنین علاوه بر فرمان هایی که به کارگزاران خویش در جهت تأمین اجتماعی محرومان جامعه می دهند، خود نیز عملاً به تأمین نیازهای این قشر اقدام می کنند.[2]

2- تأمین نیازهای مردم

گرفتاری‌ و نیازمندی‌ به سراغ هر انسانی می آید. در چنین مواقعی که فرد در جامعه دچار مشکل می‌شود و به یاری دیگران نیازمند است، انتظار دارد افراد توانمند قدمی در جهت حل مشکل او بردارند. اسلام نهایت تلاش خود را به خرج می دهد تا در تمام جامعه اسلامی حتی یک فقیر هم پیدا نشود، اما بدون شک در هر جامعه ای افراد از کار افتاده آبرومند، کودکان یتیم و بیمارانی وجود دارند که باید توسط بیت‌المال و نیز افراد متمکن با نهایت ادب و احترام تأمین شوند. توجه و اهتمام به امور معیشتی مردم جایگاه ویژه ای در سیره معصومین دارد. در حدیثی آمده است که امام سجاد علیه السلام در شب های تاریک از خانه خارج می شدند و انبانی را که در آن کیسه های درهم و دینار بود، بر دوش خویش حمل می کردند و بر در خانه فقرا می بردند و به آنان می بخشیدند.[3]

ابوهاشم جعفری - یکی از اصحاب خاص امام حسن عسکری علیه السلام - می‌گوید: «از فقر و تنگدستی به امام شکایت بردم. آن حضرت با تازیانه خود خطی بر روی زمین کشیدند و شمشی از طلا را که نزدیک به پانصد اشرفی بود از آن بیرون آوردند و فرمودند: ای اباهاشم! این را بگیر و ما را معذور دار!»[4]

3- مهرورزی

مهرورزی از زیباترین مصادیق احسان و نیکی است که نقش سازنده و مؤثری در گرایش انسان‌ها به سوی حق و عدالت ایفا می کند و در بسیاری از موارد ارتباطات را صمیمی تر و آتش کینه ها و اختلافات را خاموش می کند.

مهرورزی از زیباترین مصادیق احسان و نیکی است که نقش سازنده و مؤثری در گرایش انسان‌ها به سوی حق و عدالت ایفا می کند.

حضرت علی علیه السلام می فرمایند: «دل های انسان ها بیگانه و نامأنوس است و هر کس از راه مهرورزی و محبت وارد شود، با آن الفت می گیرد.»[5] پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به عنوان کامل ترین اسوه راستین بشریت نسبت به تمام مردم بسیار صمیمی و مهربان بودند. آن بزرگوار با به کارگیری محبت و احسان توانستند در طول ۲۳ سال دل‌های بسیاری را شیفته مکتب خویش کنند و از منجلاب ضلالت به صراط مستقیم هدایت نمایند. قرآن کریم در این باره می فرماید: «وَمَا أَرسَلْنَاکَ إِلَّا رَحمَهً لِّلْعَالَمِین؛[6] ما تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم».

راز موفقیت پیامبر صلی الله علیه و آله در مدیریت حکومتی، نیکی و عشق به مردم بود و اگر این شیوه مفید و کارآمد در مدیریت ایشان وجود نداشت، هرگز توفیق رفع مشکلات و موانع طاقت فرسا را پیدا نمی کردند. در حدیثی آمده است که: پیامبر صلی الله علیه و آله در برخورد با دیگران همیشه مهربان، خوش رو و خندان بودند و هرگز بی رحم، پرخاشگر و اهل تملق نبودند. هیچ کس از احسان ایشان مأیوس نمی شد و هر کس به در خانه ایشان می آمد، نومید بازنمی گشت. گاه که فرد غریب و ناآگاهی با خشونت سخن می گفت و درخواستی داشت، تحمل می کردند و به یاران شان می فرمودند: هرگاه کسی را دیدید که حاجتی دارد،‌ به او عطا کنید.»[7]

و این چنین بود که پیامبر صلی الله علیه و آله دل ها را کانون محبت خود ساختند و میلیون ها دل را از این رهگذر با خداوند آشتی دادند.

4- همدردی و همیاری

یکی از زیباترین خصلت‌های انسانی، همدردی و یاری دیگران است. انسان به حکم اجتماعی بودن، به تأمین آسایش و آرامش دیگران نیازمند است و همچنین نیازهایش او را در جهت تعاون و مشارکت با دیگران ترغیب می کند. در دین اسلام مشارکت و تعاون یکی از آموزه‌های اصلی است. قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید: «وَتَعاوَنوا عَلَى البِرِّ وَالتَّقوى وَلا تَعاوَنوا عَلَى الإِثمِ وَالعُدوان؛[8] و در راه نیکوکاری و پرهیزکاری به یکدیگر کمک کنید و در راه گناه و تعدی همکاری ننمایید.»

در سیره پیشوایان معصوم همدردی و یاری دیگران از مصادیق ستوده و خداپسندانه احساس و نیکوکاری است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرمایند: «کسی که دو لباس دارد یکی را خود بپوشد و دیگری را به برادر دینی خویش بپوشاند.»[9] امام صادق علیه السلام همدردی و مواسات با برادران دینی را وسیله تقرب به خداوند دانسته اند. آن حضرت می فرمایند: «با همدردی کردن با برادران تان خود را به خداوند نزدیک کنید.»[10]

انسان به حکم اجتماعی بودن، به تأمین آسایش و آرامش دیگران نیازمند است.

5- برخورد گرم و صمیمی

برخورد گرم و صمیمی، نوعی احسان و نیکی به دیگران است که باعث نزدیک شدن دل‌ها و افزایش مهرورزی می شود.

آموزه های دینی نشان می دهند که برخورد صمیمی و ارتباط عاطفی با دیگران در سیره پیشوایان معصوم از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده است. امام علی علیه السلام می فرمایند: وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله با کسی مصافحه می کردند، هیچ‌گاه اتفاق نیفتاد که حضرت دست شان را از دست او جدا کنند تا اینکه‌ آن شخص دستش را برمی داشت و اگر کسی برای بیان حاجتی با ایشان صحبت می کرد، حضرت هیچ گاه سخن او را قطع نمی کردند و از او جدا نمی شدند تا آن شخص سخن خود را به پایان می برد و از پیامبر صلی الله علیه و آله جدا می شد.[11]

6- مدارا با مردم

یکی از سجایای اخلاقی که مایه دوام و ثبات جامعه است، مدارا با دیگران است. رفق و مدارا در سیره رفتاری و عملی پیشوایان معصوم فراوان به چشم می‌خورد. آنان در امر تبلیغ و اجرای فرامین الهی علاوه بر شخصیت دادن به مردم، آنان را محترم می شمردند؛ به گونه ای که با گفتار و کردار خویش بهترین آداب زندگی را به دیگران می آموختند و درشت خویی آنان را با صبر و حوصله تمام تحمل می کردند. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله با مدارای خویش توفیق یافتند تا دین و دنیای مردم را اصلاح نمایند.

رفق و مدارا از مهم‌ترین صفات الهی هستند. از همین رو پیشوایان معصوم این فضیلت اخلاقی را بالاترین حد داشتند. البته مدارای مورد بحث به معنای چشم پوشی از حق و زیر پا گذاشتن اصول و یا عبور از حدود معیارهای اساسی نیست، بلکه یک نوع روش در برخورد با دیگران است که خداوند بندگان ویژه خود را بر آن می ستاید و می فرماید: «وَعِبَادُ الرَّحمَنِ الَّذِینَ یَمشُونَ عَلَى الأَرضِ هَونًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلامًا؛[12] و بندگان خدای رحمان کسانی هستند که روی زمین به آرامی راه می روند و چون افراد نادان ایشان را خطاب قرار دهند به ملایمت و مدارا پاسخ می دهند.»

7- انفاق به مستمندان

دین اسلام برای دستگیری از محرومان جامعه راهکارهای زیادی را ارائه نموده است. یکی از این راهبردها انفاق به افراد فقیر است که طبق آموزه های دینی از درخشان ترین مصادیق احسان و نیکی قلمداد می شود.

مسئله انفاق در آیات وحیانی مورد تأکید بسیار قرار گرفته است. قرآن کریم در این مورد می‌فرماید: «مَثَلُ الَّذینَ یُنفِقُونَ أَموالَهُم فی سَبیلِ‌اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّهٍ أَنْبَتَت سَبعَ سَنابِلَ فی کُلِّ سُنبُلَهٍ مِائَهُ حَبَّهٍ وَ اللَّهُ یُضاعِفُ لِمَن یَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلیم؛[13] مثل کسانی که اموال خویش را در راه خدا انفاق می کنند همانند دانه ای است که هفتصد خوشه داده است و در هر خوشه صد دانه وجود دارد و خداوند برای هر کس که بخواهد دو برابر می کند و خداوند وسعت دهنده داناست.»

آنچه در فرایند انفاق دارای اهمیت است حفظ کرامت نیازمندان به هنگام بخشش و احسان به آنان است؛ یعنی این فضیلت خداپسندانه باید به گونه ای باشد که به بزرگواری و شرافت مستمندان لطمه‌ای وارد نسازد.

آنچه در فرایند انفاق دارای اهمیت است حفظ کرامت نیازمندان به هنگام بخشش و احسان به آنان است.

محمد بکری می گوید: وارد مدینه شدم تا پولی به دست آورم و قرضم را ادا کنم، اما به مقصود نرسیدم. با خود گفتم بهتر است خدمت امام کاظم علیه السلام بروم. آن حضرت به باغی که خارج از مدینه قرار داشت رفته بودند. نزد ایشان رفتم. امام علت آمدنم را جویا شدند. ماجرا را برای ایشان تعریف کردم. حضرت به درون باغ رفتند و بلافاصله بیرون آمدند. غلام خود را مرخص کردند و سیصد دینار پول به من بخشیدند. پول را گرفتم و شاد و خندان برگشتم.[14]

چنان که ملاحظه می شود امام علیه السلام برای حفظ کرامت محمد بکری هنگام اعطای پول به او، غلام خویش را مرخص کردند تا مبادا در حضور غلام، شخصیت و کرامت وی جریحه دار شود.

مطلب دیگری که باید در مقوله انفاق مورد توجه مسلمانان قرار گیرد، مقدم داشتن دیگران بر خویشتن است. با نزول آیات انفاق مسلمانان به قدری تحت تأثیر قرار گرفتند که برخی از آنان نفیس‌ترین و بهترین اموال خود را در راه خدا به فقرا و مستمندان دادند. مرحوم طبرسی در تفسیر محمع البیان نقل می‌کند: «امام علی علیه السلام لباس بسیار فاخر و نفیسی را خریدند و در راه خدا انفاق کردند و سپس فرمودند: از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که هر کس دیگران را بر خود مقدم بدارد، خداوند او را روز قیامت به سوی بهشت بر دیگران مقدم می دارد.»[15] روایت شده است که مرد فقیری به محضر رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و از شدت گرسنگی خود شکایت کرد. پیامبر دستور دادند تا از منزل برای او غذایی بیاورند، ولی در منزل غذایی نبود. آن حضرت در مسجد اعلام کردند چه کسی امشب این مرد را مهمان می‌کند؟ امیرالمؤمنین عرض کردند: من. آنگاه علی علیه السلام آن مستمند گرسنه را به خانه بردند و به فاطمه علیها السلام فرمودند: آیا غذایی در خانه هست؟ فاطمه علیها السلام جواب داد: ما فقط به اندازه خودمان و بچه ها غذا داریم، ولی امشب این میهمان را بر خود مقدم می‌داریم. حضرت فرمودند: ای دختر رسول خدا! چراغ را خاموش کن و کاری بکن تا بچه ها بخوابند. حضرت زهرا چنین کردند و آن شب غذای خویش را به مهمان دادند و خودشان با بچه ها گرسنه خوابیدند. صبح علی علیه السلام به محضر نبی اکرم صلی الله علیه و آله رفتند و ماجرا را بازگو کردند.[16] در همان موقع این آیه در شأن ایثار و انفاق علی علیه السلام و افراد خانواده اش نازل گردید: «وَ یُؤثِرُونَ عَلَى أَنفُسِهِم وَلَو کَانَ بِهِم خَصَاصَه؛[17] آنان گرسنگان را بر خودشان مقدم می دارند، هر چند خودشان بسیار در سختی و نیاز باشند.»

شایان ذکر است که همه احسان و نیکوکاری و انفاق‌های کلان ائمه اطهار قطعاً از بیت‌المال مسلمین نبوده است، زیرا آن بزرگواران در مصرف بیت‌المال دقیق و عادلانه رفتار می کردند و حتی یک درهم از حریم عدالت و مساوات خارج نمی شدند. این انفاق ها و بخشش ها بیشتر از محصول باغ ها، نخلستان ها و مزارعی بود که با دسترنج خود احداث می کردند و گاهی نیز از هدایایی بود که دوستان و پیروان امامان به آنها می رساندند.

ختام سخن

با الهام از سیره پیشوایان معصوم نتیجه می گیریم که احسان و نیکوکاری ویژه انسان هایی است که در مسیر هدایت قرار گرفته اند و رسیدن به کمال را از خداوند طلب می کنند و با دوری از خصلت های ناپسند سعی می کنند به یاری نیازمندان بشتابند و از توان و نیرویی که خداوند به آنان بخشیده است، در راستای تکامل فردی و اجتماعی خود و دیگران استفاده کنند؛ زیرا به این بینش رسیده اند که هر آنچه در اختیار آنهاست، به واسطه احسان و فضل خداوند متعال است و به شکرانه این نعمت بزرگ می کوشند تا نیازهای دیگران را به هر طریق ممکن برطرف سازند.

منبع: ماهنامه پاسدار اسلام، اسماعیل نساجی زواره، ش 421-422.


پی نوشت ها؛

[1]. نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، نامه ۵۳، ص ۵۸۴.

[2]. اصول کافی، محمدبن یعقوب کلینی، ج ۱، ص ۴۰۶.

[3]. اصول کافی، ج ۱، ص ۳۸۹.

[4]. مناقب آل ابی‌طالب، ابن شهر آشوب، ج ۴، ص ۳۲۸.

[5]. نهج البلاغه، حکمت ۵۰، ص ۶۳۴.

[6]. انبیاء، ۱۰۷.

[7]. معانی الاخبار، شیخ صدوق، ص ۸۳.

[8]. سوره مائده، آیه 2.

[9]. منتخب میزان الحکمه، محمد محمدی ری شهری، ص 534.

[10]. سفینه البحار، شیخ عباس قمی، ج ۲، ص ۲۳.

[11]. همان، ج ۱۶، ص ۲۳۶.

[12]. سوره فرقان، آیه ۶۳.

[13]. سوره بقره، آیه ۲۶۱.

[14]. الارشاد، ج ۲، ص ۲۳۲.

[15]. مجمع البیان، فضل بن حسن طبرسی، ج ۲، ص ۴۳۷.

[16]. تفسیر نورالثقلین، علی بن جمعه هویزی، ج ۵، ص ۲۸۶.

[17]. سوره حشر، آیه ۹.

مطالب مرتبط
دیدگاه خود را ارسال کنید
تاکنون نظری برای این مطلب ثبت نشده است.
ویژه ها
عید در حرم امام رئوف

عید در حرم امام رئوف

9224

عید در حرم امام رئوف


عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

8634

فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی که جز ولای توام نیست هیچ دست آویز حرم مطهرامام رضا علیه السلام


زائر حرم امام رضا علیه السلام

زائر حرم امام رضا علیه السلام

7963

دولت دراین سرا و گشایش دراین در است ... السلام علیک یا انیس النفوس یا علی بن موسی الرضا(ع) #امام_رضا_علیه_السلام #حرم_امام_رضا_علیه_السلام #حرم_مطهر_رضوی


ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

8911

قلب مرا به پای ضریح ات گره بزن بیمارم و دخیل شفای تو می شوم


دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

9693

از رهگذر خاک سر کوی شما بود؛ هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد


بیشتر