تصویب قانون کاپیتولاسیون نه تنها مورد اعتراض امام خمینی(ره) قرار گرفت بلکه برخی دیگر از مراجع نیز به مقابله با آن برخواستند که باید در راس همه انها از آیت...

اعتراض تند آیت الله قمی به کاپیتولاسیون

اعتراض تند آیت الله قمی به کاپیتولاسیون

تصویب قانون کاپیتولاسیون نه تنها مورد اعتراض امام خمینی(ره) قرار گرفت بلکه برخی دیگر از مراجع نیز به مقابله با آن برخواستند که باید در راس همه انها از آیت الله العظمی قمی(ره) نام برد که به دلیل مواضع سختش علیه کاپیتولاسیون بازداشت و تبعید شد.

نوشتاری از:رضا سلیمان نوری

مقدمه
دستگیری امام خمینی(ره) و برخی دیگر از علمای بزرگ مناطق مختلف کشور پس از رخداد خونین 15خرداد سال 1342 و نوع واکنش مردم به این بازداشت‌ها باعث شد تا پهلوی دوم احساس کند که دیگر هیچ مخالف رسمی در کشور ندارد. او برهمین پایه سعی کرد تا با همراهی بیشتر با غرب و استفاده از ساواک به سوی یک حکومت مطلقه فردی پیش رود. شاه در تیرماه ۱۳۴۳ به آمریکا رفت و در جریان مذاکرات انجام شده در این کشور و برای جلب همراهی بیشتر سران آمریکا، موافقت خود را با اجرای قانون کاپیتولاسیون در ایران اعلام کرد. امری که خود باعث شد تا روحانیت باردیگر به مخالفت آشکار با شاه برخیزد. مخالفتی که هرچند با تبعید برخی از مراجع از جمله امام خمینی(ره) و بازداشت برخی دیگر از روحانیون به ظاهر عقیم ماند اما در واقع به آتشی زیر خاکستر تبدیل شد که تمامی ادعاهای مذهبی رژیم را به مرور زمان نابود کرد.در این مبارزه علاوه بر امام راحل(ره) برخی دیگر از مراجع نیز تمام قد حاضر شدند که از آن جمله باید از آیت الله العظمی قمی(ره) نام برد که به دلیل مواضع سختش علیه کاپیتولاسیون بازداشت و تبعید شد. با این مقدمه نحوه تصویب قانون کاپیتولاسیون و واکنش امام خمینی(ره) و آیت الله قمی (ره) با آن را مرور می‌کنیم:

تصویب کاپیتولاسیون
پهلوی دوم پس از بازگشت از سفر آمریکا از طریق دولت دست نشانده حسین علی منصور لایحه کاپیتولاسیون را به مجلس سنا ارائه داد و سنا هم در جلسه فوق‌العاده سوم مرداد 1343 متن ذیل را تصویب کرد: «مادة واحده: با توجه به لایحه شماره ۱۸-۲۲۹۱-۲۱۵۷-۱۱۲۵/۱۳۴۲ ش. دولت و ضمائم آن در تاریخ 21/11/42 به مجلس سنا تقدیم شده به دولت اجازه داده می شود که رئیس و اعضای هیئت‌های مستشاری نظامی ایالات متحده آمریکا در ایران که به موجب موافقت‌نامه مربوط در استخدام دولت شاهنشاهی باشند از مصونیت‌هایی که شامل کارمندان اداری و فنی موصوف در بند (و) ماده اول قرارداد وین که در تاریخ هیجدهم آوریل ۱۹۶۱م. (29 فروردین 1340) به امضا رسیده است برخوردار نماید.»
روز سه شنبه 21مهر 1343 نیز مجلس شورای ملی با 74 رأی موافق در مقابل 61 رأی مخالف این لایحه را تصویب کرد تا بدین گونه از منظر قانونی قابل اجرا شود.(1)

واکنش امام خمینی (ره )
انتشار خبر تصویب قانون کاپیتولاسیون در مجلس شورای ملی واکنش شدید علما را به دنبال داشت. امام خمینی (ره) در چهارم آبان ۱۳۴۳ طی سخنرانی در قم این قانون را مایه نابودی عزت مردم ایران دانست و گفت:« ... عزت ما پایکوب شد، عظمت ایران از بین رفت، عظمت ارتش ایران را پایکوب کردند. قانونی را به مجلس بردند که در آن ما را ملحق کردند به پیمان وین... که تمام مستشاران نظامی آمریکا با خانواده‌هایشان، با کارمندهای فنی‌شان با کارمندان اداری‌شان، با خدمه‌شان... از هر جنایتی که در ایران بکنند، مصون هستند. ملت ایران را از سگ‌های آمریکا پست‌تر کردند. چنان‌چه کسی سگ آمریکایی را زیر بگیرد مؤاخذه از او می‌کنند. اگر شاه ایران یک سگ آمریکایی را زیر بگیرد مؤاخذه می‌کنند. چنان چه یک آشپز آمریکایی شاه ایران را زیر بگیرد، بزرگ‌ترین مقام را زیر بگیرد، هیچ‌کس حق تعرض ندارد. آقا من اعلام خطر می‌کنم...»(2)
پس از این سخنان بود که ماموران شاه امام خمینی(ره) را دستگیر و به ترکیه تبعید کردند. امری که باعث شد تا برخی از روحانیون به عنوان لزوم حفظ اسلام از مبارزه با رژیم دست کشیده و فعالیت سیاسی را کنار نهند.در این بین معدودی از علما نه تنها سکوت نکرده بلکه پس از اطلاع از کم وکیف ماجرا به تندی واکنش نشان دادند. در این بین واکنش آیت الله العظمی قمی(ره) را باید مهم ترین واکنش از این قبیل به ماجرای کاپیتولاسیون و البته تبعید امام خمینی(ره) به ترکیه دانست. واکنشی که خود پس از مدتی باعث بازداشت وتبعید ایشان به کرج گردید.

دفاع از امام خمینی
آیت الله قمی که خود به تازگی از بازداشت به دلیل ماجرای 15 خرداد آزاد شده و به مشهد بازگشته بود، پس از گذشت حدود یک ماه از تبعید امام خمینی(ره) به ترکیه و با تحقیق کامل در جوانب مختلف موضوعی در 20 آذر 1343 بیانیه شدید اللحنی صادر کرد.در ابتدای این بیانیه آمده بود:« ملت مسلمان ایران! همه می‌دانید که دستگاه جبار و هیئت حاکمه ایران در تعقیب جنایات چند ساله خود در این دو ماه اخیر چه جنایات و حوادث ناگوار دیگری بوجود آورده و چه ضرباتی بر پیکر قرآن مجید و اسلام و استقلال و اقتصاد مملکت وارد آورده است. همه می‌دانید یکی از مراجع بزرگ تقلید حضرت آیت الله خمینی را که از حق شرعی و قانونی خود استفاده کرده و از خیانت‌های هیئت حاکمه پرده برمی داشت به خارج ایران تبعید کردند و این تبعید تنها به جرم دفاع معظم له از حریم دین و قرآن و دفاع از استقلال و عظمت مملکت، دفاع از مال و جان و نوامیس و آبروی ملت ایران، به جرم بیان حق و حقیقت و آشکار نمودن خودسری‌ها و خیانت‌های پشت پرده مسئولیت امور صورت گرفته است.آیت الله خمینی تبعید شدند، زیرا عموم ملت را از خیانت بزرگی که اولیا امور مرتکب شده بودند و می خواستند مستور و زیر پرده بماند آگاه ساخت.»

مجلسین فرمایشی
این مرجع بزرگ تقلید در بخشی دیگر از بیانیه خود با تشریح ماهیت قانون کاپیتولاسیون آن را « لایحه‌ای ننگین که موجب سرافکندگی ملت ایران است» توصیف کرد و افزود:«جای بسی تعجب و تأسف است در کشوری که مراجع عالیقدر دینی که حتی به حکم قانون اساسی فوق قوه مقننه‌اند، برای بیان سخنان منطقی و قانونی خود در دفاع از حریم دین و قرآن و دفاع از حقوق این ملت بی‌پناه دارای مصونیت نباشند،در کشوری که هیچ گونه آزادی در حدود قانون برای طبقات بیدار و رجال علمی و افراد زنده و متفکر کشور در دفاع از حقوق دینی و قانونی خود و ملت ایران وجود ندارد،در چنین کشوری مجلسین تحمیلی بنا به پیشنهاد دولت به مستشاران آمریکایی در برابر هرگونه جنایت و تجاوزی که اراده کنند، مصونیت بدهد. هر چند باید گفت از دولت و نمایندگانی که فرمایشی و تحمیلی باشند و با اراده ملت بوجود نیامده باشند، جز این انتظار نمی‌توان داشت. »

سکوت و خفقان مرگبار کشور
آیت الله قمی(ره) در بخش پایانی بیانیه خود نیز ضمن اشاره به وقایع 15 خرداد 42 خاطر نشان کرده بود:«حکومت وحشت و ترس در پناه سرنیزه و زور بوجود آورد تا شاید بتواند صدای روحانیت را خفه سازد و جلوی بیداری ملت را بگیرد. کشور را در حال سکوت و خفقان مرگباری نگه دارد در صورتی که این خفقان مرگبار در پناه حکومت سرنیزه خود بهترین دلیل و اعتراف است بر تجاوز و ستمگری و قانون شکنی و خیانت آنان. آری اگر دستهای ناپاک آنان به خون ملت و تجاوز به مصالح دینی و به حقوق مردم آلوده نبود، اگر پرونده کارنامه حکومت آنها سیاه و تاریک نبود، چرا از گویندگان مذهبی و اطباء اجتماع یعنی مراجع بزرگ تقلید که زبان واقعی ملت مسلمان هستند و دردهای درونی آنان را بیان می کنند، تا این درجه ترس و وحشت دارند تا آنجا که مراجع بزرگ را از ملت ایران دور سازند و یا در محاصره شدید نگاه دارند تا مبادا صدای آنها به ملت برسد با آنکه مراجع دینی برای نشر مقاصد مصلحانه خود نه رادیو در اختیار دارند و نه مجلات و روزنامه و نه وسایل طبع در اختیار آنهاست. ولی دستگاه جبار همه این وسایل را بطور کامل در اختیار دارند و علاوه بر آن اسلحه و تمام قوای انتظامی در اختیار آنهاست. این نیست مگر ترس و وحشت از آگاه شدن ملت بر گوشه‌ای از ناپاکی‌ها و قانون شکنی‌ها و بیدادگری‌های آنان.»
گفتنی است انتشار این بیانیه باعث شد تا رژیم پهلوی بازداشت و تبعید آیت الله سید حسن قمی را نیز در دستور کار خود قرار دهد.

پی نوشت:
1 _صورت مذاکرات مجلس شورای ملی ۲۱ مهر ۱۳۴۳ ،جلسه ۱۰۴.
2_ صحیفه نور، ج ۴،ص ۱۰۹.

منابع:
1 _صورت مذاکرات مجلس شورای ملی
2_ صحیفه نور، مجموعه بیانات امام خمینی(ره) ، ج ۴، موسسه تنظیم و نشر،تهران، 1377.
3_ مروری در واقعه ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، ایرج پزشک زاد، شرکت کتاب، لس انجلس، ۲۰۰۸ میلادی.
4_ تقویم تاریخ خراسان(ازمشروطیت تاانقلاب اسلامی)، غلامرضاجعفری، انتشارات مرکزاسناد انقلاب اسلامی، تهران،چاپ اول،1377.
5_ اسناد انقلاب اسلامی،جلد پنجم( بیانیه‌ها، اطلاعیه‌ها، پیام‌ها، تلگراف‌ها و نامه‌های علمای شهرهای مختلف ایران از سال 1339 تا پیروزی انقلاب اسلامی)، مرکز اسناد انقلاب اسلامی،تهران،چاپ اول،1374.



مطالب مرتبط