تقسیم بندی بازی ها از نظر سن و مرحله رشد

انواع بازی

انواع بازی

بازی ها از نظر سن و مراحل رشد به سه دسته بازی های تمرینی ، بازی های نمادین و بازی های باقاعده تقسیم بندی می شوند .

اصولا پیشرفت کودکان در بازی ها از طریق یک سلسله مراحل رشد صورت می گیرد . البته سرعت رشد کودکان با همدیگر متفاوت است . بعضی از کودکان استعدادخود را در زمینه های معینی زودتر نمایان می سازند و بعضی دیگر قابلیت های خود را در آینده جبران می کنند .

به طور کلی کودکان خردسال ابتدا به تنهایی بازی می کنند ، در مرحله بعدی به فعالیت های موازی روی می آورند . به این معنا که در کنار دیگر کودکان بازی می کنند ، در این حالت اغلب از وسایل مشابه و یکسانی استفاده می کنند . از واکنش های اجتماعی که تغییر دهنده کیفیت بازی هستند ، کمتر بهره می گیرند . سرانجام اینکه کودکان با بازی های اجتماعی مشغول می شوند که در این هنگام فعالیت ها بین دو یا تعداد بیشتری از کودکان رخ می دهد .

باید دانست که با رشد سنی و پختگی ذهنی کودکان ، به تدریج از مقدار زمان صرف شده در بازی های منفرد و موازی کاسته می شود . بنابراین کودکی چهارساله که در مهد کودک یا خانه به مدت طولانی به تنهایی بازی می کند می تواند نشانه ای برای نگرانی والدین و مربیان باشد که مستلزم توجه نسبت به کودک است . البته آنچه مسلم است نابهنجار بودن رفتار کودک به مداومت رفتار و موقعیتی که او در آن قرار می گیرد بستگی دارد . [1]

یکی از بهترین تقسیم بندی بازی مرتبط با سن و مراحل رشد در روان شناسی سویسی به نام ژان واژه است به نظر وی :

" در جریان رشد سه نوع بازی مشاهده می شود که از نظر ساختار با یکدیگر متفاوت اند و به ترتیب یکی پس از دیگری ظاهر می شوند : تمرینی ، نمادین ، با قاعده .

1- بازی های تمرینی (0-2 سالگی)

در بیان چگونگی بازی های تمرینی می توان گفت کودک در این مرحله ، بازی را وسیله ای برای لذت بردن از حواس می داند ، زیرا لمس کردن ، چشیدن ، گوش کردن ، حرکت اعضای بدن و احساس کیفیت مختلف اشیاء را از راه بکار بردن حواس درمی یابد و این جریان سبب لذت بردن او می شود . کودک با استفاده از حواس ، از تقلید پا فرا می گذارد ، به تکرار می پردازد و حرکاتش از شکل ابتدایی آزمایش و خطا به مهارت می رسد . ابتدا با اعضای بدن خود بازی می کند مثل مکیدن انگشتان و بازی کردن با دست های خود . سپس به اشیای محیط توجه می کند ؛ آنها را لمس می کند ، تکان می دهد ، در دهان می برد ، به اطراف می کوبد ، آن ها را روی هم می چیند ، جمع می کند و در نهایت در حدود دو سالگی قادر به گروه بندی اشیاء بر اساس کاربرد و ویژگی های یکسان می شود .

این حرکات تقلیدی مقدمه ای می شود تا کودک بتواند به اعمال پیچیده تری دست بزند . وقتی کودکان این مرحله را پشت سر می گذارند برای بازی های دیگر آماده می شوند .

2- بازی های نمادین یا رمزی(2-5 سالگی)

در این مرحله از بازی که از دو تا پنج سالگی ادامه دارد عناصر جدیدی وارد بازی کودکان می شوند . واقعیت ها تغییر شکل می یابند و اشیایی که وجود ندارند به وسیله اشیا دیگر نمایش داده می شوند . کودکان در این سن از یک تکه چوب ، اسب و با قرار دادن چند بالش در کنار هم خانه و یا باغچه ای می سازند . کودک در این مرحله به تمرین تجربیات زندگی می پردازد و آنها را به شکل های مختلف تجربه و آزمایش می کند . این بازی ها نیازمند فکراند . بازی های نمادین اوج بازی های کودکانه هستند و بیش از شکل های دیگر بازی در زندگی کودک نقش اساسی ایفا می کنند . در واقع بازی نمادین آغاز می شود که کودک به تدریج زبان می گشاید و توانایی کاربرد علائم و نمادهای زبان را دارد .

در بسیاری از اوقات ، محدودیت ها مانع دست یابی کودک به ابزار و وسایلی است که در بازی به آن نیاز دارد . در این مرحله است که کودک ، برای حل مشکل خود به بازی های نمادین روی می آورد و عناصر تازه ای وارد بازی کودکان می شوند . در این بازی ها واقعیت ها تغییر شکل می یابند و اشیایی که وجود ندارند به وسیله اشیا دیگر به نمایش درمی آیند . کودک قوطی کبریت را در دست می گیرد و آن را ماشینی می داند که بوق می زند ترمز می گیرد و عقب و جلو می رود . قاشق غذاخوری را هواپیما می داند که در فضا حرکت می کند .

همانندسازی با والدین ، همانندسازی با اشیاء و حیوانات نیز در این سنین شکل می گیرد .

بازی های تخیلی یکی از اصیل ترین اشکال تفکر نمادین در کودکان خردسال هستند و استفاده از آن به کودک فرصت می دهد تا واقعیت ها بر اساس علایق و دانش پیشین خود در دنیای اطرافش درونی سازی کند بنابراین این بازی ها به رشد ذهنی و هوشی کودک بسیار کمک می کند .

3- بازی های باقاعده(7-11 سالگی)

در این مرحله اثرات بازی برای تمام عمر باقی می ماند و همزمان با رشد کودک ، به صورت کامل تری انجام می شود . معمولا قواعد بازی های باقاعده از بزرگ ترها به کوچک ترها یا از نسلی به نسلی دیگر منتقل می شود . در بازی های باقاعده رقابت وجود دارد و علاوه بر آن در هر بازی قراردادهایی وجود دارد که نهادینه شده است . با قراردادهایی که ممکن است دائمی و یا بر اساس موافقت موقتی خود بازیکنان باشد .

در هر سنی کوددک بازی های خاصی را انجام می دهد و گاهی با رشد سنی ، بعضی از بازی های قبلی را رها می کند . مثلا بچه های کودکستان ، بازی با مکعب های چوبی را رها می کنند زیرا اشیایی از قبیل رنگ ، گل رس و مداد رنگی فعالیت های جالب تر و متنوع تری را به آن ها عرضه می کند . وقتی کودک اسباب بازی ها و عروسک های خود را نمی تواند جاندار فرض کند این بازی ها نیز جذابیت خود را از دست می دهد و کودک کم کمبه سوی بازی هایی مثل فوتبال ، بسکتبال و بازی های پیچیده فکری می رود که نیازهای فکری و ، جسمی، روانی و اجتماعی را بهتر برآورده می کند . [2]


[1] . ر. ک : " نقش بازی در رشد همه جانبه کودکان پیش دبستانی" فرخنده مفیدی ، نشریه پیوند ، شماره 149 ، ص 35-36، 1377- ش .

[2] .ر. ک : راهنمای انتخاب اسباب بازی ، محمدرضا مطهری، ص11-12. روان شناسی بازی، سیامک مهجور، ص 45-56


مطالب مرتبط