تجلی توحید در کلام عاشورا

عاشورا نیز تجلی گاه توحید و محوریت خداپرستی است، راه امام حسین (علیه السلام) همان خط توحید محوری و دوستی با خدا و کوشش در راه خداست. امام (علیه السلام)...

تجلی توحید در کلام عاشورا

جلیله صالحی، پژوهشگر مدرسه علمیه حضرت خدیجه (سلام الله علیها)


چکیده:
توحید هنگامی که بر خداوند اطلاق می گردد، به معنای اعتقاد به وحدانیت و یکی بودن اوست. عاشورا تبلور منظومه ای از همه تاریخ، توحید، عقیده و اخلاق دینی است، کلام امام حسین علیه السلام در منظومه عاشورا مملو از توحید باوری است، و توحید یکی از اساسی ترین نکات ماندگاری این حماسه عظیم است.
کلیدواژه: توحید، عاشورا، امام حسین (علیه السلام)، خداوند، کلام، پروردگار

مقدمه:
توجه به توحید از مهم ترین آموزه های دینی در کلام انبیاء و اولیاء الهی بالاخص اباعبدالله الحسین (علیهم السلام) است. نکته اولی که در زندگی امام حسین و ائمه معصومین (علیهم السلام) قابل مشاهده است، توجه به توحید در تمامی شئون زندگی است و شاخصه انبیاء و اولیاء الهی (علیهم السلام) توجه به این حقیقت است و ایشان در زندگی فردی و اجتماعی خود به این حقیقت توجه دارند.

1. توحید
واژه «توحید» مصدر باب «تفعیل» به معنای «یگانه دانستن» است. ریشه این کلمه «وَحَدَ» و به معنای انفراد است و از این رو «واحد» به چیزی اطلاق می شود که جزء ندارد. (راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن، ص 551) توحید در لغت یعنی چیزی را یکتا و منحصر به فرد دانستن و هنگامی که بر خداوند اطلاق می گردد، به معنای اعتقاد به وحدانیت و یکی بودن اوست. (رضوانی، نقد مبانی اعتقادی وهابیان، ص 18)
توحید، پایه ای ترین اصل اعتقادی در اسلام و مهم ترین شعار آن است. نخستین آموزه ای که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) برای مردم بیان کرد باور به خدای یکتا بود که با جمله «لا اله الا الله» ابراز می شود. تمام آموزه های اعتقادی، اخلاقی و فقهی اسلام به توحید باز می گردد. (مطهری، آشنای با قرآن، ج 2، ص98)

توحید، پایه ای ترین اصل اعتقادی در اسلام و مهم ترین شعار آن است. نخستین آموزه ای که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) برای مردم بیان کرد باور به خدای یکتا بود که با جمله «لا اله الا الله» ابراز می شود.


2.
مراتب توحید
توحید دارای مراتبی می باشد:

2-1.
توحید در الوهیت
یعنی تنها موجود مستحق عبادت که دارای همه صفات کمال و جمال بالاستقلال بوده، خداوند متعال است. (رضوانی، مبانی اعتقادی، ص18؛ ر.ک: نصیر الدین طوسی، قواعد العقائد، ص63؛ سبحانی، اندیشه اسلامی1، ص 144)
خداوند می فرماید: «وَإِلَهُکمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ ... »؛ و خدای شما خدای یکتاست ... . ( بقره، 163)

2-2. توحید در ربوبیت
یعنی تنها تربیت کننده و مدبر شؤون عالم و خلقت اشیاء و هدایت کنندة آن ها به سوی اهدافشان به صورت مستقل، خداوند متعال است. (رضوانی، نقد مبانی اعتقادی وهابیان، ص 19-20؛ ر.ک: الالهیات، ج 1، ص 355)
خداوند متعال می فرماید: «الحمدالله رب العالمین»؛ حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که تربیت کننده عالمیان است. (فاتحه،2)

2-3. توحید در خالقیت
یعنی تنها خالق مستقل در عالم یکی است و هر کس غیر از او، در خالقیتش محتاج به اذن و مشیت اوست و کسی بدون ارادة او کاری انجام نمی دهد. (رضوانی، نقد مبانی اعتقادی وهابیان، ص 19؛ ر.ک: سبحانی، اندیشه اسلامی 1، ص 145؛ ر.ک: ربانی، عقاید استدلالی، ج1، ص105)
خداوند متعال می فرماید: «قُلِ اللهُ خَالِقُ کلِّ شَیءٍ»: بگو خداوند خالق هر چیز است. (رعد، 16)

2-4. توحید در عبادت
یعنی عبادت و پرستش مخصوص خداوند متعال است. (رضوانی، نقد مبانی اعتقادی وهابیان، ص20-21؛ ر.ک: مصباح، خداشناسی در قرآن، ص 65-64)
خداوند متعال می فرماید: «وَقَضَى رَبُّک أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِیاهُ»؛ و حکم کرده پروردگار تو، اینکه غیر او را عبادت نکنید. (اسراء: 23)

مراتب توحید: توحید در الوهیت، توحید در خالقیت، توحید در ربوبیت، توحید در عبادت.


3. عاشورا تبلور توحید
تبیین «مکتب» و تصحیح باورهای مردم در مسائل عقیدتی و بینشی، بر عهده امام است. امامان با سخن و عملشان هم صورت صحیح اعتقادات را می نمایانند، هم با انحرافات عقیدتی مقابله و مبارزه می کنند.
حاکمیت توحید و خدامحوری بر زندگی انسان راز مهم سعادت و راه یابی به مقام انسانیت است. اصل توحید عامل وحدت و انسجام امت اسلامی است، زیرا تا زمانی که عناصر مختلف سیاسی، فرهنگی و اقتصادی یک جامعه از انسجام و منطق درونی برخوردار نباشد نمی توان به سوی پیشرفت و عظمت گام نهاد.
عاشورا نه فقط یک واقعه تاریخی که در هزار و اندی سال پیش اتفاق افتاد؛ بلکه جریانی اثربخش و نقش آفرین در طول تاریخ بشریت است که می تواند به زندگی انسان تحرک و پویایی ببخشد و چشم اندازهای نوینی را در سیاست و حکومت ارائه دهد. اگر قرآن وظیفه هدایت انسان را دارد و مظاهر حق و باطل را نمایان می سازد، پس جریان عاشورا در واقع تفسیر عملی قرآن است، چرا که عاشورا نقطه تلاقی حق و باطل است. (موسوی، مقاله تجلی قرآن در نهضت عاشورا)
عاشورا نیز تجلی گاه توحید و محوریت خداپرستی است، راه امام حسین (علیه السلام) همان خط توحید محوری و دوستی با خدا و کوشش در راه خداست. امام (علیه السلام) پیرامون بیان ماهیت و هدف قیام خود به این نکته اشاره می کند: مگر نمی بینید که اطاعت خدا متروک گردیده است و به حق عمل نمی شود و از باطل مخالفت به عمل نمی آید. (نجمی، سخنان حسین بن علی (علیهما السلام) از مدینه تا کربلا، ص180) ایشان مردم را به حق محوری و پذیرش فرمان خدا و تمسک به توحید سفارش می نمود. قیام عاشورا برای خدا و در راه خدا بود و منافع مادی در آن هیچ دخالتی نداشت. آن حضرت خطاب به مردم می فرماید: «و شما می دانید که این قوم (یزید و یزیدیان) به فرمان شیطان درآمده و از اطاعت رحمان روی برتافته اند و در زمین فساد به راه انداخته و حدود خدا را معطل داشته اند. بیت المال را به نفع خود تصاحب کرده، و حرام خدا را حلال و حلالش را حرام نموده اند. (بنابراین) برای مخالفت با آنان من از هر کسی سزاوارترم.» (همان، ص74)

امام (علیه السلام) پیرامون بیان ماهیت و هدف قیام خود به این نکته اشاره می کند: مگر نمی بینید که اطاعت خدا متروک گردیده است و به حق عمل نمی شود و از باطل مخالفت به عمل نمی آید.


4. تجلی توحید در آینه کلام عاشورا
جلوه هایی از مراتب توحید در سخنان امام حسین علیه السلام در روز عاشورا موج می زند. در ذیل به چند نمونه از این سخنان اشاره می کنیم:

• در روایتی از حضرت سجاد (علیه السلام) نقل شده که فرمودند: و چون صبحگاهان لشکر دشمن به نزد حسین علیه السلام آمدند، دست های خود را بلند نموده و عرضه داشت: «بار پروردگارا! در تمام غصه ها و اندوه ها، تو محل اتکاء و اعتماد من می باشی! و در هر گرفتاری و شدت، تو محل امید من هستی! و در هر حادثه ای که بر من فرود آید و هر نازله ای که بر من وارد شود، تو محل اطمینان و استعداد من می باشی!» [1] (مفید، ارشاد، ص253)

• در صبح عاشورا وقتی امام حسین (علیه السلام) بر مرکب خود سوار شدند چنین فرمودند: « ... بدانید که صاحب اختیار و ولی من خداست که قرآن کریم را بفرستاد؛ و او زمام امور مردمان صالح را در دست دارد.» [2] (همان، ص253)

• هنگامی که سید الشهداء (علیه السلام) برای بار دوم برای وداع به خیمه آمد، و با اهل حرم وداع نمود، و سپس به مرکز مبارزه بازگشت؛ بسیار می گفت: «لا حَوْلَ وَ لا قُوَّه إلَّا بِاللهِ؛ هیچ حرکت و تحولی نیست؛ و هیچ قوه و قدرتی نیست مگر به خداوند عزّ اسمه.» (سید بن طاووس، لهوف، ص 105)

• در هنگامی که امام حسین (علیه السلام) در گودی قتلگاه افتاده بودند و در آن حالت های سخت و شدت، چشمان خود را به آسمان بلند نموده، و در دعا به درگاه حضرت ربّ ذوالجلال عرض می کرد: «شکیبا هستم بر تقدیرات و بر فرمان جاری تو ای پروردگار من! معبودی جز تو نیست، ای پناه پناه آورندگان!» [3] (همان، ص105-106)

• امام حسین علیه السلام در صبح عاشورا می فرمایند: « ... بنابراین ای خدای من! تو ولیّ تمام نعمت ها هستی! و صاحب هر نیکوئی! و منتهای تمام رغبت ها می باشی!» [4] (مفید، ارشاد، ص253)

• وقتی که اصحاب عمر بن سعد آماده برای جنگ با سید الشهداء (علیه السلام) شدند، امام، لشکر دشمن را موعظه کردند و در پایان فرمودند: « ... تو هستی پروردگار ما! توکل بر تو نموده ایم! و بسوی تو انابه و بازگشت داریم! و به سوی تو است تمام بازگشت ها.» [5] (سید بن طاووس، لهوف، ص85-88)

امام حسین (علیه السلام) در صبح عاشورا می فرمایند: « ... بنابراین ای خدای من! تو ولیّ تمام نعمت ها هستی! و صاحب هر نیکوئی! و منتهای تمام رغبت ها می باشی!»


نتیجه:
عاشورا تجلی گاه توحید و بر محور خداپرستی است، راه امام حسین (علیه السلام) همان خط توحید محوری و دوستی با خدا و کوشش در راه خداست. بنابراین یکی از اسرار جاودانگی و ماندگاری عاشورا توحید محوری بودن این قیام است.

منابع
* قرآن کریم
1. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن، تهران، نشر مرتضوی، 1388.
2. رضوانی، علی اصغر، نقد مبانی اعتقادی وهابیان، قم، مسجد جمکران، 1394.
3. ربانی گلپایگانی، علی، عقاید استدلالی، قم، نصایح، 1381.
4. سید بن طاووس، لهوف، ترجمه: ابوطالبی (حسینی)، قم، دلیل ما،1387.
5. سبحانی، جعفر و محمد رضایی، اندیشه اسلامی1، قم، معارف، 1385.
6. نصیر الدین طوسی، محمد بن حسن، قواعد العقائد، تحقیق: علی ربانی گلپایگانی، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، 1416 ق.
7. محمدصادق نجمی، سخنان حسین بن علی (علیهما السلام) از مدینه تا کربلا، قم، انتشارات اسلامی، 1362.
8. مفید، محمد بن محمد، الارشاد، قم، سرور، 1388.
9. مصباح یزدی، محمد تقی، خداشناسی در قرآن، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، بی تا.
10. مطهری، مرتضی، آشنای با قرآن، تهران، صدرا، بی تا.
11. موسوی، سید مهدی، مقاله تجلی قرآن در نهضت عاشورا، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، بی تا.


---------------------------------------------------------
پی نوشت ها:
1. لَمَّا صَبَّحَتِ الْخَیلُ الْحُسَینَ علیه السلام، رَفَعَ یدَیهِ وَ قَالَ: اللّهُمَّ أَنْتَ ثِقَتِی فِی کلِّ کرْبٍ، وَأَنْتَ رَجَآئِی فِی کلِّ شِدَّه، وَ أَنْتَ لِی فِی کلِّ أَمْرٍ نَزَلَ بِی ثِقَه وَعُدَّه. کمْ مِنْ هَمٍّ یضْعُفُ فِیهِ الْفُؤَادُ، وَتَقِلُّ فِیهِ الْحِیلَه، وَیخْذُلُ فِیهِ الصَّدِیقُ، وَیشْمُتُ فِیهِ الْعَدُوُّ؛ أَنْزَلْتُهُ بِک، وَ شَکوْتُهُ إلَیک، رَغْبَه مِنِّی إلَیک عَمَّنْ سِوَاک؛ فَفَرَّجْتَهُ عَنِّی، وَ کشَفْتَهُ، وَ کفَیتَهُ.
2. ... إِنَّ وَلِی اللهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکتَبَ وَهُوَ یتَوَلَّی الصَّلِحِینَ.
3. صَبْرًا عَلَی قَضَآئِک یا رَبِّ! لا إلَهَ سِوَاک، یا غِیاثَ الْمُسْتَغِیثِینَ!
4. فَأَنْتَ وَلِیّ کلِّ نِعْمَه، وَ صَاحِبُ کلِّ حَسَنَه، وَ مُنْتَهَی کلِّ رَغْبَه.
5. وَ أَنْتَ رَبُّنَا! عَلَیک تَوَکلْنَا! وَإلَیک أَنَبْنَا! وَإلَیک الْمَصِیرُ! (ممتحنه:4)

مطالب مرتبط
دیدگاه خود را ارسال کنید
تاکنون نظری برای این مطلب ثبت نشده است.
ویژه ها
عید در حرم امام رئوف

عید در حرم امام رئوف

9224

عید در حرم امام رئوف


عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

8634

فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی که جز ولای توام نیست هیچ دست آویز حرم مطهرامام رضا علیه السلام


زائر حرم امام رضا علیه السلام

زائر حرم امام رضا علیه السلام

7963

دولت دراین سرا و گشایش دراین در است ... السلام علیک یا انیس النفوس یا علی بن موسی الرضا(ع) #امام_رضا_علیه_السلام #حرم_امام_رضا_علیه_السلام #حرم_مطهر_رضوی


ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

8911

قلب مرا به پای ضریح ات گره بزن بیمارم و دخیل شفای تو می شوم


دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

9693

از رهگذر خاک سر کوی شما بود؛ هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد


بیشتر