سوره انفطار بیان می کند حسابرسي به اعمال انسان با دقت خاصي انجام ميشود و حتي اگر عملي پس از مرگ انسان تأثير اندكي در هدايت و گمراهي ديگران داشته باشد يا نفع و ضرري به آنان وارد كند، آثار مثبت و منفي آن در پرونده اعمال انسان ثبت مي ‌شود و به حساب آن نيز رسيدگي خواهد شد.

تفسیر ساختاری سوره انفطار

تفسیر ساختاری سوره انفطار

حسابرسی دقیق اعمال انسان در روز قیامت

معرفی سوره
سوره انفطار هشتادودومين سوره فرود آمده از آسمان وحي است. اين سوره به اتفاق مفسران، مكي است و اندكي پيش از هجرت پیامبر به مدینه، یعنی سال سیزدهم بعثت نازل شده است. «انفطار» در لغت به‌معناي شکافتن چيزي است، به ‌گونه اي كه حالت اوليه اش را از دست بدهد و حالت جدیدی پیدا کند.
در حديثى از امام صادق7 مى ‏خوانيم: «هر كس سوره انفطار و سوره انشقاق را تلاوت كند و آن دو را در نماز فريضه و نافله برابر چشم خود قرار دهد، هيچ حجابى او را از خدا محجوب نمى ‏دارد، و چيزى ميان او و خداوند حائل نمى ‏شود، پيوسته با چشم دل به خدا مى ‏نگرد و خدا با لطفش به او نگاه مى ‏كند، تا از حساب مردم فارغ شود.»(نور الثقلين، 5/520)
هدف و ساختار سوره
سوره انفطار تأكيد می کند به این كه انسان وقتي پا به صحنه قيامت مي‌ گذارد، با واقعيت اعمال خود مواجه مي شود. و حسابرسي به اعمال انسان با دقت خاصي انجام ميشود و حتي اگر عملي پس از مرگ انسان تأثير اندكي در هدايت و گمراهي ديگران داشته باشد يا نفع و ضرري به آنان وارد كند، آثار مثبت و منفي آن در پرونده اعمال انسان ثبت مي‌ شود و به حساب آن نيز رسيدگي خواهد شد(آیات 1 تا 5).
در ادامه سوره خدای سبحان به بررسي عوامل غفلت انسان‌ ها از اين حسابرسي دقيق مي پردازد و به اموري همچون بيتوجهي او به آفرينش دقيق و حكيمانه خدا و نگارش دقيق اعمال توسط فرشتگان ميپردازد(آیات 6 تا 12).
در انتها نمونه هايي از حسابرسي دقيق خدا درباره نيكان و بدان را يادآور مي ‌شود و تأكيد مي كند كه همه اينها در روزي است كه تنها فرمان خدا جاري است و او با دقت كامل به حساب هر كس رسيدگي مي كند(آیات 13 تا 19).

گفتار اول:
مراحل آگاه شدن انسان از اعمال خویش در روز قیامت
مرحله اول : فرو پاشی نظم فعلی جهان
پیش از فرا رسیدن روز قیامت، نظام کیهانی و به‌ ویژه نظام موجود در منظومه شمسی به‌ هم ریخته و «نظام آسمان دگرگون می ‌شود.»(إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ)(1).
در نتیجه این حادثه، «اجرام آسماني از مدار خود خارج شده و هر یک به‌ سویی مي روند.»(وَ إِذَا الْكَواكِبُ انْتَثَرَتْ)(2).
يكي از اجرام آسماني كه از مسير خود خارج شده و در آسمان رها ميگردد، زمين است. وقتی زمین از مدار خود خارج شد، زلزله های سهمگین در آن پدید مي آید. در نتيجه «درياها طوفاني شده و طغیان ميکنند و بر روي خشكيها روان می شوند.»(وَ إِذَا الْبِحارُ فُجِّرَتْ)(3).
مرحله دوم: برانگیخته شدن انسان‌ها از عالم برزخ
پس از فروپاشیدن نظم کنونی عالم، جهان دیگری با نظمی نوین برپا می‌ شود. «در این هنگام قبرها زیرورو مي شود» و هر كه در قبر قرار دارد، زنده شده و به دادگاه حساب الهي فرا خوانده مي شود.(وَ إِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ)(4).
مرحله سوم: آگاهی دقیق انسان از همه اعمالش
با برپایی دادگاه عدل الهی «هر كسي از كارهايي كه انجام داده و پيش فرستاده و سنّت هايي كه بر جاي نهاده است، آگاه می شود.»(عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ)(5). و انسان همه اعمال ريز و درشت خود را به‌ صورت عذاب هاي جهنم يا نعمت هاي بهشت مشاهده مي كند و با تمام وجود با آنها مواجه ميشود.

گفتار دوم:
دلایل غفلت انسان از حسابرسی دقیق اعمال
دلیل اول: غفلت از آفرينش دقيق و حكيمانه انسان
خداوند در آفرينش انسان جزئيترين امور را در نظر گرفته و همه دقت هاي لازم را در طراحي و آفرينش جسم و روح انسان به‌ كار برده و هماهنگي دقيقي بين مجموعه هاي مختلف بدن انسان پديد آورده است. خدايي كه اين همه دقت و حكمت در آفرينش انسان به ‌كار برده است، توانايي آن را هم دارد تا شرایطي فراهم كند كه دقيقترين و جزئيترين اعمال انسان ثبت و ضبط شود. ازاين‌ رو خداوند، از انساني كه ثبت و حسابرسي دقيق اعمال را انكار مي كند، مي ‌پرسد: «اي انسان! چه چيز باعث شده که از آفرينش و تدبير خدايي که با دقت و بزرگواری، همه شؤون وجودی تو را تدبیر کرده است، غافل بمانی» و با جسارت، قدرت او را بر محاسبه و ثبت اعمال خود انكار كني؟(يَا أيُّهَا الإنسانُ مَا غَرَّك بِرَبِّك الْكرِيمِ)(6).
سپس جلوه هایي از ربوبیت کریمانه خدا در آفرینش انسان را یادآور مي‌ شود و می فرماید: «خداي كريم و بزرگوار آن کسی است كه تو را آفريد، سپس اندام هايت را سامان داد و با توازن دادن آنها، تو را تعادل بخشيد.»(الّذی خَلَقَک فسوّاك فَعَدَلَك)( 7) «و در هر شكلي كه اراده كرد و شايسته بود، تو را تركيب كرد.»(فِي أَيِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَكَّبَكَ)(8).
دلیل دوم: پايبند نبودن به دين و قوانين الهي
با توجه به اين حقيقت مهم، آيه بعد خطاب به انسان‌ هاي منکر روز جزا مي ‌فرماید: علت انکار حسابرسي دقيق اعمال تنها این نیست که از تدبير حكيمانه و دقيق خدا در آفرينش غفلت داريد، «بلکه مشكل اصلي شما اين است كه دین خدا را قبول ندارید.»(کَلاّ بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ)(9).
دلیل سوم: غفلت از ثبت دقيق اعمال انسان توسط فرشتگان
علت دیگر انکار حسابرسي دقيق روز حساب این است که انسان نمی‌ خواهد این واقعیت را بپذیرد که هر عملی را كه انجام می دهد، به دقت توسط مأموران الهی ثبت می ‌شود و در روز قیامت بر همان اساس، پاداش یا کیفر می ‌بیند. ازاین‌ رو نزد خود مي‌گوید: چگونه ممکن است روزی به همه اعمال ریز و درشت انسان و حتی حالات درونی و نیات قلبی او رسیدگی شود؟!
آیات بعد به منظور نشان دادن نادرستی این پندار، به توصیف فرشتگانی که مأمور ثبت اعمال انسان ‌هايند، می ‎پردازد و می فرماید: «فرشتگانی از سوی خدا مراقب اعمال شما هستند.»(وَ إِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ)(10). «اين فرشتگان كه در كار خود بسيار دقيق و امين هستند، اعمال شما را مي‌نگارند.» (كِرَاماً كَاتِبِينَ)(11). و هيچ عملي را از قلم نمي ‎اندازند و «به همه اعمال شما آگاه هستند.»(يَعْلَمُونَ مَا تفْعَلُونَ)(12).
گفتار سوم:
روز رستاخیز زمان حسابرسی دقیق اعمال
آيات 13 تا 19 با ترسيم فرجام نيكان و بدان نشان مي ‎دهد كه چگونه آنها به طور کامل نتيجه اعمال خود را مشاهده مي كند در این آیات به دو نکته اشاره می‌شود.
نکته اول: حسابرسی دقیق اعمال نيكوكاران و بدکاران در روز رستاخیز
نظام حسابرسی اعمال انسان بسیار دقیق است، به‌ گونه ‌ای که هیچ عملی مورد غفلت قرار نمی‌گیرد و هیچ اشتباهی در پاداش نیکوکاران و کیفر بدکاران رخ نمی ‌دهد. آیات بعد برای بیان این حقیقت، ابتدا به نعمت های بی شمار ابرار و نیکان در بهشت اشاره کرده و می ‌فرماید: «به يقين نيكان در بهشتِ پرنعمتند.»(إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ)(13).
در مقابل ابرار، فاجران قرار دارند. آنها كساني هستند كه پرده حيا را دريده و از برنامه و مقررات خدا تجاوز كرده ‎اند و به فسق و طغيان گراييده ‎اند. «فاجران به كيفر اعمال پليدشان، در لهیب آتش دوزخ گرفتارند.»(وَ إِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ)(14).
در ادامه به توصيف روزي مي پردازد كه فجار به اين عذاب هولناك گرفتار مي  شوند و مي ‎فرمايد: «آنان در روزي که همه انسانها تسلیم فرمان خدایند وارد دوزخ می ‌شوند.»(يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينِ)(15).
در آن روز فجار به كيفر كامل اعمال خود مي ‎رسند و چون در دنيا هيچ گاه دست از نافرماني و گناه برنداشتند، در آخرت نيز عذاب هيچ گاه از آنان دور نمي شود و پس از آنکه داخل دوزخ شدند، «دیگر هرگز از آن خارج نمی‌ شوند.»(وَ ما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ)(16).
نکته دوم: روز حساب، روز حاكميت فرمان خداست
آیات پایانی سوره انفطار به توصیف روزی که به دقت به حساب اعمال انسان رسیدگی می‌ شود، می ‌پردازد و درباره اهمیت آن روز بزرگ می ‌فرماید: «تو چه مى‏دانى روز جزا چه روزى است؟!»(وَ ما أَدْراكَ ما يَوْمُ الدِّينِ)(17). سپس تأکید می ‌کند که «باز هم چه مى ‏دانى روز جزا چه روزى است؟!»(ثُمَّ ما أَدْراكَ ما يَوْمُ الدِّينِ)(18).
سپس در دو جمله كوتاه اما پرمعنا، مهم ترین ويژگي آن روز را مطرح كرده و مي ‏فرمايد: آن روز «همان روزي است كه هيچ كس توانایی انجام كاري را برای ديگري ندارد.»(يَوْمَ لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً)
در آن روز همه امور به دست خداست «و تنها فرمان و ارادة خدا اجرا می‌ شود.»(وَ الْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَهِ)(19).
البته در اين جهان نيز همه كارها به دست قدرت اوست و همگان به او نيازمندند، ولى در اينجا به هر حال، مالكان و حاكمان و فرمانروايان ظاهري وجود دارند كه گاهى افراد سطحى و ناآگاه، آنها را صاحب قدرت مستقلى مى‏پندارند، ولى در آن روز اين مالكيت و حاكميت ظاهري و مجازى نيز برچيده مى‏شود و حاكميت و مالكيت مطلق خداوند بر هر چيز از هر زمان آشكارتر مي‎گردد.


مطالب مرتبط