سوره غاشیه: فراگیر بودن عذاب و پاداش الهی

تفسیر ساختاری سوره غاشیه

تفسیر ساختاری سوره غاشیه

فراگیر بودن عذاب و پاداش الهی
معرفی سوره
سوره غاشیه در مکه نازل شده و شصت‌وهفتمین سوره نازل شده قرآن می‌باشد. کلمه «غاشیه» به‌معنای امر همگانی و فراگیر است.
در فضيلت تلاوت اين سوره در حديثى از پيغمبر اكرم(ص) مى‏خوانيم: «هر كس سوره غاشیه را تلاوت كند، خداوند حساب او را در قيامت آسان مى‏كند.» و در حديثى از امام صادق7 مى‏خوانيم: «كسى كه مداومت بر قرائت اين سوره در نمازهاى فريضه يا نافله كند، خداوند در دنيا و آخرت او را تحت پوشش رحمت خود قرار مى‏دهد و در قيامت، او را از عذاب آتش امان مى‏بخشد.» (مجمع البيان، ج10، ص477)
هدف و ساختار سوره
برخی تصور می‌کنند عذاب و پاداش روز قیامت مانند دنیاست که تنها بخشی از انسان‌ها و آن هم مقدار خاصی از زندگی آنان را دربر می‌گیرد.
مثلاً در دنیا تنها گروهی از مجرمان به دام قانون گرفتار شده و به کیفر مجازات خود می‌رسند، اما بسیاری از آنها از دار مجازات فرار می‌کنند. مجرمان نیز وقتی به زندان می‌افتند، تنها ساعات خاصی شکنجه‌ می‌شوند و در سایر اوقات روز به حال خود رها می‌شوند.
سوره غاشیه برای اصلاح این پندار خطا، بر فراگیر بودن عذاب و پاداش الهی تأکید می‌کند و اعلام می‌کند که در روز قیامت اولاً همه انسان‎ها اعم از کافر و مؤمن به کیفر یا پاداش اعمال خود می‌رسند و هیچ کس از قلم نمی‌افتد، و ثانیاً نعمت‎های بهشتی و عذاب دوزخی برای اهل آن همه‎جانبه و فراگیر است و همه ابعاد زندگی آنها را دربر می‎گیرد.
این سوره از سه گفتار تشکیل شده است. در گفتار اول به بیان ابعاد فراگیری عذاب و پاداش قیامت پرداخته و می‎فرماید: در روز قیامت انسان‎ها به دو گروه تقسیم می‎شوند: گروهی ذلیل و خوارند و از تلاش خود در دنيا بهرهاي نمي‌برند و به عذاب خدا گرفتار ميشوند. گروه دوم انسان‎هايي هستند که رستگار و سعادتمندند و نتيجه اعمال صالح خود را دیده و به بهشت برين ره مييابند (آیات 2 تا 16).
در گفتار دوم فراگیر بودن قیامت با یادآوری ربوبيت فراگیر الهي اثبات می‎گردد و در این خصوص، جلوههايي از ربوبيت الهي در موجوداتی مانند شتر و آسمان و کوه‎ها و زمین که دارای فوايد گسترده هستند، بیان می‎گردد (آیات 17 تا 20).
در گفتار سوم وظیفه پيامبر در یادآوری كيفر فراگیر الهی بیان می‌شود. در این آیات خداي متعال نبي گرامي خود را موظف كرده است كه عذاب و پاداش فراگیر الهی را یادآور شود و اين حقيقت را بي هيچ اكراه و اجباري به انسان‎ها گوشزد كند و به انسان‎هايي كه از اين حقیقت رويگردانند، اعلام نماید كه انکار این حقایق سودی به حال شما ندارد؛ زیرا خواه ناخواه به‌سوي خدا خواهید رفت و با عذاب بزرگ الهي روبه‌رو خواهید ش. (آیات 21 تا 26).
گفتار اول:
نمونه‌هایی از عذاب و پاداش فراگیر قیامت
1. عذاب فراگیر کافران در دوزخ
سوره غاشیه با طرح یک سؤال پیرامون وقوع حادثه‎ای مهم و گسترده آغاز می‎شود و از پیامبر و همه انسان‎ها می‎پرسد: «آيا خبر آن رويداد فراگير به شما رسيده است؟» (هَلْ أَتَاك حَدِيث الْغَاشِيَةِ) (1).
پس از تأكيد بر فراگير بودن كيفر الهي، نمونه‎هايي از عذاب همه‌جانبه كافران و پاداش گسترده مؤمنان بيان مي‎شود. ابتدا با ترسیم ذلت و خواری کافران در قیامت می‎فرماید: «در روزى كه آن حادثه فراگیر رخ دهد، گروهى خوار و زبونند و آثار خوارى در چهره‏هايشان نمايان است.» (وُجُوهٌ يَوْمَئذٍ خَاشِعَةٌ(2).
آنها در دنیا از انجام اعمال صالح و بندگی خدا اجتناب کرده و به‌جای آن، به تلاش بيهوده و بی‎ارزشی که هیچ سودی برای سعادت اخروی آنها نداشت، پرداختند. آری، «آنان تلاشگرانی بودند که از تلاشهای دنیاییشان چيزي جز رنج و محنت برای ايشان باقی نمانده است.» (عَامِلَةٌ نَّاصِبَةٌ(3). زیرا در دنیا کارهایی را انجام دادهاند که به هیچ وجه با سعادت اخروی آنها سازگار نبوده و همه تلاش خود را برای کسب دنیا صرف کردهاند.
آن‌گاه به ترسیم کیفیت عذاب آنان پرداخته و می‎فرماید: آن روز به آتش سوزانی وارد می‎شوند که در نهایت حرارت و گرمی است.» (تَصلى نَاراً حَامِيَةً(4).
اهل دوزخ به‌خاطر حرارت زیاد آتش جهنم به‌شدت تشنه می‌شوند، اما وقتی آب درخواست می‌کنند، «از آبِ چشمه‎ای بسيار داغ در گلوی آنها می‌ریزند.» (تُسقَى مِنْ عَينٍ ءَانِيَة) (5)
نوشیدن این آب جوشان موجب می‎گردد که معده و سایر دستگاه هاضمه آنها متلاشی شده و احساس گرسنگی شدید کنند. در این هنگام غذایی بسیار بدبو و خشک که مانند خارِ خشكيده است و به آن «ضریع» می‌گویند، به آنها میدهند. «غذاي آنها فقط همین ضريع است.» (لَيْس لَهُمْ طعَامٌ إِلاّ مِن ضرِيعٍ)(6).
هر چند خوردن این طعام خود عذاب بزرگی محسوب می‎شود، اما اگر اندکی از گرسنگی آنان را برطرف می‎کرد، باز هم قابل تحمل بود، اما «این خوراکی نه فایده غذایی دارد، و نه گرسنگی را چاره مى‏كند.» (لا يُسمِنُ وَ لا يُغْنى مِن جُوعٍ) (7).
2. پاداش گسترده مؤمنان در بهشت
در آیات بعد به ترسیم چهره و حالت اهل ایمان در آخرت می‎پردازد و می‎فرماید: «آن روز گروهى غرق در نعمت و بسیار خرّم و شادابند.» (وُجُوهٌ يَوْمَئذٍ نَّاعِمَةٌ)(8)
این نعمت‌ها همه به‌خاطر آن است که «اهل بهشت به‌خاطر اعمال نیکی که در دنيا انجام داده‎اند، خشنودند.» (لِسعْيِهَا رَاضِيَةٌ) (9). زيرا تلاش آنها در دنيا در جهت جلب رضايت الهي و انجام وظايف بندگي بوده است. و « آنان در بوستانی قرار دارند که برترین مکان جهان آخرت بوده «و از بالاترین شرافت و جلالت قدر برخوردار است.» (فى جَنَّةٍ عَالِيَةٍ)(10)
و چون بهشت سرای حق و حقیقت است، جز سخن حق و آنچه ارزش معنوی داشته باشد، به گوش اهل بهشت نمی‎رسد و «از سخنان بی‎ارزش و لغو در آنجا خبری نیست.» (لا تَسمَعُ فِيهَا لاغِيَةً(11)
سپس به توصيف نعمت‎هاي بهشتي پرداخته و مي‎فرمايد: «در بهشت چشمه‏هایى روان است.» (فِيهَا عَينٌ جَارِيَةٌ)12). «در آنجا تخت‏هايى بلند و باارزش قرار دارد.» (فِيهَا سرُرٌ مَّرْفُوعَةٌ)(13). و در كنار چشمه‏هايش،‏ «قدح‏هایی پر از شراب نهاده شده است.» (وَ أَكْوَابٌ مَّوْضوعَةٌ(14). و براى تكيه زدن بهشتى‏ها و جمع شدن آنها به دور هم، «بالش‏هايى پهلوى هم چيده شده است.» (وَ نمَارِقُ مَصفُوفَةٌ(15).«و فرش‏هايى زربفت و گسترده كه روى آن مى‏نشينند، قرار داده شده است.» (وَ زَرَابىُّ مَبْثُوثَةٌ(16).
و بدین سان در بهشت هر چه برای آرامش و آسایش اهل ایمان لازم است، فراهم آمده است.
گفتار دوم:
اثبات كيفر فراگير الهي با یادآوری نمونه‌های ربوبیت خدا
در گفتار دوم برای اثبات فراگیر بودن جزای الهی، به ربوبیت گسترده خداوند در تدبیر جهان و برآوردن نیازهای انسان اشاره میفرماید. در این راستا به چهار نمونه اشاره می‌شود.
نمونه اول: خواص گسترده شتر
خدای سبحان انسان‎ها را به مطالعه و دقت در آفرینش شتر دعوت می‎کند و می‎فرماید: «آيا با تأمل به شتر نمى‏نگرند كه چگونه آفريده شده است؟» (أَفَلا يَنظرُونَ إِلى الابِلِ كَيْفَ خُلِقَت)(17). انسان‌ها از پوست، گوشت، شیر، باربری و حتی ادرار آن استفاده میکنند.
نمونه دوم: فواید همه‌جانبه آسمان
خداوند به آسمان بالای سر ما اشاره نموده و میفرماید: «آیا به آسمان نمى‏نگرند كه چگونه برافراشته شده است؟» (وَ إِلى السَّمَاءِ كَيْفَ رُفِعَت). (18)
مطالعه و دقت در ویژگیهای هر یک از طبقات آسمان نشان میدهد که تدبیر و ربوبیت خدای سبحان چقدر گسترده است و چگونه برای هر طبقه از آسمان، قابلیتها و ویژگیهای خاصی قرار داده است تا نیازهای گسترده و متنوع انسان را به هوا، باران و غیره تأمین کند.
نمونه سوم: کوه‌ها
در آیه بعد با اشاره به کوه ها میپرسد: «آیا به كوه‏ها نمى‏نگرند كه چگونه در جاى خود نصب شده‎اند؟» (وَ إِلى الْجِبَالِ كَيْفَ نُصِبَت) (19).
کوه‎هایی که ریشههای متصل به یکدیگر دارند و لرزشهای ناشی از مواد مذاب درونی زمین و جزر و مد ناشی از جاذبههای ماه و خورشید را به حداقل میرسانند. و سپری هستند در برابر طوفانها و منبعی برای حفظ آبها و مظهر ابهت، عظمت، صلابت و رمز ماندگاری زمین هستند.
نمونه چهارم: فواید گسترده زمین
سپس به زمین اشاره می کند و می‌پرسد: «آیا انسان‌ها به زمين نمى‏نگرند كه چگونه گسترده شده است؟» (وَ إِلى الأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَت)(20).
خداوند زمین را با ویژگیهایی آفریده است که نیازهای گوناگون زندگی در آن در نظر گرفته شده است؛
گفتار سوم:
وظیفه پيامبر در یادآوری كيفر فراگیر الهی
پس از ترسیم عذاب و پاداش فراگیر الهی و اثبات آن با تکیه بر ربوبیت گسترده خداوند، در انتهای سوره از پیامبر اکرم میخواهد که این حقایق را به همگان یادآور شود، ازاین‌رو به ایشان مي‎فرمايد: «اين حقايق را به مردم تذكر بده كه تو فقط تذکر دهنده‌ایی» (فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنت مُذَكِّرٌ) )(21).
و اگر خداوند از تو میخواهد که تنها به تذکر و یادآوری حقایق دینی بسنده کنی، از این جهت است که اصولاً امور اعتقادی و عاطفی قابل اجبار نیست و «تو نمیتوانی آنها را بر پذیرش دین مجبور کنی.» (لَستَ عَلَيْهِم بِمُصيْطِر) (22). آرى، پيوسته همگان را تذكّر ده، «مگر كسى را كه از تذكّر تو روى برتافته و به آن كفر ورزد.» (إِلاّ مَن تَوَلّى وَ كَفَرَ) )(23).
زیرا تذکرات مکرر هیچ تأثیری در هدایت چنین افراد حقستیزی ندارد و آنها آن ‌قدر به گناهان و ظلمهای خود ادامه میدهند تا سرانجام «خداوند آنها را به بزرگ‎ترين عذاب مجازات میکند.» (فَيُعَذِّبُهُ اللهُ الْعَذَاب الأَكْبر)(24).
آن‌گاه برای دلداری پیامبر و تهدید کافران و نشان دادن حتمی بودن عذاب آنان در قیامت می‎فرماید: اگر به شما می‌گوییم که به این افراد لجوج دیگر تذکر نده، برای این است که «بازگشت آنها به‌سوى ماست و حساب اعمالشان بر عهده ما خواهد بود.» و پس از بازگشت آنها به‌سوی ما، خود می‌دانیم با آنها چگونه رفتار کنیم. (إِنَّ إِلَيْنَا إِيَابهُمْ(25).(ثمَّ إِنَّ عَلَيْنَا حِسابَهُم)(26).


مطالب مرتبط