سوره مطففین با برشمردن خصلت های زشت کافران در نادیده گرفتن حقوق مادی و معنوی دیگران، ریشة رفتار آنها را بیتوجهی و عدم اعتقاد به روز قیامت اعلام می ‌کند.

تفسیر ساختاری سوره مطففین

تفسیر ساختاری سوره مطففین


تأثيرعدم اعتقاد به قیامت در نادیده گرفتن حقوق ديگران

شناسه سوره
سوره مطففین هشتادوششمين سوره فرود آمده از آسمان وحي و آخرین سوره‏ ای است که در مکه نازل شده است. «مطَفِفین» به ‌معنای کم ‌فروشان است و به کسی میگویند که هنگام فروش کالا، حقوق خریدار را رعایت نمی کند.
درباره فضيلت سوره مطففين در حديثى از امام صادق7 آمده است: «هر كس در نمازهاى فريضه خود سوره مطففين را بخواند، خداوند امنيت از عذاب دوزخ را در قيامت به او عطا مى‏كند، نه آتش دوزخ او را مى ‏بيند و نه او آتش دوزخ را.»(تفسیر نور الثقلين، ج5، ص 527).
هدف و ساختار سوره
سوره مطففین با برشمردن خصلت های زشت کافران در نادیده گرفتن حقوق مادی و معنوی دیگران، ریشة رفتار آنها را بی توجهی و عدم اعتقاد به روز قیامت اعلام می ‌کند و با تأکید بر اینکه سنت قطعی خداوند کیفر نمودن گناهکاران و پاداش دادن به ابرار و نیکان است، آنان را از ادامة رفتارهای زشت خود بر حذر مي دارد.
این سوره از دو گفتار تشکیل شده است. گفتار اول به بیان تأثير تكذيب روز جزا در نادیده گرفتن حقوقِ مادي دیگران مي پردازد و در این زمینه، رابطة كم‌فروشي با عدم اعتقاد به روز جزا را بررسی مي کند و برای آنکه نادرستی پندار منکران قیامت را نشان دهد، صحنه‌ هایی از پاداش مؤمنان و کیفر گناهکاران را ترسیم می ‌نماید.(آیات 1 تا 28).
در گفتار دوم تأثير تكذيب روز جزا در نادیده گرفتن حقوق معنوی دیگران بررسی می ‌شود. در این گفتار به برخورد اهانتآمیز کافران با اهل ایمان اشاره کرده و در انتها مي افزاید: همان گونه که امروز کافران خود را برتر از مؤمنان می ‌دانند، روزی نيز فرا مي رسد که برتری مؤمنان بر کافران آشکار می شود، آن‌گاه کافران متوجه می شوند که چگونه به کیفر همه اعمال زشتشان می ‌رسند(آیات 29 تا 36).

گفتار اول:
نادیده گرفتن حقوق مادي دیگران
آیات 1 تا 28 برای نشان دادن زشتی این عمل و ریشه ‌یابی آن به سه مطلب اشاره می ‌کند.
مطلب اول: تأثیر عدم اعتقاد به قیامت در کم‌فروشی
سوره مطففین با تهدید و نفرین بر کم فروشان آغاز می شود و مي فرماید: «عذاب بسیار دردناکی در انتظار کم فروشان است!»(وَيْلٌ لِّلْمُطَفِّفِينَ)(1).
آن‌گاه به شرح كار كم فروشان مي پردازد و می ‌فرماید: كم فروشان «افرادي هستند كه هنگام خريدن كالا از مردم، آن را به ‌طور كامل و دقيق حساب مي ‌كنند.»(الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُوا عَلي النَّاسِ يَستَوْفُونَ)(2).
و هنگام فروختن به مردم، از گوشه و كنار آن مي زنند «و چون براى کسی چیزی را پيمانه و وزن كنند، كم مى‏ دهند.»(وَ إِذَا كالُوهُمْ أَو وَّزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ)(3).
علت این رفتار ناهنجار آن است که مطففین آن گونه که باید و شاید، به روز رستاخیز و پاسخگویی انسان در برابر همه اعمالش در آن روز اعتقاد ندارند، از این رو آیه بعد به نکوهش آنان پرداخته و با استفهامي که آمیخته با توبیخ و ملامت است، مي پرسد: «آیا آنان گمان نمي‏ برند كه روزی برای محاسبه اعمالشان برانگيخته مي شوند؟!»(أَلا يَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُم مَّبْعُوثُونَ)(4) «روزی که بسیار مهم و بزرگ است»(لِيَوْمٍ عَظِيمٍ)(5) و «همة انسان ‌ها برای پاسخگویی به حساب اعمالشان در برابر پروردگار جهانیان قرار ميگیرند.»(يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ)(6).
مطلب دوم : نادرستی پندار منکران درباره عذاب گناهگاران
کسانی که مجازات کافران و متجاوزان به حقوق انسان ‌ها را انکار می کنند تا بتوانند هر گناهی را انجام دهند، سخت در اشتباهند و «باید بدانند که سرنوشت قطعی فاجران این است که در «سجین» قرار گیرند.»(كَلاّ إِنَّ كِتَابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ)(7).
خدای سبحان برای آنکه بزرگی و سختی عذاب سجین را نشان دهد، می ‌فرماید: «تو چه مي دانی که سجین چیست؟»(وَ مَا أَدْرَاكَ مَا سِجِّينٌ)(8). سپس تأکید مي کند که «این سرنوشتي است حتمي» كه خدا براي فاجران مقرّر كرده است.(كِتَابٌ مَّرْقُومٌ)(9).
بدون شک اگر کسی روز قیامت را تکذیب کند و خود را برای مواجهه با آن آماده نکند، در هنگام وقوع آن حادثه با مشکل مواجه خواهد شد و عذاب او بیش از دیگران خواهد بود. ازاین ‌رو در ادامه می فرماید: «در آن روز تكذيب كنندگان به مصیبت بزرگی دچار خواهند شد.»(وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِّلْمُكَذِّبِينَ)(10).
آن‌گاه به معرفی تکذیب ‌کنندگان پرداخته و می فرماید: «آنها کسانی هستند که روز جزا را تکذیب کرده» و خود را برای روزی که همگان برای فرمان الهی خاضع و تسلیمند، آماده نکرده ‌اند.(الَّذِينَ يُكَذِّبُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ)(11). آری «تنها افراد تجاوزکار و گناه پیشه، روز رستاخیز را انکار می کنند.»(وَ مَا يُكَذِّبُ بِهِ إِلاّ كُلُّ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ)(12).
حقیقت دیگری که توسط گناهکاران انکار می ‌شود معارف سعادت آفرین قرآن است از این رو «هنگامي كه آيات قرآن که درباره قیامت است بر آنها تلاوت شود، مي‏گويند: اينها افسانه‏ هايي است كه پیشینیان ساخته و پرداخته ‏اند.»(إِذَا تُتْلي عَلَيْهِ ءَايَاتُنَا قَالَ أَساطِيرُ الأَوَّلِينَ)(13)
اما خداوند در پاسخ آنان مي فرماید: نه، آيات قرآن افسانه نيست، «بلكه گناهاني كه همواره مرتكب مي ‏شوند، موجب تیره شدن دل هایشان شده است.»(كَلاّ بَلْ رَانَ عَلي قُلُوبِهِم مَّا كانُوا يَكْسِبُون)(14).
به دلیل همین گناهان است که آنان از هدایت در پرتُوِ آیات قرآن محروم مانده اند و «در آخرت نیز از درک رحمت خاص الهی که همان بهشت است، محرومند.»(كَلاّ إِنَّهُمْ عَن رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ )(15) و به ‌جای بهشت، «وارد آتش دوزخ مي شوند.»(ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصالُوا الْجَحِيمِ)(16) و در آنجا نكوهش گشته و «به آنها گفته مي شود: اين، همان آتشي است كه آن را انكار كرديد.»(ثُمَّ يُقَالُ هَذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ)(17).
مطلب سوم: نادرستی پندار منکران درباره پاداش نیکان
پس از بیان سرنوشتي كه در انتظار گناهکاران است، در ادامه به سرنوشت ابرار مي پردازد تا سنت عذاب و پاداش الهی به‌ طور کامل تبیین گردد و نادرستی عقیده کسانی که روز حساب را انکار کرده و گناهان مختلف از جمله کم‌ فروشی را مرتکب می شوند، آشکار شود. ابتدا می فرماید: «قطعاً سرنوشت نيكان این است که در «علّييّن» قرار گیرند.»(كَلاّ إِنَّ كِتَابَ الأبْرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ)(18).
آن‌گاه برای آنکه عظمت و اهمیت علّییّن را نشان دهد، می فرماید: «تو چه مي ‌دانی که علّیّین چیست؟»(وَمَا أَدْرَاكَ مَا عِلِّيُّونَ)(19). سپس ادامه مي‌ دهد: «قرار گرفتن ابرار در عليين، سنت قطعی خدا و فرجامي مشخص شده است.»(كِتَابٌ مَرْقُومٌ)(20).
نشانة حتمي بودن آن این است که از هم ‌اکنون «کسانی که از مقربان درگاه الهی هستند [مانند پیامبر و اولیاءالله]، می توانند این مقام را مشاهده کنند.»(يَشهَدُهُ المُقَرَّبُونَ)(21).
آن‌گاه به توصیف نعمت ها و الطاف ویژة خداوند به ابرار پرداخته و مي‌ فرماید: «ابرار در نعمت های بسیاری که همگی ثابت و دائمي اند، قرار دارند.»(إِنَّ الأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ)(22).
آنان با آرامش و آسايش کامل «بر تخت های پادشاهی بهشت تكيه زده و زيبايي و خرّمي نعمت های بهشت را نظاره می کنند.»(عَلَي الأَرَائِكِ يَنظُرُونَ)(23).
و از دیدن این همه نعمت بهشتی و الطاف ربوبی، آنچنان شادمان و مسرور مي شوند که به‌ راحتی «ميتوانی طراوت و خرمي و نشاط برخورداری از نعمت ‌ها را در چهره آنها ببيني.»(تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضرَةَ النَّعِيمِ)(24).
آنان با سیراب شدن از شراب ناب بهشتی، به اوج لذت و بهجت مي رسند، زیرا ابرار «از شرابي بسیار زلال و خالص بهره مند می شوند.»(يُسقَوْنَ مِن رَّحِيقٍ مَّخْتُوم)(25).
نشانة خلوص شراب بهشتی این است که آنچه در ظرف شراب آنها تهنشین ميگردد ـکه باید ناخالصترین قسمت شراب باشدـ، از مُشک است که خود در اوج خوش طعمي و خلوص است.(خِتَامُهُ مِسْكٌ) و به ‌راستی انسان ‌ها به‌ جای آنکه برای دستیابی به نعمت هاي زودگذر و فاني دنيا حرص زده و به مکر و کم فروشی بپردازند، «باید با بندگی خدا براي رسيدن به چنين نعمت هايي از هم سبقت بگيرند.»(وَ فِي ذَلِك فَلْيَتَنَافَسِ الْمُتَنَافِسُونَ)(26).
از آنجا که ممکن است کسی تصور کند چنین شراب نابی باید حالت مستی و غفلت را بر انسان مستولی کند، در ادامه مي فرماید: «این شراب با آب چشمة تسنیم آمیخته شده است.»(وَ مِزَاجُهُ مِنْ تَسنِيم)(27). این چشمه بهشتی «ویژه مقربان درگاه الهی، یعنی انبیا و اولیاءالله است.»(عَيْناً يَشرَبُ بِها الْمُقَرَّبُونَ)(28).

گفتار دوم:
نادیده گرفتن حقوق معنوی دیگران
گفتار دوم سورة مبارکة مطففین، یعنی آیات 29 تا 36، به بررسی تأثير تكذيب روز جزا در نادیده گرفتن حقوق معنوی دیگران مي پردازد. در این آیات به دو مطلب اشاره می ‌شود.
مطلب اول: برخورد اهانت آمیز کافران با مؤمنان
بدكاران و كفار خود را برتر از مؤمنان می دانستند، ازاین ‌رو «پيوسته از مقایسة خود با اهل ایمان بر خود می بالیدند و در دل به آنان، به ‌خاطر ايمان آوردن به پیامبر مي‏ خنديدند.»(إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ)(29).
رفتار دیگر آنها با اهل ایمان چنین بود که «هنگامي که بر گروهی از مؤمنان مي‏گذشتند، با اشارة چشم و ابرو آنان را مسخره مي كردند.»(وَ إِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ)(30).
آنان از این عمل زشت و ناهنجار خود نه تنها احساس شرم و ناراحتی نمی ‌کردند، بلکه «وقتي نزد خانواده و دوستان خود مي رفتند، با افتخار و سرور از آن یاد مي کردند و از اینکه مؤمنان را مسخره کرده بودند، خوشحال بودند.»(وَ إِذَا انقَلَبُوا إِلَي أَهْلِهِمُ انقَلَبُوا فَكِهِينَ)(31).
کافران به این مقدار بسنده نمی کردند، بلکه «هر جا مؤمنان را مي ‏ديدند، با سروصدا و جاروجنجال اعلام می کردند که اینها گمراه و منحرفند.»(وَ إِذَا رَأَوْهُمْ قَالُوا إِنَّ هَؤُلاءِ لَضالُّونَ)(32).
آنان آن‌ چنان با شدت و حرارت به‌ دنبال آزار و اذیت مؤمنان بودند که گویی کسی به آنها مسؤولیت داده و به آنها گفته است کاملاً مراقب مسلمانان باشند که مبادا گمراه شوند، «در حالی که هیچ مسؤولیتی در برابر هدایت و گمراهی مؤمنان به آنان داده نشده است.»(وَ مَا أُرْسِلُوا عَلَيهِمْ حَافِظِينَ)(33).
مطلب دوم: تحقیر کافران و تکریم مؤمنان در روز قیامت
کسانی که مؤمنان را تمسخر مي کنند، باید بدانند سنت خداوند چنین است که هر گناهی، کیفری همانند خودش دارد. ازاین‌ رو همان گونه که امروز کافران خود را برتر از مؤمنان دانسته و در دل به آنها می خندند، بالاخره روزی فرا می ‌رسد که مؤمنان به ‌خاطر برخورداری از نعمت های بهشتی، در مقابل کافران مسرور و خوشحال خواهند بود. «در چنین روزی مؤمنان به کافران می خندند.»(فَالْيَوْمَ الَّذِينَ ءَامَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضحَكُونَ)(34). «این در حالی است که مؤمنان بر تخت‏ هاي آراسته تكيه زده و کافران و عذاب آنها را نگاه می کنند.»(عَلَي الأَرَائكِ يَنظُرُونَ)(35). در آن روز همگان متوجه می شوند که «آیا كافران کاملاً به سزای اعمال خود رسیده اند» يا به حال خود رها شده اند؟(هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ)(36).


مطالب مرتبط