تمدن اسلامی، از ظهور تا ثبوت

تمدن اسلامی ، بستر سعادت و تکامل بشر تمدن اسلامی، از ظهور تا ثبوت

تمدن اسلامی، از ظهور تا ثبوت

تمدن اسلامی ، بستر سعادت و تکامل بشر


تمدن اسلامی، از ظهور تا ثبوت


ابوذر طوقانی


چکیده:
بی تردید تمدن اسلامی، یکی از شکوهمندترین تمدن های تاریخ بشریت است. مهاجرت پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله وسلم) به عنوان مبدأ تاریخ تمدن اسلام برگزیده می شود. در این مقاله در پی بیان مراحل ظهور، رشد و گسترش تمدن اسلامی و نهادهای تشکیل دهنده آن هستیم. با بررسی این مراحل می توان نهادهای حکومتی مثل دیوان خراج، برید، انشاء، جیش و مظالم و نهادهای علمی مثل مساجد، بیت الحکمه و مدارس نظامیه را مهمترین نهادهای تشکیل دهنده آن دانست. مهمترین عوامل رشد تمدن اسلامی نیز تشویق اسلام به علم، بردباری، اخلاق اسلامی، تعاون و وحدت می باشد.

کلید واژه: تمدن اسلامی، ظهور، ثبوت، علم، مسجد، نهادحکومتی، نهاد علمی، دیوان، مدینه

1. طرح مساله
بی تردید تمدن اسلامی، یکی از با ارزش ترین و شکوهمند ترین تمدنهای تاریخ بشریت است. پشتوانه معرفتی این تمدن، عاملی اساسی در بقای تمدن اسلامی محسوب می شود. این تمدن در سده های نه چندان دور، در تمام زمینه ها سرآمد بوده است. ظهور این تمدن غنی در دوره و سرزمینی که از کمترین مظاهر تمدنی برخوردار بود و در دوره ای که جهان در گمراهی و تاریکی به سر می برد یک شگفتی به شمار می رود. هر چند پیش از آن، تمدنهایی مانند ایران باستان و روم و یونان چهره خود را به جهانیان نشان داده بودند، تمدن اسلامی چهره جدیدی از تمدن با ویژگیهای منحصر به فرد را به نمایش گذاشت. جرجی زیدان می نویسد: «تاریخ اسلام مانند حلقه ای است که تاریخ دنیای قدیم را به تاریخ جدید وصل می کند. از تاریخ اسلام، تمدن جدید سرزده و تمدن دنیای قدیم به آن پایان یافته است» (تاریخ تمدن اسلام، جرجی زیدان، ص1) اسلام با خود تمدنی بوجود آورد که نقطه عطفی در تاریخ بشری به حساب می آید که حلقه وصل تمدنهای جدید و قدیم است. موضوع بررسی در این مقاله این است که تمدن اسلامی چگونه ظهور یافت؟ مراحل رشد تمدن اسلامی چیست؟ نهادهای تشکیل دهنده و تثبیت کننده تمدن اسلامی چیست؟

2. تعریف تمدن اسلامی
هجرت رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله وسلم) از مکه به مدینه و تشکیل حکومت اسلامی پایه اصلی و اولیه ایجاد تمدن در تاریخ اسلام است. تمدن اسلامی تمدن یک ملت یا نژاد خاص نیست، بلکه مقصود، تمدن ملتهای اسلامی است که عربها، ایرانیان، ترکها و دیگران را شامل می شود (مجموعه مقالات اولین کنفرانس بین المللی فرهنگ وتمدن اسلامی، ص191). وجه اشتراک این اقوام دین رسمی یعنی اسلام و زبان علمی و ادبی یعنی عربی است. (بررسی مختصر فرهنگ و تمدن اسلامی، بارتولد، ص7.) تمدن اسلامی توانست با بهره گیری از دستاوردهای علمی و فرهنگی تمدنهای پیشین نظیر تمدن ایران و روم تمدن متعالی و پیشرفته ای را ایجاد کند. (تاریخ تمدن و فرهنگ ایران از اسلام تا صفویه، تاج بخش، ص99.)

مقصود از تمدن اسلامی، تمدن یک ملت یا نژاد خاص نیست، بلکه تمدن ملتهای اسلامی است که عربها، ایرانیان، ترکها و دیگران را شامل می شود.

تمدن اسلامی را از لحاظ تاریخی می توان به دو دوره تقسیم نمود؛ دوره اول از آغاز دعوت اسلامی و پیدایش اسلام در قرن هفتم میلادی آغاز شد و تا سقوط بغداد به دست هلاکو ادامه یافت. دوره دوم با پذیرش اسلام توسط مغولان و ایجاد حکومتهایی مانند صفوی و عثمانی تا اواسط قرن 18میلادی به طول انجامید. (تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، قربانی، ص6.) منظور از تمدن اسلامی در بحث حاضر دوره اول می باشد که در زمان امویان در شام وارد دوره پختگی شد و در عصر عباسیان به اوج خود رسید و مرکز آن بغداد در سالهای (1258 – 750م) و به روزگار خلافت امویان در اندلس در سال های1492 – 755م بود. (نقش پیامبران در تمدن انسان، حجازی، ص140.) مطالعه در اطلس تاریخ اسلامی و چگونگی انتشار اسلام در جهان نشان می دهد که اسلام در طول چند قرن بر بیشتر سرزمینهای آباد آن روز جهان مسلط شد و قسمت اعظم آسیا، آفریقا و قسمتی از اروپا را تحت سلطه و اقتدار خود درآورد. (علل پیشرفت اسلام و انحطاط مسلمین، قربانی، ص18)
آندره میکل در مورد محدوده جغرافیایی تمدن اسلامی می نویسد:
«یک جغرافیدان عرب در قرون وسطی، روزی تصمیم می گیرد که تعریف مناسبی از سرزمینهای اسلامی در اطراف دو بیابان ارائه دهد. از این رو سرزمین ها را به دو منطقه ایالات عربی شامل عربستان و سوریه و ایالات غیر عربی شامل ایران آن روز تقسیم می کند. این تعریف، علیرغم نارساییهای آن یکی از تقسیم بندیهای اساسی سرزمینهای اسلامی است.» (اسلام و تمدن اسلامی، آندره میکل، صص21-20.)

دوره های تمدن اسلامی:1- از آغاز دعوت اسلامی تا سقوط بغداد به دست هلاکو 2- از پذیرش اسلام توسط مغولان و ایجاد حکومتهای صفوی و عثمانی تا اواسط قرن 18میلادی

این مناطق با فرهنگ و دین مشترکی به هم وصل شده بود ند و ساکنان آن، خود را عضو تمدن واحد و وسیعی می دانستند که مرکز مذهبی آن مکه و مرکز فرهنگی و سیاسی اش بغداد بود. (علل پیشرفت اسلام و انحطاط مسلمین، قربانی، ص16) این تمدن بیش از همه تمدنها به علم و دانش اهمیت داده و کهن ترین دانشگاه های جهان را پدید آورده و با تلفیق علوم گوناگون و افزودن بر آنها میراث عظیم و تکامل یافته ای را تحویل بشریت داد. با این اوصاف می توان گفت منظور از تمدن اسلامی مجموعه افکار، عقاید، علوم، هنرها و صنایع است که با الهام از آموزه های دینی توسط مسلمین پدید آمده است.


3. مدینه النبی، بستر و نقطه آغاز تمدن اسلامی
با توجه به اوضاع جهان در دوران بعثت پیامبر می توان شبه جزیره عربستان را مناسبترین مکان برای ظهور آیین اسلام دانست. شرایطی چون نزدیکی به تمدنهای بزرگ آن دوران، موقعیت تجاری، محیط مناسب و امن به دلیل فقدان حاکمیت مرکزی تا بتوان دین جدید را سرکوب نماید. (تاثیر شبه جزیره عربستان بر گسترش اسلام، محمدی، ص141)
«هجرت» عاملی سازنده برای تمدّن، فرهنگ و اجتماع تازه است. مهاجرت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله وسلم) از مکه به مدینه به عنوان مبدأ تاریخ تمدن اسلام برگزیده می شود. هجرت نقطه عطف مهمی در پیشرفت اسلام بود؛ زیرا در پرتو آن مسلمانان از محیط فشار و اختناق رهایی یافته، وارد فضای آزاد شدند. اگر هجرت پیش نمی آمد اسلام در مکه خفه می شد و هرگز امکان رشد و گسترش نمی یافت. پس از هجرت، مسلمانان دارای تشکیلات سیاسی و نظامی شدند و اسلام در جزیره العرب گسترش یافت و بسترساز ایجاد تمدن اسلامی گردید.

هجرت نقطه عطف مهمی در پیشرفت اسلام بود؛ زیرا در پرتو آن مسلمانان از محیط فشار و اختناق رهایی یافته، وارد فضای آزاد شدند.

4. مراحل تشکیل تا ثبوت تمدن اسلامی
تمدن اسلامی را می توان با توجه به نقاط عطفی که در دوران تاریخی خود تا رسیدن به ثبوت، به خود دیده است به چند مرحله تقسیم نمود:
4.1. دعوت پیامبر در مکه و در پی آن هجرت ایشان و تشکیل حکومت اسلامی در یثرب که از آن پس به مدینه النبی نامگذاری گردید.
4.2. گسترش اسلام شامل انتشار دین اسلام در جزیره العرب و سپس گسترش آن در جهان متمدن آن روزگار شامل بین النهرین، ایران، روم، مصر، حبشه، هند، ماورإلنهر، چین و ماچین، شمال آفریقا و سرانجام جنوب اروپا بود.
4.3. مجاورت فرهنگ و تمدن نوپای اسلامی با تمدنهای کهن جهان باعث شناخت و انتقال آن تمدنها به حوزه تمدن اسلامی بود. این نهضت به شکل جدی از سده دوم آغاز و تا سده سوم و چهارم هجری ادامه یافت. این انتقال تمدن از چند طریق انجام شد:
الف. ترجمه: این شکل جدی ترین شکل انتقال بود و در تاریخ به نهضت ترجمه معروف گردیده است.
ب. تاسیس کتابخانه ها و انتقال کتابها از حوزه های تمدنی مجاور به حوزه تمدن اسلامی
ج. انتقال دانشمندان و به تعبیر امروز جذب مغزهای متفکر به مراکز علمی و آموزشی جهان اسلام
4.4. عصر خود جوشی و شکوفایی تمدن اسلامی که از سده سوم آغاز و تا سده پنجم هجری ادامه یافت.
4.5. عصر شکوفایی فرهنگ عمیق اسلامی و ادبیات عرفانی که شکوفایی آن از سده چهارم آغاز و در سده هفتم هجری به اوج خود رسید.
4.6. پس از این دوران، حمله مغول و صلیبی ها صورت گرفت که زمینه ساز دوران رکود تمدن اسلام شد. هرچند تمدن اسلامی باز هم توانست در قرنهای آتی بخشهایی از اقتدار خود را بازیافته و از آن پس شاهد حرکت مسلمانان جهت دستیابی به تمدن نوین اسلامی هستیم (پویایی فرهنگ و تمدن اسلام و ایران، ولایتی، صص9-10)

حمله مغول و صلیبی ها زمینه ساز دوران رکود تمدن اسلام شد.

5. عوامل اساسى رشد و توسعه تمدن اسلامى
عوامل اساسى رشد و توسعه تمدن اسلامى شامل مهمترین مولفه هایی است که باعث شدند این تمدن به مرحله ای از اوج رسد که قرون متمادی در جهان بی همتا بود و بدون شک یکی از دلایل اصلی رکود و انحطاط تمدن اسلامی آسیب وارد شدن به این مولفه ها بود.
5.1. تشویق اسلام به علم:
توصیه و تشویق مؤکدى که اسلام در توجه به علم و علما مى‏کرد از اسباب عمده آشنایى مسلمین با فرهنگ و دانش انسانى و در نتیجه رشد و توسعه تمدن اسلامى گردید. احادیث فراوانی از پیامبر گرامی اسلام در منزلت علم و دانش و لزوم توجه به آن وجود دارد. پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم) می فرماید: «دانش اندوزی بر هر زن و مرد مسلمان واجب و فریضه است» (بحارالانوار، مجلسی، ج1، ص177)
5.2. آزاد اندیشی:
یکى از علل سرعت پیشرفت مسلمین در علوم این بوده که در اخذ علوم و فنون و صنایع و هنرها تعصب نمى‏ورزیدند و علم را در هر نقطه و نزد هرکس مى‏یافتند از آن بهره‏گیرى مى‏کردند. رسول اکرم(صلی الله علیه و آله وسلم) فرمود: «همانا دانش راستین،گمشده مؤمن است هر جا آن را بیابد خودش به آن سزاوارتر است.» (بحارالانوار، مجلسی، ج2 ، ص99) حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) در نهج البلاغه فرموده است: «دانش راستین گمشده مؤمن است پس آن را فراگیر و بیاموز و لو از مردم منافق.» (نهج البلاغه، حکمت80)
نهضت ترجمه در همین راستا ایجاد گردید و با بهره گیری از بیت الحکمه ها به میراث علمی و فرهنگی دیگر تمدن ها دست یافتند و آن را بسط و گسترش دادند.

یکى از علل سرعت پیشرفت مسلمین در علوم این بود که در اخذ علوم و فنون و صنایع و هنرها تعصب نمى‏ورزیدند.

5.3. رعایت اخلاق و رفتار اسلامی
اینکه پیامبر بعثت خود را برای اتمام مکارم اخلاق و فضایل آن یاد می کند، نشان دهنده اهمیت ویژه اخلاق و رفتار است. نخستین اقدام سودمند پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم) پس از ورود به مدینه، بستن پیمان دوستی میان مسلمانان مکه و مدینه بود. عقد برادری میان مهاجرین و انصار، نخستین شالوده اتحاد اسلام بود که توسط پیامبر طرح شد.
5.4. تعاون و همکاری
یکی از عوامل رشد تمدن اسلامی تعاون و همکاری است. تعاون در کارهای خیر از جمله سفارشهای قرآن کریم است که می فرماید: «وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی‏ وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ» «و باید با یکدیگر در نیکوکاری و تقوا کمک کنید نه بر گناه و ستمکاری.» (مائده:2) پیامبر روحیه همکاری را در این جامعه یک پارچه زنده کرد. مسلمانان با کمک یکدیگر مسجد ساختند، خندق کندند، یا برخی (انصار) در خانه های خود را به روی گروهی دیگر (مهاجران) گشودند.
5.5. وحدت و همگرایی
قرآن کریم در آیات متعددی، مسلمانان را به اتحاد دعوت نموده و با محور قرار دادن توحید، همه را به ارتباط با خدا یا چنگ زدن به ریسمان محکم الهی فرا خوانده است آن جا که می فرماید: «وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَلاَ تَفَرَّقُواْ.» «و همگی به ریسمان (دین) خدا چنگ زده و به راه های متفرّق نروید» (آل عمران:103) پیامبر وحدت و همگرایی را با زیباترین نحو تحقق بخشید و از اجتماع دینی بنام امت یاد می کرد، که از هر گونه رنگ و بوی ملی، نژادی، قومی و قبیله ای عاری است. لذا آن حضرت امت واحده تشکیل داد.

پیامبر وحدت و همگرایی را به زیباترین نحو تحقق بخشید و از اجتماع دینی بنام امت یاد کرد، که از هر گونه رنگ و بوی ملی، نژادی، قومی و قبیله ای عاری است.

6. نهادهای تشکیل دهنده و تثبیت کننده تمدن اسلامی
هر تمدنی که در عرصه جوامع مختلف شکل می گیرد متشکل از نهادهایی است که اسلوب کلی و چارچوب استقرار آن تمدن را تشکیل می دهد. تمدن اسلامی دارای نهادهایی بوده است که ستونهای خیمه این تمدن بوده است. مهمترین نهادهایی که می توان از آنها نام برد چنین است:
6.1. نهادهای حکومتی: مهم ترین نهاد تمدن اسلامی، نهاد حکومت است. با تشکیل حکومت اسلامی در مدینه اولین نهاد تمدن اسلامی نیز شکل گرفت. هرچند این نهاد هنوز از سازمانهای اداره کننده ای تشکیل نشده بود، ولی پایه کلیه نهادهای اعصار بعدی ریشه در این مرحله دارد. گسترش سرزمینهای اسلامی احتیاجات جدید، ایجاد مؤسسات و دیوانهای خاصی را موجب می شد؛ ولی شالوده تمام آنها همان اساسی بود که پیشوای بزرگ اسلام با وحی الهی بنا کرده بود. گسترش اسلام به خارج از مرزهای شبه جزیره عربستان لزوم اداره این سرزمینها و ساکنان آنها موجب شد تا دستگاههای مختلف اداری به نام دیوان به وجود آید. این دیوان ها بسته به نوع فعالیت، نام های مختلفی به خود گرفت از جمله:
الف) دیوان خراج یا استیفا: وظیفه این دیوان سرپرستی امور مالی سرزمینهای اسلامی بود. ثبت دارایی سرزمینهای اسلامی، گردآوری خراج، تقسیم بیت المال و رتبه بندی مسلمانان جهت دریافت سهم خود از بیت المال مهمترین وظیفه این دیوان بود.
ب) دیوان برید: این دیوان برای خبررسانی، انتقال فرامین و اخبار از اطراف به مرکز و بالعکس فعالیت می نمود ولی کم کم تبدیل به مهمترین سازمان امنیتی سرزمینهای اسلامی شد. در امپراطوری اسلامی نیز به تقلید از تمدن های دیگر و برای تسریع امر اطلاع رسانی به توسعه راه ها و کاروانسراها توجه خاصی به عمل آمد.

مهم ترین نهاد تمدن اسلامی، نهاد حکومت است.



ج) دیوان انشاء یا رسائل: وظیفه اصلی این دیوان تنظیم و ارسال نامه ها و فرامین خلفا و حکام به سراسر قلمرو اسلام بود.
د) دیوان جیش یا جند: با وحدت شبه جزیره عربستان دولت مدینه صاحب نیروی نظامی شد که تا آن روز در عربستان تشکیل نشده بود. لذا در زمان خلیفه دوم به تشکیل آن به مقیاس کوچکی اقدام شد. وظیفه این دیوان در آغاز تأسیس، سرشماری و تهیه اسامی شرکت کنندگان در جنگهای صدر اسلام بود تا سهم هر یک به میزان شرکت در آنها محاسبه شود. به مرور زمان وظیفه این دیوان گسترش یافت و سرپرستی نیروهای نظامی و تهیه آمار جنگاوران و تهیه سلاح و لوازم نبرد و همچنین پرداخت حقوق نظامیان بر عهده این دیوان نهاده شد.
هـ) دیوان مظالم: یکی از دیوانهای بزرگ اسلامی که می توان آن را با دادگستری امروز مقایسه نمود، دیوان مظالم است. این دیوان وظیفه رسیدگی به شکایات و اختلافات مردم را به عهده داشت. کار اداره این دیوان بر عهده قاضی القضات بوده است.
6.2. مراکز علمی: غیر از نهادهای سیاسی، اجتماعی نهاد مهمتری وجود داشت که نقش اصلی را در گسترش و استحکام تمدن اسلامی به عهده داشت. نهادهای علمی از مراکز مختلفی تشکیل شده بود که در ادامه به چند نمونه از آن پرداخته می شود.

یکی از دیوانهای بزرگ اسلامی که می توان آن را با دادگستری امروز مقایسه نمود، دیوان مظالم است.



الف) مسجد: مسجد به عنوان محل تجمع و عبادت نقش خاصی را در عصر نبوی به عهده داشت و علاوه بر مرکزیت اداری سیاسی، محل علم و آموزش و محلی برای وعظ و ارشاد و حل و فصل اختلافات مسلمین و نخستین مرکز تعلیم به شمار می رفت. در سالهای آغاز قرن دوم تحولی جدید در آن به وجود آمد و نقش عمده ای در زمینه آموزشی و علمی به عهده گرفت. شکوفایی مساجد تا پایان سده سوم هجری ادامه داشت هرچند در همه مساجد به امر آموزش پرداخته نمی شد و این امر منحصر به دسته ای مساجد بود که به خاطر شرایط محلی، فرهنگی و مذهبی و برخی عوامل دیگر بر سایر مساجد برتری داشتند و نقش نوعی دانشگاه عمومی را عهده دار بودند.
ب) بیت الحکمه: نخستین مرکز رسمی جهت گسترش علوم و فنون، بیت الحکمه نام داشت که در بغداد عصر عباسی تأسیس شد. اساس آن از کتابخانه ای کوچک پایه ریزی شده بود و در زمان مأمون توسعه یافت. این مراکز همانگونه که پیشتر گفته شد مرکز انتقال علوم از طریق ترجمه بودند. نهضت ترجمه که دوره ای مهم در تاریخ علم اسلامی می باشد در این مرکز گسترش یافت.
ج) مدارس نظامیه: از دیگر نهادهای علمی - فرهنگی ، که در شکوفایی فرهنگ اسلامی تاثیری شگرف داشت، نظامیه ها بود. در نیمه سده پنجم هجری، خواجه نظام الملک، با تاسیس مدارسی بنام نظامیه در بغداد و نیشابور و دیگر شهرها، نهادی شبیه به دانشگاه های امروز را پایه گذاری کرد. وی با این اقدام، نهاد آموزش عالی را در تمدن اسلامی به اوج کمال خود رساند. (پویایی فرهنگ و تمدن ایران و اسلام، ولایتی، صص123-141)

مسجد علاوه بر مرکزیت اداری-سیاسی، محل علم و آموزش و محلی برای وعظ و ارشاد و حل و فصل اختلافات مسلمین به شمار می رفت.

7. نتیجه گیری
هر تمدنی که مراحل رشد و بلوغ خود را طی می نماید بر ستونهایی استوار می گردد. تمدن اسلامی که با هجرت پیامبر به مدینه آغاز گردید با مراحل مهمی در فرایند توسعه روبرو بود. این مراحل عبارت بودند از دعوت پیامبر در مکه و در پی آن هجرت و تشکیل حکومت اسلامی در یثرب، گسترش اسلام شامل انتشار دین اسلام در جزیره العرب و در مرحله بعدی گسترش آن در جهان متمدن آن روزگار، مجاورت فرهنگ و تمدن نوپای اسلامی با تمدنهای کهن جهان و کوشش برای شناخت و انتقال آن تمدنها به حوزه تمدن اسلامی، عصر خود جوشی و شکوفایی تمدن اسلامی و عصر شکوفایی فرهنگ عمیق اسلامی و ادبیات عرفانی. مهمترین پایه هایی که در این دوران تمدن اسلامی را تثبیت نمود نهادهای حکومتی مثل دیوان خراج، برید، انشاء، جیش و مظالم و نهادهای علمی مثل مساجد، بیت الحکمه و مدارس نظامیه می باشد. از سوی دیگر مهمترین عوامل و زمینه های رشد تمدن اسلامی تشویق اسلام به علم، بردباری، رعایت اخلاق اسلامی، تعاون و وحدت بود که توسط دین اسلام و پیامبر رحمت توصیه و اجرا گردید. آنچه ضروری است درک این نکته است که برای گسترش و پیشرفت هرچه بیشتر تمدن اسلامی می بایست علاوه بر مطالعه تاریخ این تحولات، از روشها و فعالیتهایی بهره گرفت که در طول این دوران باعث رشد سریع تر تمدن اسلامی گردیده است.

منابع:
1. قرآن کریم
2. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحدید، چاپ دوم، مصر، دار احیاء الکتب العربیة، 1387ق
3. تاریخ تمدن اسلام، زیدان، جرجی، ترجمه علی جواهرکلام، چاپ یازدهم، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1384.
4. مجموعه مقالات اولین کنفرانس بین المللی فرهنگ و تمدن اسلامی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگی بین المللی 1373شمسی.
5. برررسی مختصر فرهنگ و تمدن اسلامی، و.و بارتولد، ترجمه علی اکبر دیانت، ج اول، تبریز: ابن سینا، 1337.
6. تاریخ تمدن و فرهنگ ایران از اسلام تا صفویه، تاج بخش، احمد، ج اول، شیراز: نوید شیراز، 1381.
7. تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، قربانی، زین العابدین، بی جا، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، بی تا،.
8. علل پیشرفت اسلام و انحطاط مسلمین، قربانی، زین العابدین، بی جا، ج پنجم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ، 1374.
9. نقش پیامبران در تمدن انسان، حجازی، فخرالدین، ج دوم. بی جا: بعثت، بی تا.
10. اسلام و تمدن اسلامی، میکل، آندره، ترجمه حسن فروغی، ج اول، تهران، سمت، 1381.
11. بحارالانوار، مجلسی، محمدباقر، چاپ دوم، ج1و2و12، بیروت: مؤسسه الوفاء، 1403ق،.
12. پویایی فرهنگ و تمدن ایران و اسلام، ولایتی، علی اکبر، چاپ چهارم، تهران، مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، 1384.
13. تاثیر شبه جزیره عربستان بر گسترش اسلام، محمدی، محمدیار، فصلنامه پژوهشی تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال اول، شماره3، تابستان1390.

مطالب مرتبط
دیدگاه خود را ارسال کنید
تاکنون نظری برای این مطلب ثبت نشده است.
ویژه ها
عید در حرم امام رئوف

عید در حرم امام رئوف

9224

عید در حرم امام رئوف


عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

8634

فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی که جز ولای توام نیست هیچ دست آویز حرم مطهرامام رضا علیه السلام


زائر حرم امام رضا علیه السلام

زائر حرم امام رضا علیه السلام

7963

دولت دراین سرا و گشایش دراین در است ... السلام علیک یا انیس النفوس یا علی بن موسی الرضا(ع) #امام_رضا_علیه_السلام #حرم_امام_رضا_علیه_السلام #حرم_مطهر_رضوی


ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

8911

قلب مرا به پای ضریح ات گره بزن بیمارم و دخیل شفای تو می شوم


دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

9693

از رهگذر خاک سر کوی شما بود؛ هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد


بیشتر