موضوعي كه در اين مقاله مورد پژوهش قرار گرفته، ضرورت ثبات قدم در جامعه معاصر با توجه به زیارت عاشورا است. از آنجا که میزان پایبندی افراد به دین به تناسب شرایط جامعه و بروز موانع دچار نوسان است، ثبات قدم در دین داری از دین داشتن مهم تر است و تلاش شیطان نیز انحراف مؤمن از این ثبات قدم است. برای مقابله با شیطان در این راستا راهکارهایی وجود دارد که در جهت تحقق، ثبات قدم نقشی اساسی ایفا می کند.

ثبات قدم، ضرورت جامعه معاصر (با نگرشی بر فرازهایی از زیارت عاشورا)

ثبات قدم، ضرورت جامعه معاصر (با نگرشی بر فرازهایی از زیارت عاشورا)

سيده فاطمه هاشمي، دانش آموخته مدرسه علمیه اسلام شناسی

کلیدواژه ها: ثبات قدم، زیارت عاشورا، قوت در دینداری، قدم صدق، حفظ ایمان، یاد خداوند، مقابله با شیطان

طرح مسأله

یکی از دغدغه های بسیاری از مؤمنین ثابت قدم بودن و حفظ ایمان است، این که چگونه می توان با وجود وسوسه های شیطان، در آینده غفلت نکرد و از صراط مستقیم منحرف نشد. چگونگی طی کردن این مسیر با حفظ صدق نیت و اطمینان به عاقبت به خیر شدن یکی از مباحثی ست که ذهن مؤمنین راستین را درگیر کرده در حالی که این مسأله می تواند زندگی دنیوی و اخروی فرد را تحت تأثیر قرار دهد.

هر کس در هر مرحله ای از ایمان و در هر سن و سال، گاه گرفتار وسوسه های شیطانی می گردد. گاه در خود احساس می کند که نیروی محرک شدیدی در درون جانش آشکار شده و او را به سوی گناه دعوت می کند.

تنها راه نجات از آلودگی ها در چنین شرایط سختی، تلاش و انگیزه کافی برای حفظ ثبات قدم در مسیر حق است. از سوی دیگر با توجه به این که وسوسه ها و تحریک ها مسلماً در سنین جوانی بیش تر است، اهمیت بحث حفظ ایمان بعنوان یکی از دغدغه های مهم زندگی مؤمن محرز می­شود، در نتیجه تلاش در این مسیر می تواند تضمین قطعی برای آینده ای روشن در دنیا و آخرت باشد. لذا این نوشتار در پی آن است که کیفیت ثبات قدم در دین را بیان کرده و سپس راه های تحصیل ثبات قدم و رهنمود های عملی در راستای تلاش برای ماندن در صراط مستقیم را تبیین نماید.

هر کس در هر مرحله ای از ایمان و در هر سن و سال گاه گرفتار وسوسه های شیطانی می گردد.

جایگاه ثبات قدم

ثبات قدم همان استقامت است که در مورد راه و طريقي به کار مي رود که بر خط راست و مستقيم (بدون انحراف و کجي) باشد. استقامت انسان نيز به معناي پايداري و ملازمت او در سلوک بر چنين راهي و منحرف نشدن به يکي از دو طرف آن است. (رک، مفردات، راغب اصفهاني، ص 418) شاهد اين معنا، تفسيري است که علامه طباطبائي در مورد آية «فَاسْتَقِمْ كَما اُمِرْتَ» ارائه کرده است، ايشان مي فرمايد: «استقامت در هر امري به معناي ثابت قدم بودن در حفظ آن و در اداي حق آن به طور تمام و کامل است.» (ترجمه تفسیر المیزان، طباطبائي، ج 11، ص 64) به دیگر سخن ثبات قدم ریشه دار و مستقر است و با وزیدن بادهای حوادث و تلاطم روزگار از بین نمی رود و حتی نمی لغزد. ریشه دار بودن و مستقر شدن ایمان در پرتو انجام اوامر الهی است، پس امتثال کافی احکام الهی، ثبات قدم در دنیا و آخرت می آورد. (تفسیر تسنیم، جوادی آملی، ج 19، ص 410) بر همین اساس بی گمان یکی از مسائل اساسی دینداری، پایمردی در حفظ ایمان است، چه بسا انسان هایی که در شرایط و حالات معمولی رفتار دینداری دارند، اما در برابر مشکلات و سختی ها باز پس می زنند. دین همواره در حیات فکری و معنوی بشر نقش اساسی و مهمی داشته است، ولی به تناسب شرایط جامعه و بروز موانع میزان پایبندی افراد به ایمان دچار شدت و ضعف می شود.

دین همواره در حیات فکری و معنوی بشر نقش اساسی و مهمی داشته اند ولی به تناسب شرایط جامعه و بروز موانع میزان پایبندی افراد به ایمان دچار شدت و ضعف می شود.

اين ثبات قدم بايد از روی صدق باشد؛ يعني انسان واقعا آن طرف را حق محض بداند و اگر ثبات قدم دارد از سر تردید و شک و ریب در باب خدای متعال و اولیای او نباشد. این چیزی است که در سیر به وادي عاشورا اتفاق می افتد، زیارتی که انسان با هر بار خواندنش تجدید پیمان می کند و عهد می بندد که در راهِ پیمان بسته شده با صدق نیت، ثابت قدم باشد. در حالی که اين سير از دنیا آغاز می شود و در آخرت هم ادامه دارد.

أَنْ يَجْعَلَنِي مَعَكُمْ فِي الدُّنْيَا وَ الآخِرَةِ وَ أَنْ يُثَبِّتَ لِي عِنْدَكُمْ قَدَمَ صِدْقٍ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ

ثابت قدم بودن در محضر معصوم علیه السلام مقام بزرگي است. گاهی انسان وارد وادی ولایت می شود و به معرفت می رسد، ولی ثبات قدم ندارد؛ یک قدم در این وادی بر می دارد و در محضر معصومین علیهم السلام است و یک قدم از محضر معصومین علیهم السلام فاصله می گیرد و غایب می شود. تلاش شيطان این است که انسان را از این ثبات قدم بيرون بیاورد تا یک قدم هم با شیطان باشد؛ اگر شب با معصوم علیه السلام است روز با شیطان باشد، يا اگر گوش با معصوم علیه السلام است چشم را ببرد و ... .

ثبات قدم یعنی انسان دائماً در صراط توحید و ولایت باشد و با همه وجود از این صراط جدا نشود؛ گناه یعنی پا بیرون گذاشتن از صراط عبودیت و صراط مستقيم و خروج از مقام معيت ائمه علیهم السلام.

ثبات قدم بايد از روی صدق باشد؛ يعني انسان واقعاً آن طرف را حق محض بداند و اگر ثبات قدم دارد از سر تردید و شک و ریب در باب خدای متعال و اولیای او نباشد

«امام باقر علیه السلام با این قسمت از زیارت می خواهد بفهماند، حسینی شدم مهم نیست بلکه حسینی ماندن و حسینی مردن و در نهایت، حسینی محشور شدن مهم است. مگر نبودند کسانی که با امام حسین علیه السلام زندگی کردند و ایشان را قبول داشتند؛ ولیکن به خاطر ترس، منفعت و جهل، یزیدی از دنیا رفتند.» (شرح زیارت عاشورا، عزیزی تهرانی، ص 162)

در حقیقت مؤمن با خواندن این فراز می خواهد حركت عاشقانه اش را در دنيا و آخرت در مسير رضاي خداوند قرار دهد يعني حقيقتاً خود را به او بسپارد و قدم هاي صادق و مخلصانه ي خود را در راه اعتلاي هدف راستينش، كه با ائمه (علیهم السلام) مطابق و هم جهت است، ثابت و استوار گرداند.

دين مبين اسلام، همواره بر ثبات قدم و قوّت در دينداري تأكيد دارد. يكي از صفات مؤمن اين است كه علاوه بر اين كه دين دارد، قوت در دينداري هم دارد و در عقايدش ثابت قدم و استوار است. (رک، تفسیر تسنیم، جوادی آملی، ج 19، ص 414) گاهي بعضي ها دين دارند اما تا خطري پيش مي آيد، چون دينشان عاريه اي است، آن را كنار زده و حفظ نمي كنند. لذا قرآن كريم نیز بر ثبات قدم تأكيد دارد.

امام باقر علیه السلام با این قسمت از زیارت می خواهد بفهماند، حسینی شدم مهم نیست، بلکه حسینی ماندن و حسینی مردن و در نهایت، حسینی محشور شدن مهم است.

خداوند رحمان در سوره یونس آیه 2 می فرماید:

أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِّنْهُمْ أَنْ أَنذِرِ النَّاسَ وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُواْ أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِندَ رَبِّهِمْ قَالَ الْكَافِرُونَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ مُّبِينٌ.

امام صادق علیه السلام در مورد این آیه که می فرماید: ‏ بشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ قَالَ وَلَایَةُ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ علیه السلام؛ «بشارت ده کسانی را که ایمان آورده اند به این که برای آنان قدم صدقی نزد پروردگارشان است» فرمودند: منظور ولایت امیرالمؤمنین (علیه السلام) است. (الکافی، کلینی، ج 1، ص 422)

علامه طباطبایی در تفسیر این آیه شریفه فرمودند: «چون به دنبال ایمان درجه و منزلتی وجود دارد که پیش خداست، صدق در ایمان، که مستلزم صدق منزلتی است به دنبال آن می آید، پس مؤمنان دارای منزلتی راستینند زیرا دارای ایمان راستین بودند، بنابراین مراد از قدم همان مقام و منزلت است ... .» (تفسیر المیزان، طباطبائی، ج 10، ص 9)

در زیارت عاشورا نیز زائر امام حسین علیه السلام به خدا پناه می برد که مبادا از کسانی باشد که در عهد خود با خدا و دوستان او فریبکار و بازیگرند و از خدا می خواهد که او را در عهد خود ثابت قدم بدارد تا به واسطه معیت با امام حسین علیه السلام و اصحاب ایشان به عاقبت بخیری و ثبات در هدایت و محبت و اطاعت حق تعالی دست یابد.

يكي از صفات مؤمن اين است كه علاوه بر اين كه دين دارد، قوت در دينداري هم دارد و در عقايدش ثابت قدم و استوار است.

انسان در مسیر زندگی خود گرفتار وسوسه های شیطانی مختلفی می شوند که ثبات و قرار را از او می گیرد ایمانش را متزلزل می کند، اراده را سست می نمایند، قدم ها را نا استوار می سازند و دلش را مضطرب و پریشان خاطر می گردانند. این عدم ثبات و پایداری، عاقبتش چیزی جز تباهی و هلاکت نیست. یاد خداوند منشاء نجات انسان از تردید و دودلی بی قراری و بی تابی است که دل را استحکام می بخشد و قدم ها را استوار می گرداند.

راه های تحصیل ثبات قدم

برای کسب ثبات قدم و قوت در پایداری نیاز است که فرد مسلمان لحظه به لحظه خدا را ناظر بر اعمال و رفتار خویش ببیند و این مهم امکان پذیر نیست مگر در سایه عوامل زیر که به اختصار بیان می گردد:

1- تقویت کردن عوامل تثبیت ایمان

1-1- یاد خداوند:

انسان در مسیر زندگی خود گرفتار وسوسه های شیطانی مختلفی می شود که ثبات و قرار را از او می گیرد، ایمان را متزلزل می کند، اراده را سست می نماید، قدم ها را نا استوار می سازد و دلش را مضطرب و پریشان خاطر می گرداند. این عدم ثبات و پایداری، عاقبتش چیزی جز تباهی و هلاکت نیست. یاد خداوند منشاء نجات انسان از تردید و دودلی بی قراری و بی تابی است که دل را استحکام می بخشد و قدم ها را استوار می گرداند. در آیه 45 سوره انفال امر به یاد خداوند بعد از امر به ثبات قدم ذکر شده و می تواند حکایت از این داشته باشد که در راه پایداری در دین، یاد خداوند نقش اساسی دارد: «يآ اَيُّهَا الَّذينَ امَنُوآ اِذا لَقيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللهَ كَثيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ » (انفال: 45) در تفسیر نمونه ذیل این آیه آمده است: «نخست می گوید: ای کسانی که ایمان اورده اید! هنگامی که گروهی از دشمنان را در برابر خود در میدان نبرد ببینید ثابت قدم باشید (یا ایها الذین امنوا اذا لقیتم فئه فاثبتوا) یعنی: دیگر از نشانه های بارز ایمان ثابت قدم در همه زمینه ها مخصوصاً در پیکار با دشمنان حق است. «خدا را فراوان یاد کنید تا رستگار و پیروز شوید» (و اذکروا الله کثیرا لعلکم تفلحون) شک نیست که منظور از یاد خدا تنها ذکر لفظی نیست، بلکه خدا را در درون جان حاضر دیدن است.» (برگزیده تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، ج 2، 57)

انسان در مسیر زندگی خود گرفتار وسوسه های شیطانی مختلفی می شوند که ثبات و قرار را از او می گیرد و ایمانش را متزلزل می کند.

1-2- عبرت از گذشتگان:

عامل دیگر در ثبات قدم که قرآن نیز آن را تأیید می کند مطالعه سرگذشت کسانی است که ثبات قدم داشتند، در طول تاریخ شخصیت های بزرگ زیادی از شیعه با دعا، تحمل و صبر بر رنج و مصیبت تلاش کردند تا اعتقادات شیعه حفظ شده و هم اکنون به دست ما برسد. قرآن کریم می فرماید:

«و کُلاًّنقص علیک من انباء الرسل ما نثبت به فؤادک و جاءک فی هذه الحق وموعظة و ذکری للمؤمنین» (هود:120)

خداوند متعال با بیان سرگذشت انبیا و مخالفان آنها همت و اراده پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و پیروان آن حضرت را تقویت می کند. (ر.ک: تفسیرالمیزان، علامه طباطبایی، ج 11، ص 71)، تا بر اثر مخالفت ها و کارشکنی دشمنان، گرد و غبار ناامیدی بر قلب آن ها ننشیند.

1-3- تقویت اعتقادات:

یکی از راه های ثبات قدم به خصوص برای جوانان تقویت و تثبیت عقاید است تا اگر اشتباه و خطا در آن وجود دارد برطرف کنند زیرا شيطان تلاش می کند تا با ممزوج کردن حق و باطل، انسان را از صراط حق منحرف ساخته و با متزلزل کردن ایمان و سست کردن اراده او، قدمهایش را بی ثبات کرده و بذر شک و تردید را در دلش بکارد. لذا حضرت امیر علیه السلام در لیلةُ المَبیت از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می پرسد: أَفِی سَلامَةٍ مِنْ دِینِی؟ آیا دین من سالم خواهد بود؟ یعنی از استقامت در دین و ثبات ایمان و عقیده تا مرز شهادت را که از خود شهادت بالاتر است، از آن حضرت سؤال می کند.

دعای «یا أَلله یا رَحْمانُ یا رَحِیمُ! یا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ، ثَبِّتْ قَلْبِی عَلی دِینِکَ: ای خدا، ای رحمت گستر، ای مهربان، ای گرداننده ی دل ها، دل مرا بر دینت ثابت و استوار بدار» که دستور داده شده است در زمان غیبت خوانده شود نیز مؤید همین معناست.

برای کسب ثبات قدم و قوت در پایداری نیاز است که فرد مسلمان لحظه به لحظه خدا را ناظر بر اعمال و رفتار خویش ببیند.

1-4- تمسک به اهل بیت علیهم السلام:

اگر مؤمنین در ولایت ائمه اطهار علیهم السلام استقامت و ثبات قدم داشته باشند، خداوند به آنها فهم و درک عطا می کند، روایات فقهی و تفسیری زیادی از اهل بیت علیهم السلام در تبیین قرآن وجود دارد که نشان می دهد که اگر فرد بخواهد ثابت قدم باشد باید به اهل بیت علیهم السلام و قرآن با هم تمسک پیدا کند. «پایداری و ثبات قدم در مسیر الهی از راه ارتباط با اهل بیت علیهم السلام تأمین می شود، از این رو یکی از خواستهای زائران در زیارت، ثبات و استواری در امر دین است، چنانکه در یکی از زیارات امام حسین علیه السلام آمده است: «التمس ثبات القدم فی الهجره عندک». (تهذیب الاحکام، طوسی، ج 6، ص 61) پایداری در دین را در هجرت به سویت خواستارم. امام علیه السلام ضمن ارائه طریق دستگیری کرده و به مطلوب می رساند و نیز زمینه ثبات و پایداری را ایجاد می کند.» (فلسفه زیارت، جوادی آملی، ص 69)

در حقیقت عوامل تثبیت ایمان را می توان در نهادینه نمودن صفات مؤمنین در خود خلاصه کرد که شامل موارد متعددی می شود، مانند تلاوت قرآن «إنّما المؤمنون ... إذا تلیت علیهم ءایته زادتهم إیمنا ... » (أنفال:2)، ترک بحث و جدل «امام حسین علیه السلام: هر که ترک کرد مجادله را، پس به تحقیق که محکم کرده است ایمان خود را» (مصباح الشریعه، زین الدین بن علی، ترجمه گیلانى، ص 308)، محبت اهل بيت عليهم السلام چنان که امیرالمؤمنین علیه السلام به اصحابش فرمود: «خوشا بحال کسى که محبّت ما اهل بیت در قلب او رسوخ داشته باشد، ایمان در قلب چنین کسى ثابت تر از کوه احد در مکانش خواهد بود.» (اسرار آل محمد علیهم السلام، ص 516) عفو و چشم پوشى از عيب مردم، صبر در خوشيها و ناخوشيها (ارشاد القلوب - ترجمه سلگى ج‏1، ص 362) طلب ياري از خداوند متعال جهت شعله ور ماندن ايمان در دل. (مفاتیح الجنان، فصل 6، دعای عدیله)

یکی از راه های ثبات قدم به خصوص برای جوانان بازنگری در عقاید است تا اگر اشتباه و خطا در آن وجود دارد برطرف کنند، زیرا شيطان تلاش می کند تا با ممزوج کردن حق و باطل انسان را از صراط حق منحرف ساخته است.

در نهایت چنین برداشت می شود که علّت ثبات یک فرد در دین 1- بصیرت درونی 2- اعتقاد به حقّانیّت عقاید خود 3- دریافت لذّت نیل به کمال 4- ملکه شدن این حالت درونی است به گونه ای که زوال نپذیرد و بدین گونه است که از انسان های ثابت قدم، همواره اعمال صالح صادر می گردد. (ر.ک اوصاف الاشراف، طوسی، صفحه 29)

2- ریشه کن کردن عوامل ناسازگار

برای حفظ ثبات قدم در راه حق علاوه بر تقویت کردن عوامل ایمان نیاز است که مؤمن حقیقی عواملی را که موجب زائل شدن و از بين رفتن ايمان شده و گاهی باعث مي شود تا انسان نتواند به حقيقت ايمان واصل نگردد را شناخته و از وجود خویش ریشه کن سازد.

لازم به ذکر است که عواملی که موجب زائل شدن ايمان می شود و مؤمن را از صراط مستقیم منحرف کرده و ثبات قدم او را متزلزل می سازد، محدود به این عوامل نیست و در شریعت به طور کامل تبیین شده است، اما در این نوشتار جهت تذکر به اختصار بیان شده است و آن چیزی که واضح و مبرهن است تلاش بی شایبه شیطان با هر روشی متناسب با درجه ایمان فرد برای گمراه ساختن بندگان است.

2-1- بعضی از این عوامل ناشی از زبان است که در روایات مختلف به آنها اشاره شده است، شامل دروغگویی، تهمت و شوخی:

اميرالمؤمنين عليه السلام فرمودند: بنده اى مزه ايمان را درك نمى كند مگر اينكه از دروغ چه جدى و يا شوخى دست باز دارد. (بحارالأنوار، مجلسی، ج ‏69، ص 250)

پایداری و ثبات قدم در مسیر الهی از راه ارتباط با اهل بیت علیهم السلام تأمین می شود، از این رو یکی از خواسته های زائران در زیارت ثبات و استواری در امر دین است.

امام صادق عليه السلام فرمود: و هر گاه به برادر مؤمن خود تهمتى بزند ايمان از قلبش مى رود همان طور كه نمك در ميان آب ذوب می شود. (ترجمه مشكاة الانوار، هوشمند و محمدى، ص 197)

امام موسى بن جعفر علیه السلام به يكى از فرزندان خود فرمود پسرم، از شوخى بپرهيز كه موجب از بين رفتن نور ايمان و شخصيت تو مى شود. (مواعظ امامان عليهم السلام، خسروی، ج 17، ص 276)

2-2- بعضی از این عوامل از روح انسان سرچشمه می گیرد شامل حسادت و طمع ورزی:

امام صادق عليه السلام فرموده اند: هر كس بر مؤمنى حسادت كند، ايمان در دلش همچون نمك در آب ذوب شود. (ترجمه تحف العقول، جعفرى، ص 284) همچنین در روایت دیگر فرموده اند: چيزى كه انسان را از ايمان بيرون مى كند طمع است. (ترجمه خصال، جعفرى، ج ‏1، ص 21)

2-3- بعضی دیگر از این عوامل در اعمال و رفتار انسان آشکار می شود، مانند حرامخواری و بی صبری و بی حیایی و بخل:

پيامبر اکرم فرموده اند: حرام خوردن ايمان را دور مى كند. (ترجمه نصايح، جنتی، ص 219)

حضرت صادق عليه السلام فرمود: نسبت صبر به ايمان نسبت سر است به تن، همچنان كه با رفتن سر، تن هم از بين مي رود با رفتن صبر هم ايمان دوامى نخواهد داشت. (بحارالانوار، مجلسی، ج 67، ح 2)

امام صادق عليه السلام فرمود: ايمان ندارد آن كس كه شرم و حياء ندارد. (الحديث، فرید، ج‏1، ص 277)

همچنین در حدیث دیگر فرمودند: هيچ چيز به اندازه بخل در محو كردن (كاستن و برانداختن) ايمان كارگر نمى شود. (ترجمه الحياة، آرام، ج‏6، ص 99)

چیزی که واضح و مبرهن است تلاش بی شائبه شیطان با هر روشی متناسب با درجه ایمان فرد برای گمراه ساختن بندگان است.

رهنمودهای عملی

به نظر می رسد که از بزرگترین موانع برای حفظ صدق نیت در مسیر حق، وجود تاریک شیطان است، پس اساسی ترین راهکار برای حفظ ثبات قدم مقابله با وسوسه های شیطانی ست.

مسأله ای که در این مسیر می تواند موجب امیدواری و اطمینان قلب مؤمن باشد این است که قلمرو شیطان تنها در اندیشه انسان است و با دعوت او به گناه پایان می پذیرد، پس هیچ اجبار و الزامی نسبت به بشر در کار نیست.

در این زمینه موارد زیر راه گشا می باشد:

1) آشنایی با دام های شیطان که به این وسیله مؤمن می تواند با شناختی که از درجه ایمان خود دارد با این وسوسه ها مقابله کند.

2) کنترل زبان، چشم، گوش، خیال و همة اعضا و جوارح که راه های ورودی شیطان به اندیشه و قلب بشر است.

3) دوری جستن از محیط آلوده و همنشین بد، زیرا این عوامل از راه های نفوذ شیطان به درون انسان است و برای گمراهی او نقش بسزایی دارند.

4) انجام یک سری مستحبات مانند دائم الوضو بودن، تلاوت قرآن، زیارت قبور ائمه (علیهم السلام) و طلب یاری از ایشان جهت مبارزه با وسوسه های شیطان، مطالعه و تفکر دربارة خدا و هدف آفرینش نیز در این زمینه راهگشاست.

لذا موارد فوق را می توان در مراقبت از خویشتن خلاصه کرد، یعنی انسان بعد از عهد و پیمان با خویش، برای طاعت فرمان الهی و پرهیز از گناه باید مراقب پاکی خویش باشد، چرا که اگر غفلت کند، ثبات قدم وی متزلزل می شود. با توجه به این که این مراقبت از خود از درون می جوشد نه از برون، پس تأثیر آن، بسیار زیاد، و نقش آن فوق العاده مهم است. البته توجه به مراقبت از برون سبب می شود که پایه های مراقبت از درون نیز محکم گردد.

انسان بعد از عهد و پیمان با خویش، برای طاعت فرمان الهی و پرهیز از گناه باید مراقب پاکی خویش باشد، چرا که اگر غفلت کند، ثبات قدم وی متزلزل می شود.

نتیجه بحث

در یک جمع بندی کلی می توان گفت که ثبات قدم در دین آرزوی دیرینه هر مؤمن راستین در مسیر اطاعت از خداست، این که پس از گذراندن مراحل دینداری و به درجه مؤمن واقعی رسیدن، بتواند عزم خود را جزم کرده و مسیر پر خطر حفظ ایمان به سوی عاقبت به خیری را طی کند.

عواملی که در این راستا راهنمای انسان جهت رسیدن به ثبات در هدایت و اطاعت حق تعالی است شامل یاد خداوند، عبرت از گذشتگان، تقویت اعتقادات، تمسک به اهل بیت (علیهم السلام) می باشد.

برای محفوظ ماندن از وسوسه های شیطان در این مسیر نیز نیاز است که عوامل ناسازگار با ایمان از وجود فرد ریشه کن شود که به طور کلی می توان به گناهان زبانی، مسمومیت های روحی و گناهان آشکار در اعمال انسان اشاره کرد.

جهت تسهیل نمودن این امور در روزمرگی های زندگی و تحقق ثبات قدم در حیات دینی می توان به مقابله مستقیم با شیطان به وسیله آشنایی با دام ها و خطرات راه، کنترل اعضا و جوارح، دوری جستن از محیط آلوده و همنشین بد و انجام مستحبات که همگی در مراقبت از خویشتن خلاصه می شود، اشاره کرد که در این مسیر پر مخاطره نقش کلیدی را ایفا می کند.

فهرست منابع

* قرآن کریم

* مفاتیح الجنان

1- شرح زیارت عاشورا، عزیزی تهرانی، علی اصغر، دارالصادقین، تهران، 1381

2- الکافی، کلینی‏، اسلامیه، تهران‏، چاپ دوم، 1362 ‏

3- بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، مجلسی، ‏محمدباقر، اسلامیه، تهران ‏، بی تا

4- ترجمه تفسیر المیزان، طباطبائی، سید محمدحسین، سید محمدباقر موسوی همدانی، دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1386

5- مواعظ امامان عليهم السلام، خسروی، موسی، اسلامیه، تهران، بی تا

6- اسرار آل محمد علیهم السلام، انصاری زنجانی، اسماعیل، نشر الهادی، قم، 1375

7- الحدیث، فرید، مرتضی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، 1374

8- اوصاف الاشراف، طوسی، نصیرالدین، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، 1373

9- مشكاة الانوار، هوشمند و محمدى، دارالثقلین، قم، 1379

10- تحف العقول، جعفرى، بهراد، دارالکتب اسلامیه، تهران، 1381

11- خصال، جعفرى، یعقوب، نسیم کوثر، قم، 1382

12- نصايح، جنتی، احمد، نشر الهادی، قم، 1382

13- الحیاه، آرام، احمد، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، 1373

14- المفردات في غريب القرآن، راغب اصفهاني، حسين بن محمد، دارالمعرفة، بيروت، 1426

15- مصباح الشریعه، زین الدین بن علی، عبدالرزاق گیلانی، پیام محراب، تهران، 1388

16- ارشاد القلوب، دیلمی، حسن بن محمد، علی سلگی نهاوندی، نشر ناصر، قم، 1376



مطالب مرتبط