از کارهای شایسته ای که همچون صدقه جاریه باقی می ماند واثرات وبرکات آن نصیب افراد جامعه می شود سنت حسنه وقف است.

جایگاه وقف درموزه های آستان قدس رضوی
۲۱ فروردین ۱۳۹۷ 216 5 KB 26 0

جایگاه وقف درموزه های آستان قدس رضوی

صدقه جاریه


اشاره: مجیدرضامهردوست، عبدالحسین ملک جعفریان–
از کارهای شایسته ای که همچون صدقه جاریه باقی می ماند واثرات وبرکات آن نصیب افراد جامعه می شود، سنت حسنه وقف است. وقف درلغت به معنای ایستادن به حالت ایستاده ماندن و آرام گرفتن است و در اصطلاح فقهای امامیه عبارت از حبس نمودن عین ملک و مصرف کردن منافع آن درراه خدا. آستان قدس رضوی به علت وجود مضجع شریف امام هشتم، حضرت رضا (ع) همواره کانون توجه واقفانی بوده است که از سرصدق و صفا،بخشی یا تمامی دارایی خود را وقف حرم مطهر و آستان قدس رضوی نموده اند. موزه های آستان قدس رضوی نیزبه واسطه انتساب به این دستگاه ملکوتی از ابتدای تاسیس،پذیرای هدایا و وقفیات بوده که تعداد آن ها روزبه روز افزایش یافته و علاوه بر ایرانیان، زائران غیرایرانی نیز جزو اهدا کنندگان شمرده می شوند... از روی قطع و یقین معلوم نیست که از چه زمانی وقف در آستان مقدس شروع شده و نخستین واقف چه کسی بوده است. بعضی اشیای منقول درکتابخانه و موزه آستان قدس رضوی وجود دارند،که بیش از هزارسال از وقف آن ها می گذرد و براساس اسناد موجود، قدیمی ترین اسناد وقف مربوط به قرن دهم هستند. درلیستی که درآستان قدس رضوی ا زموقوفات به صورت الفبایی تهیه شده؛ قدیمی ترین سند وقف غیرمنقول مربوط به وقف نامه عتیق علی طوسی است که درسال 931ه.ق تنظیم شده و شامل 21رقبه از جمله چندروستای شش دانگی بزرگ و مزرعه معروف به کنه بیست است(هم اکنون به یک مرکزبزرگ تولیدی دامداری تبدیل شده است) پس از آن وقف نامه سیدلطیف شاه حسینی مازندرانی است که درسال940ه.ق نوشته شده و واقف سومین وقف نامه، سیدعلی حسین گنابادی است که درسال957ه.ق ملکی راکه درقریه زیبد گناباد وقف آستان قدس رضوی کرده است


5a8943e2b3882.jpg

نقش وقف درشکل گیری موزه های آستان قدس رضوی
تاریخ آستان قدس رضوی نشان می دهد اشیایی که زائران مخلص حضرت رضا(ع) به آستان مقدس آن حضرت برای استفاده درحرم مطهر ایشان نذر یا اهداء می کردند، پس از مدتی استفاده و کاربرد درمحل خاص خود، درهنگام ضرورت تعویض می شد و جای خود را به یکی دیگراز اشیای نذری می داد. درنتیجه مجموعه ای که مورد استفاده قرار نمی گرفت درمحلی خاص به نام خزانه نگهداری می شدکه آن را می توان به عنوان هسته اولیه گنجینه یا موزه درآستان قدس رضوی دانست.سنگ بنای اولین موزه آستان قدس رضوی درسال1316ه.ش گذاشته و درسال1324ه.ش از آن بهره برداری شد؛ دراین زمان تعدادی از اشیای خزانه که همان اشیای نذری و اهدایی مردم به آستان ملکوتی حضرت رضا(ع)بوده اند، با کمک باستان شناسان موزه ایران باستان انتخاب و درسالن های موزه به نمایش درآمد. هم چنین اشیایی که درتوسعه حرم مطهر جابه جاشده و به لحاظ تاریخی از ارزش ویژه ای برخوردار بوده اند مانند: سنگاب خوارزم شاهی(تهیه شده از سنگ یکپارچه به تاریخ597ه.ق) به موزه منتقل شده و به نمایش درآمدند. مطالعه ی اشیای به نمایش درآمده در اولین موزه آستان قدس رضوی نشان می دهدکه تمامی این اشیاء به گونه ای با حضور حضرت علی بن موسی الرضا(ع) درسرزمین خراسان ارتباط دارند چنانکه واقفین این اشیاء آن ها را یا برای استفاده درساختمان حرم مطهرساخته یا وقف این مکان مقدس می کرده اند و از این اشیاء در روضه منوره و حرم مطهراستفاده می شده است. مانند: سنگاب دوره خوارزم شاهی، محراب کاشی زرین فام متعلق به سال612ه.ق که پیش روی ضریح مطهرنصب بوده دردو روی طلا و نقره است، لوح های طلا شامل آیت الکرسی به خط نسخ و اشعاری درمدح حضرت رضا(ع)به خط نستعلیق اثرعلیرضاعباسی، فرش گلابتون افشان شاه عباسی، صندوق پوش ضریح مطهراز جنس اطلس زرباف که واقف آن حاجی اسوارلاهیجانی بوده، پنجره فولادی زرکوب هدیه شاهرخ شاه تیموری و منبرخاتم کاری شده ساخت شیرازبه سال1301ه.ق که واقف آن هاشم بیک بوده است؛ با مطالعه در آثار و اشیای موجود درآستان قدس رضوی می توان قدیمی ترین اثر وقف شده را قرآن نفیسی دانست که به وسیله کشوادبن املاس به سال329ه.ق وقف آستان قدس رضوی شده است. ازدیگرآثار قدیمی وقف شده می توان به قرآن هایی اشاره کرد که از سوی ابوعلی سیمجور، امیرخراسان و محمد بن کثیر وزیر و صاحب دیوان سلطان محمود غزنوی به سال383ه.ق وقف آستان قدس رضوی شده اند که هم اکنون درگنجینه قرآن و نفایس به نمایش درآمده اند.


گسترش موزه ها
همانطورکه افتتاح اولین موزه آستان قدس رضوی بر پایه اشیای نذری، اهدایی و وقفی بوده است،گسترش موزه های آستان قدس رضوی نیزبه دلیل استقبال زائران و شیعیان آن حضرت و براساس موقوفات بوده است. افتتاح گنجینه قرآن و نفایس درسال1364که دراولین گنجینه تخصصی موزه های آستان قدس رضوی است، با انگیزه نمایش قرآن های بسیارنفیسی بودکه از سوی عاشقان حضرت رضا(ع) وقف حرم مطهرشده بودند. دومین گنجینه تخصصی موزه های آستان قدس رضوی باعنوان گنجینه تمبر واسکناس درسال1369افتتاح شدکه پس ازافتتاح این گنجینه، تعداد زیادی از مجموعه داران تمبر و اسکناس، کلکسیون شخصی خود را به موزه اهدا کرده اند و موجب گسترش آن شدند. سومین گنجینه آستان قدس رضوی که درسال 1377شکل گرفت؛ گنجینه هدایای مقام معظم رهبری بودکه دراین گنجینه همه اشیای اهدایی به معظم له که ایشان وقف آستان قدس رضوی کرده اند به نمایش همگانی درآمد. چهارمین گنجینه آستان قدس رضوی،گنجینه فرش و منسوجات بود که درسال 1377به روی مردم بازگشایی شد، تامردم نیزفرش های اهدایی به حرم مطهر و موزه های آستان قدس رضوی را از نزدیک مشاهده کنند. از دیگرگنجینه های تخصصی موزه های آستان قدس رضوی که برپایه موقوفه شکل گرفت،گنجینه نجوم و صدف است که به ترتیب با وقفیات دکترجلال الدین تهرانی درزمینه نجوم و آقای سعیدفواد وهبه درزمینه صدف و حلزون شکل گرفته اند. سیدجلال الدین تهرانی منجم برجسته ایرانی، کلکسیون بی نظیری از ابزار آلات نجومی و همه اموال خود را وقف آستان قدس رضوی کردکه امروزه فقط قسمتی از آن درگنجینه نجوم و ساعت به نمایش درآمده است. همچنین محمدسعیدفواد وهبه از شیعیان مخلص اهل سوریه است که درسال1363تمامی مجموعه شخصی صدف وحلزون خود را که از سواحل سراسردنیا جمع آوری کرده بود به آستان قدس رضوی اهدا کرد و براساس این وقفیات، گنجینه صدف وحلزون درسال1378شکل گرفت. آخرین گنجینه افتتاح شده از سوی آستان قدس رضوی، بنای تاریخی حمام مهدی قلی بیگ است که این مجموعه، خود از موقوفات دوره صفویه است و به عنوان گنجینه مردم شناسی بازگشایی شده است.


معرفی واقفان اصلی موزه های آستان قدس رضوی
اگربخواهیم اسامی تمامی واقفان و اهداکنندگان آثار به موزه های آستان قدس رضوی را بیاوریم، به یک بررسی جامع نیازمندیم که دراین جا فقط به معرفی واقفان عمده موزه های آستان قدس رضوی می پردازیم.


مقام معظم رهبری
یکی از بزرگترین واقفین به موزه های آستان قدس رضوی، مقام معظم رهبری هستند که حدود یک هزارشیء نفیس شامل: آثارهنری مانند تابلوهای خط و تذهیب، نقاشی، فرش، تراش روی شیشه، معرق چوب، صدف، سوزن دوزی، قلم زنی روی مس، انواع ظروف، ماکت ها و مدال ها را به موزه آستان قدس رضوی اهدا کرده اند. از این تعداد به علت کمبود فضای نمایشی هم اکنون تعداد123اثربه نمایش درآمده است.


مرحوم حاج حسین ملک
مرحوم حاج حسین آقاملک، فرزند حاج محمدکاظم ملک التجاردرسال1293ه.ق درتهران متولد شد. مرحوم ملک از ابتدای عمر به مطالعه و جمع آوری کتاب علاقه مند بود و این خود مقدمه تاسیس تدریجی کتابخانه و موزه گرانقدری شد که امروزه شهرت جهانی دارد. او درسال های 1340-1316ه.ش کتابخانه، موزه و املاک خود را وقف آستان قدس رضوی کرد. مجموعه فرهنگی وقف شده مرحوم ملک،از دو بخش کتابخانه و موزه تشکیل شده است.
که موزه آن با چهار سالن اشیا و نفایسی مانند: مسکوکات ا زدوره های مختلف قبل و بعد از اسلام، تابلوهای نقاشی بی نظیر از اساتیدی مانند کمال الملک و تمبرهای منحصر به فرد را در خود جای داده است.
تا زمانی که وی در قید حیات بود اختیار خرید کتاب و اشیاء نفیس برای موزه و نیز اداره امور کتابخانه را خود عهده دار بود مرحوم حاج حسین ملک در سال 1351 هـ . ش بدرود حیات گفت.


برادران صفدرزاده حقیقی
حاج غلامعلی صفدر زاده حقیقی از هنرمندان مشهور هنر فرشبافی، متولد سال 1295 ه.ش در اصفهان دیده به جهان گشود. ایشان به دلیل ارادتشان به ساحت مقدس حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام ) یک تخته قالیچه نفیس به نام عتیق در تاریخ یکم خرداد 1385 به گنجینه فرش و منسوجات آستان قدس رضوی اهدا کرد.
استاد یدالله صفدرزاده حقیقی، فرزند مرحوم حاج مهدی صفدرزاده حقیقی از بافندگان معروف فرش و از هنرمندان با ذوق اصفهان متولد سال 1306 ه.ش است از این هنرمند 6 تخته قالی نفیس، ظریف و زیبا در گنجینه فرش در برابر دید مردم است .
قالی های اهدایی وی عبارتند از :
قالی هفت شهر عشق آذر ماه 1353
قالی دیدار با خالق یکتا ( مکه معظمه ) 1380
قالی رمز هستی ( مدینه منوره) 1380
قالی بهشت 1383
قالی دنیای ماهی ها 1383
قالی مرجان ها 1383
فیض الله صفدر زاده حقیقی متولد 1321 ش از پیشکسوتان هنر فرش دستباف اصفهان، که از وی دو دستبافته زیبا به نام های بارگاه حضرت رضا (علیه السلام ) و تصویری از شبستان مسجد وکیل شیراز در گنجینه فرش موجود است.


استاد محمود فرشچیان
استاد محمود فرشچیان در سال 1308 ه.ش در اصفهان، مهد هنر متولد شد.
از آثار استاد که به موزه های آستان قدس رضوی اهداء کرده است می توان به موارد زیر اشاره کرد: عصر عاشورا، یتیم نوازی حضرت علی (علیه السلام ), نیایش، یا رب، پنجمین روز آفرینش، حضرت علی اصغر (علیه السلام )، پرتره طراحی خود استاد و اولین پیام.


محمد سعید فواد وهبه
گنجینه صدف، حلزون و نرم تنان دریایی، نتیجه تلاش هنرمندانه آقای محمد سعید فواد وهبه از شیعیان و علاقه مندان به خاندان عصمت و طهارت در سوریه است که 1282 قطعه حلزون و صدف گوناگون را به موزه اهدا کرده است که از این تعداد حدود 400 قطعه آن به نمایش در آمده است.


سید جلال الدین طهرانی
سید جلال الدین طهرانی فرزند شیخ الاسلام حاج شیخ محمد علی تهرانی، در سال 1278 ه.ش در تهران متولد شد.
تحصیلات خود را در مدرسه سپهسالار گذراند و نجوم را نزد استاد، حاج محمد مهدی منجم باشی فرا گرفت.
سید جلال الدین طهرانی در زندگی خویش عهده دار نایب التولیه آستان قدس رضوی و همچنین استاندار خراسان بود.
وی خانه خود در سه راه امین حضور در تهران، کتابخانه و قسمتی از اشیای نجوم و تمامی اثاث و اجناس عتیقه خود را وقف آستان قدس رضوی کرد که از این اشیای وقف شده، گنجینه نجوم آستان قدس رضوی شکل گرفت.


واقفان تمبر و اسکناس
آقای غلامحسین تقی نژاد کاشانی با اهدای حدود 50 برگ اسکناس ایرانی در سال 1372 ه.ش
آقای دکتر علی شرقی در سال 1374 ه.ش با اهدای یک مجموعه تمبر دوره قاجار.
دکتر جواد ملک از آمریکا در سال 1385 ه.ش با اهدای 25 هزار قطعه تمبر ایرانی و خارجی.
آقای سید علی هاشم از کویت در سال 1385 ه.ش با اهدای صدها قطعه تمبر و اسکناس.
آقای دکتر حبیب ا.. عصاره ، استاد دانشگاه شهید چمران اهواز در سال 1385 با اهدای بیش از صد برگ اسکناس.
آقای دکتر رضوان پرادان از انگلیس در سال 1386 با اهدای هزاران قطعه تمبر، کارت پستال و پاکت مهر روز.
راهکارهای بهبود کارکرد وقف در موزه های آستان قدس رضوی
1- تجلیل از واقفان و اهدا کنندگان آثار به صورت دوره ای که با برگزاری مراسم هایی همراه باشد.
2- ترتیب دادن مصاحبه های تلویزیونی، مطبوعاتی و رادیویی با مسئولان که در این مصاحبه ها با نشان دادن و معرفی دیگر اشیای وقفی، یادآوری شود که در این مجموعه، با وجود کارشناسان موزه و مرمت، حفاظت و نگهداری می شوند.
3- همچنین پیشنهاد می شود در قسمت هایی از موزه، تابلوهایی نصب شوند که در این تابلوها واقفان موزه های آستان قدس رضوی معرفی شوند.
4- برگزاری نمایشگاه های موقت از اشیای اهدایی.
منبع : مجله دانشورز


مطالب مرتبط