جایگاه پیامبر گرامی اسلام و اهل بیت علیهم السلام در پایه ریزی و شکوفایی تمدن اسلامی

تمدن اسلامی ، بستر سعادت و تکامل بشر جایگاه پیامبر گرامی اسلام و اهل بیت علیهم السلام در پایه ریزی و شکوفایی تمدن اسلامی

جایگاه پیامبر گرامی اسلام و اهل بیت علیهم السلام در پایه ریزی و شکوفایی تمدن اسلامی

تمدن اسلامی ، بستر سعادت و تکامل بشر


جایگاه پیامبر گرامی اسلام و اهل بیت علیهم السلام در پایه ریزی و شکوفایی تمدن اسلامی

فاطمه سادات علوی علی آبادی - دانشجوی دکتری تاریخ اسلام دانشگاه مذاهب اسلامی تهران



چکیده :
تمدن اسلامی با هجرت پیامبر اسلام به مدینه آغاز شد و با حمایت پیامبر و اهل بیت وعلاقه مسلمانان به فهم قرآن و حدیث و تبعیت از سیره پیامبر و اهل بیت شکوفا گردید. مسلمین چندین قرن در تمامی علوم و صنایع و فلسفه و هنر و اخلاق و نظامات عالی اجتماعی بر همه جهانیان تفوق داشتند. بعد از قرن پنجم هجری، به دلیل نادیده گرفتن جنبه های اخلاقی، علیرغم جهش علمی، تمدن اسلام شکوه اولیه خود را از دست داد. مسلمانان برای بازگشت به آن عظمت اولیه لازم است تمدن نوین اسلامی را با محوریت آموزه های پیامبر گرامی اسلام و اهل بیت علیهم السلام تشکیل دهند.
کلید واژگان : پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، اهل بیت علیهم السلام، سیره، هجرت، تمدن اولیه اسلامی، افول تمدن اسلامی، تمدن نوین اسلامی.

بیان مسأله :
در این مقاله به دنبال خاستگاه تمدن اسلامی هستیم و می کوشیم تا جایگاه پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام را در پایه ریزی و شکوفایی تمدن اولیه ی اسلامی بررسی نماییم. هدف از این تحقیق، تبیین لزوم علم و عمل به آموزه های اسلام و همچنین لزوم پرهیز از افراط و تفریط در اجرای دستورات اسلامی است. چرا که تمدن اسلامی که بر پایه ی توحید و علاقه ی مسلمانان به درک و فهم کلام خدا (قرآن) و پیروی از سیره ی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام شکل گرفت، در سده هایی که مسلمانان در عمل به افراط و تفریط روی آوردند دچار تزلزل گشت و شکوه و عظمت خود را از دست داد. با توجه به شکل گیری نظریه ی نظم نوین جهانی که از سوی قدرت های بزرگ مادی جهان معاصر مطرح گردیده است و خطری که در این راستا تمدن اسلامی را تهدید می کند، مسأله اساسی مقاله، جستجوی راههای بازگشت تمدن اسلام به مجد و شکوفایی اولیه می باشد.
مسأله¬ی اساسی مقاله جستجوی راههای بازگشت تمدن اسلام به مجد و شکوفایی اولیه می باشد.


مسأله ی اساسی مقاله جستجوی راههای بازگشت تمدن اسلام به مجد و شکوفایی اولیه می باشد.



1) تمدّن اسلامی و خاستگاه آن :
اغلب مفسران اسلامی، مباحث پیرامون تمدن بشری را در تفسیر آیه دویست و سیزده سوره بقره مطرح کرده اند. طبق این آیه ی شریفه، برای رسیدن به تمدن واقعی و پیشگام، مهمترین وسیله، قانون همه جانبه است و در کنار قانون کامل، مجریان اصلاح شده و خود ساخته لازم است. برای شکل گیری تمدن واقعی انسانها، خدای متعال، نیاز آنها را برآورده کرده است. اولاً قانون کامل و همه سو نگر، برای اصلاح و رشد بشریت فرستاده است ثانیاً در کنار این قوانین آسمانی، مجریان الهی به نام پیامبران را نیز فرستاده تا هم در فهم و تفسیر قانون دچار اشکال نگردند و هم در مرحله اجرای آن، گرفتار هوا و هوس و طمع و تهدید نشوند.

طبق آیه ی 213 از سوره مبارکه بقره، برای رسیدن به تمدن واقعی و پیشگام، مهمترین وسیله، قانون همه جانبه است و در کنار قانون کامل، مجریان اصلاح شده و خود ساخته، لازم است


تمدن، پدیده ای است که همواره بلافاصله بعد از مهاجرت در یک قوم به وجود می آید. «هجرت» یک عامل سازنده برای تمدّن، فرهنگ و اجتماع تازه است و بزرگترین عامل کوبندۀ کهنگی، انجماد و سنت های موهوم منعقد شده و بازکنندۀ روح های بسته است. (نظریه‌های جامعه شناسی و فلسفه‌های نوین تاریخ ، سوروکین ، ص۱۴۱). تمدن اسلام نیز چون از این قاعده مستثنی نبوده با «هجرت» آغاز می شود و آن مهاجرت پیامبر اعظم اسلام صلی الله علیه و آله از مکه به مدینه است و این مهاجرت به لحاظ اهمیت به عنوان مبدأ تاریخ تمدن اسلام برگزیده می شود. هجرت مسلمانان در سال سیزدهم بعثت، خود دلیلی جهت امنیت و شکل گیری تمدن دارد که فضای مدینه و امنیت حاکم بر آن، شرایط تثبیت ارکان حاکمیت اسلامی را برای پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فراهم ساخت. هجرت آفاق و هجرت انفس دو بخش تفکیک ناپذیر در مهاجرت مسلمانان صدر اسلام بود که باعث شد آنها ابتدا از شرک و بت پرستی به توحید و یکتا پرستی تغییر ماهیت دهند و سپس از حکومت طاغوت جدا شده و به حکومت الله تن دهند و این وعده ی خداوند است که حزب الله پیروز است. (مجادله: 22).

در تاریخ بشر هیچ تمدنی از تمدن های مستقل درخشان مشخصی که تاریخ تمدن امروز، آن را به نام یک تمدن می شناسد نیست که متعاقب یک مهاجرت نباشد .


2) جایگاه قرآن کریم و سنت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در تمدن اولیه ی اسلامی :

به خوبی ثابت شده که در دوران وحی اسلامی ( قریب 23 سال از دو سوی هجرت ) شناخت های علمی آن زمان در مرحله ی رکود بود. دوره ی فعال تمدن اسلامی با جهش علمی ای که همراه آن بود بعد از پایان وحی اسلامی واقع شده است ( مقایسه ای میان تورات، انجیل، قرآن و علم، دکتر بوکای، ص167). شاید بیشترین و بزرگترین جهشی که در میان مسلمانان رخ داد توجه مسلمانان به فهم و درک آیات قرآنی بود که می خواستند کتاب وحی را بفهمند و تفسیر و اجتهاد کنند و احکام فرعی را استنباط نمایند و هم چنین حدیث نبوی را که دومین منبع معارف در اسلام به حساب می آید الگوی زندگی خود سازند. این حرکت در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله آغاز شد و رفته رفته و به تدریج گسترش یافت( فجر الاسلام، احمد امین، ج 1، ص 198).
نقطه آغاز شکوفایی علوم در تمدن اسلامی، قرآن کریم است. طبق ایه 122 سوره توبه باید از هر فرقه طایفه ای برای تفقه و اجتهاد به محضر پیامبر صلی الله علیه و آله مشرف شده و پس از تفقه و اجتهاد بازگشت نموده و بر اساس کتاب خدا و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله فتوا صادر و مردم را هدایت و انذار می نمودند( مبادی الوصول الی علم الاصول، حلی، ص 247 ). مسلمانان علوم خویش را از تحقیق و جستجو در معانی و مفاهیم آیات قرآن و سپس حدیث آغاز کردند. در این راستا مدینه نخستین شهری بود که جنب و جوش علمی در آن پیدا شد که اولین مراکز علمی آن، مساجد بود. اولین موضوعات علمی، مسائل مربوط به قرآن و سنت بود و شخص رسول اکرم صلی الله علیه و آله، اولین معلم محسوب می شد. علم قرائت، تفسیر، کلام، حدیث، رجال، لغت، نحو، صرف، بلاغت و تاریخ و سیره که جزء نخستین علوم اسلامی است به خاطر قرآن و سنت به وجود آمد.
نقطه آغاز شکوفایی علوم در تمدن اسلامی، قرآن کریم است

نقطه آغاز شکوفایی علوم در تمدن اسلامی، قرآن کریم است

از سوی دیگرسیره ی پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله در تشویق مسلمانان به کسب دانش، در رشد علمی آنان مؤثر بود. از دیدگاه پیامبر صلی الله علیه و آله، کسب علم بر هر فرد مسلمان فریضه است و برای فراگیری آن اگر لازم شود باید به دوردست ها سفر کرد. چرا که گمشده ی مؤمن است و او سزاوار تر از دیگران به داشتن این گوهر گرانبها است. پیامبر صلی الله علیه و آله فدیه ی اسیران مشرک در جنگ بدر را سواد آموزی به کودکان مسلمان قرار داد و در مسجد مدینه در جلسه ی علمی شرکت می کرد و می فرمود من برای تعلیم فرستاده شده ام. سنت علم جویی و علم دوستی ایشان، یکی از بزرگترین عوامل توسعه ی تمدنی مسلمانان به شمار می آید ( عوامل مؤثر در رشد و گسترش تمدن اسلامی، ثواقب، صص 26 و 27 ).
3) اهل بیت، پرچمداران علم و تمدن اسلامی و معیار علم صحیح :
اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام، به عنوان داناترین افراد و پاک ترین مردم، همچون پرچم و نشانه، محور حق هستند و همگان باید خود را با این محور بسنجند، تا متوجه شوند چقدر معرفت و علمشان و عمل و کردارشان بر حق منطبق است. حضرت علی علیه السلام می فرماید: «و خداوند در میان ما اهل بیت پرچم و نشانه ی حق را قرار داد و برافراشت. هر که از آن پیش افتد گمراه شود و هر که از آن سرباز زند نابود گردد و هر که با آن همراهی کند به حق می رسد» (ترجمه ی نهج البلاغه، خطبه ی 99 :231). این پیشوایان معصوم، همان کسانی هستند که ذره ای از حق منحرف نمی شوند لذا معیار شایسته ی حق در همه ی موارد - حتی علم- هستند. امیر مؤمنان علی علیه السلام می فرماید: «آل محمد صلی الله علیه و آله مایه ی حیات و زنده بودن علم و دانش هستند و نادانی در میانشان مرده است. حلم آنان شما را از علمشان آگاه می سازد و سکوتشان شما را از حکمت و منطق خود مطلع می کند» ( همان:239).
اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله، گذشته از جنبه امامت شان در میان شیعیان، از شاخص ترین رهبران فکری در میان مسلمانان به شمار می آمدند و نمی توان تأثیر آنان را در شکل گیری تمدن اسلامی انکار کرد.آنان مؤسسان بسیاری از علوم اسلامی بودند. یکی از علل اصلی استقبال مسلمانان از علوم عقلی، سخنان امامان در تمجید از عقل و روش عقل گرایانه آنان بوده است. به عنوان نمونه از حضرت علی علیه السلام در فنون متفرقه ی عقلی و دینی و اجتماعی نزدیک یازده هزار کلمات قصار ضبط شده است. امام علی علیه السلام دستور زبان عربی را وضع کرد و اساس ادبیات عربی را بنیان نهاد. آن حضرت اولین کسی است که در تفکر اسلامی در فلسفه ی الهی غور کرده به سبک استدلال آزاد و برهان منطقی سخن گفت و مسائلی را که تا آن روز در میان فلاسفه ی جهان مورد توجه قرار نگرفته بود طرح نمود ( شیعه در اسلام، علامه طباطبایی، ص 46).

اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله گذشته از جنبه امامت شان در میان شیعیان، از شاخص ترین رهبران فکری درمیان مسلمانان به شمار می آمدند. آنان مؤسسان بسیاری از علوم اسلامی بودند.

زمان امام صادق علیه السلام در حقیقت عصر طلایی دانش و ترویج احکام و تربیت شاگردانی بود که هر یک مشعل نورانی علم را به گوشه و کنار بردند. امام صادق علیه السلام مکتب علمی عظیمی به وجود آورد که محصول آن، چهار هزار شاگرد متخصص (همانند هشام، محمد بن مسلم و...) در رشته های گوناگون علوم بودند و اینان در سراسر کشور پهناور اسلامی آن روز هجرت نمودند (چهارده اختر تابناک، احمدی بیرجندی، ص159). علوم اسلامی به خصوص در بغداد و ممالک شرقی اسلامی تا پایان قرن چهارم و چند سالی از اوایل قرن پنجم در مدارج ترقی سیر می کرد. از این مدت قرن دوم و سوم را باید بیشتر عهد نقل و تدوین و تکوین علوم عقلی و قرن چهارم و اوایل قرن پنجم را عهد استحصال مسلمین از زحمات دو قرن پیش و قرن طلایی علوم در تمدن اسلامی دانست ( تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی، صفا، ص 149 ).

زمان امام صادق علیه السلام در حقیقت عصر طلایی دانش و ترویج احکام و تربیت شاگردانی بود که هر یک مشعل نورانی علم را به گوشه و کنار بردند.


این مطلب جای تردید نیست که مسلمین، دوران عظمت و افتخار اعجاب آوری را پشت سر گذاشته اند، تمدن عظیم و حیرت انگیز جدید اروپایی که چشم ها را خیره و عقل ها را حیران کرده است و امروز بر سراسر جهان سیطره دارد، به اقرار و اعتراف محققین بی غرض غربی، بیش از هر چیز دیگر از تمدن با شکوه اسلامی مایه گرفته است ( انسان و سرنوشت، مطهری، صص 5- 6 ).

4) عصر افول تمدن اسلامی :
انحطاط تمدن اسلامی، عوامل خارجی و داخلی چندی داشت. انحطاط علوم اسلامی در حقیقت از موقعی در ممالک اسلامی آغاز شد که متعصبین اهل سنت و حدیث و فقها توانستند مبارزان خود را از فلاسفه و حکما و علما و معتزله در بغداد شکست دهند. با ظهور تندروها در میان مسلمین، مخالفت با علم و علما و عناد با تأمل و تدبر در امورعلمی و تحقیق در حقایق و انتقاد علمای سلف، آغاز شد (تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی، صفا، ص 158). این خواب آلودگی مسلمانان موجب شد غربی ها به آسانی دستاوردهای تمدّن اسلامی را به نفع خود مصادره کنند. (خدمات متقابل اسلام و ایران، مطهّری، ص 27) روشن فکران اروپا تلاش کردند تا با قلب واقعیت ها غرب را خوب و شرق را بد نشان دهند؛ انسان غربی را باهوش تر و انسان شرقی را کودن و وحشی قلمداد کنند. (نخستین رویارویی های اندیشه گران ایران با دو رویه تمدّن بورژوازی غرب، حائری ، ص 111).
با ظهور تندروها در میان مسلمین، مخالفت با علم و علما و عناد با تأمل و تدبر در امور علمی و تحقیق در حقایق و انتقاد علمای سلف، آغاز شد.


با ظهور تندروها در میان مسلمین، مخالفت با علم و علما و عناد با تأمل و تدبر در امور علمی و تحقیق در حقایق و انتقاد علمای سلف، آغاز شد.


5) جایگاه قرآن کریم و پیامبر اسلام و اهل بیت علیهم السلام در تمدن نوین اسلامی :
تمدن اسلامی بر مبنای توحید و ایمان به یگانگی ذات اقدس باریتعالی شکل گرفته و معاد، نبوت و امامت از ارکان این تمدن است. اگر پیشرفت همه جانبه را به معنای تمدن سازی نوین اسلامی بگیریم این تمدن دارای دو بخش ابزاری و حقیقی خواهد بود که سبک زندگی، بخش حقیقی آن را تشکیل می دهد. بخش ابزاری، یا سخت افزاری این تمدن، موضوعاتی است که در دنیای امروز، به عنوان نمودهای پیشرفت مطرح می شود از قبیل علم، اختراع، اقتصاد، سیاست، اعتبار بین‌المللی و نظائر آن. امام صادق علیه السلام می فرمایند علم و دانش 27 حرف است و 27 شعبه و شاخه دارد. تمام آنچه پیامبران الهی برای مردم آوردند دو حرف بیش نبود و مردم تا کنون جز آن دو حرف را نشناخته اند؛ اما هنگامی که قائم ما قیام کند 25 حرف و 25 شاخه و شعبه دیگر را آشکار و در میان مردم منتشر می سازد و دو حرف دیگر را با آن ضمیمه می کند تا 27 حرف کامل و منتشر گردد (بحار الانوار، مجلسی، 336).

قرآن کریم اساسنامه‌ی‌ اخلاقی برای هر فرد مسلمان مقرر نموده
تا مسلمانان سبک زندگی عملی خود را با آن تطبیق دهند

قرآن کریم اساسنامه‌ ی‌ اخلاقی برای هر فرد مسلمان مقرر نموده تا مسلمانان سبک زندگی عملی خود را با آن تطبیق دهند

اما بخش حقیقى، آن چیزهایى است که متن زندگى ما را تشکیل می‌دهد؛ که همان سبک زندگى است؛ مثل مسئلة خانواده، سبک ازدواج، نوع مسکن، نوع لباس، الگوى مصرف، نوع خوراک، نوع آشپزى، تفریحات، مسئلة خط، مسئلة زبان، مسئلة کسب و کار، رفتار ما در محل کار، رفتار ما در دانشگاه، رفتار ما در مدرسه، رفتار ما در فعالیت سیاسى، رفتار ما در ورزش، رفتار ما در رسانه‌اى که در اختیار ماست، رفتار ما با پدر و مادر، رفتار ما با همسر، رفتار ما با فرزند، رفتار ما با رئیس، رفتار ما با مرئوس، رفتار ما با پلیس، رفتار ما با مأمور دولت، سفرهاى ما، نظافت و طهارت ما، رفتار ما با دوست، رفتار ما با دشمن، رفتار ما با بیگانه؛ اینها آن بخش‌هاى اصلى تمدن است، که متن زندگى انسان است. اسلام بدین منظورآمده است تا انسان و بشریت را بسوی زندگی درخشان با فضایل اخلاقی و تربیت‌های نیکو با گامهایی گسترده رهنمون شود. قرآن کریم اساسنامه‌ی‌ اخلاقی برای هر فرد مسلمان مقرر نموده تا مسلمانان سبک زندگی عملی خود را با آن تطبیق دهند، مسائلی که در ظاهر بسیار شخصی و خاص فرد است ولی در ساختار سلوکی و رفتاری او بسیار مؤثر و بیانگر و تکوین دهنده‌ی شخصیت اسلامی و انسانی او می‌باشند؛ مواردی از قبیل: اجازه گرفتن قبل از دخول بر حوزه دیگران: ( النور / ۲۷ ـ ۲۹. النور / ۵۸ ـ ۵۹)، آرام سخن گفتن: ( الحجرات / ۲ ـ ۴)، سلام قبل از داخل شدن: (النور / ۶۱)، جواب سلام با عباراتی بهتر از سلام: ( النساء / ۸۶)، احترام مجلس: ( المجادلة / ۱۱)، سخن شیرین و مؤدبانه: ( الإسراء / ۵۳)، اجازه گرفتن قبل از انصراف: ( النور: ۶۲). اسلام، دین اخلاق پسندیده و داعی انسانها به داشتن اخلاقی نیک بر اساس آموزه‌های وحی بوده و به تربیت جامعه‌ی اسلامی بر آن علاقمند و مصرّ می باشد و خداوند نیز پیامبر خود را چنین تمجید می‌نماید: «وَإِنَّکَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِیمٍ : تو دارای خوی سترگ (صفات پسندیده و افعال حمیده) هستی » ( قلم: ۴). بدون شک پیامبر اسلام (ص) در میان یاران خود مَثَل اعلای اخلاق نیکویی بود که آنان را به سوی آن دعوت می‌فرمود و او پیش از آنکه با پند و اندرزهای حکیمانه‌اش نهال اخلاق نیکو و رفتار و کردار نیکو را در نهاد یارانش بنشاند، با اخلاق نیکو و سیرت معطر خویشتن این نهال را می‌کاشت و آنگاه با پند و اندرز، آن را بارور می‌ساخت. مقام معظم رهبری معتقد هستند: « بدون پیشرفت در بخش حقیقی تمدن سازی نوین اسلامی یعنی " سبک و فرهنگ زندگی" ، اهداف این تمدن بزرگ محقق نخواهد شد ... اسلام " خردورزی، اخلاق و حقوق " را مایه های اصلی فرهنگ صحیح می داند و ما نیز باید بطور جدی به این مقولات بپردازیم وگرنه پیشرفت اسلامی و تمدن نوین اسلامی شکل نخواهد گرفت» (تأمل در سبک زندگی به منظور تمدن سازی نوین اسلامی ، گزیده بیانات مقام معظم رهبری، ماهنامه آموزشی اطلاع رسانی معارف، maarefmags.com ).

6) نتیجه گیری :
ظبق بیان مقام معظم رهبری بدون پیشرفت در بخش حقیقی تمدن سازی نوین اسلامی یعنی " سبک و فرهنگ زندگی" ، اهداف این تمدن بزرگ محقق نخواهد شد. در عصر جدید هم زمان با شکل گیری نظریه ی نظم نوین جهانی و خطرات احتمالی که تمدن اسلام با آن تقابل خواهد داشت، اگر مسلمانان بخواهند آن مجد و عظمت گذشته را بازیابند لازم است ابتدا انواع شرک ها را از گستره ی وجودی خود دور بریزند (هجرت انفس) و سپس با مبارزه ی همه جانبه با طاغوت های زمان، خود را از یوغ حکومت های غیر توحیدی جدا نمایند (هجرت آفاق) و همگی مسلمانان تحت لوای پرچم توحید ، به امت واحده ی قرآنی تبدیل شوند و تمدن نوین اسلامی را با محوریت آموزه های پیامبر گرامی اسلام و اهل بیت علیهم السلام تشکیل دهند و در عمل به دستورات قرآن و پیامبر اسلام و اهل بیت علیهم السلام، از افراط و تفریط پرهیز نمایند.



فهرست منابع :
1- قرآن کریم
2- انسان و سرنوشت، مطهری، مرتضی، چاپ هشتم، تهران، انتشارات صدرا، 1368 ش.
3- بحار الانوار، مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، چاپ 2، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1403 ق.
4- تاریخ تمدن، ویل دورانت، ترجمه احمد آرام، چاپ چهارم، انتشارات انقلاب اسلامی، 1372 ش.
5- تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی، صفا، ذبیح الله، چ اول، تهران، مجید،1384 ش .
6- ترجمه نهج البلاغه، سید جعفر شهیدی، چاپ پانزدهم، تهران، مرکز نشر دانشگاهی،1379ش.
7- چهارده اختر تابناک، احمدی بیرجندی، احمد، چاپ بیست و یکم، مشهد، به نشر، 1389ش.
8- خدمات متقابل اسلام و ایران، مطهّری، مرتضی ، چاپ دوازدهم، تهران، صدرا، 1362.
9- شیعه در اسلام، طباطبایی، محمد حسین، چاپ بیستم، قم، دفتر انتشارات اسلامی،1385ش.
10- عوامل مؤثر در رشد و گسترش تمدن اسلامی، ثواقب، جهان بخش، مشکوه، شماره 66، بهار 1379 ش .
11- فجر الاسلام، احمد امین، قاهره، مکتبه النهضه المصریه،1972 م.
12- مبادی الوصول الی علم الاصول، حلی، جعفر بن حسن، تعلیق: عبدالحسین محمد علی بقال، چ 3 ، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1404 ق.
13- مقایسه ای میان تورات، انجیل، قرآن و علم، دکتر بوکای، ترجمه ی ذبیح الله دبیر، چاپ دهم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1364 ش.
14- نظریه‌های جامعه شناسی و فلسفه‌های نوین تاریخ، سوروکین، الکساندر پینزیم، ترجمه اسد الله مبشری، رشت، انتشارات حق شناس.
15- نخستین رویارویی های اندیشه گران ایران با دو رویه تمدّن بورژوازی غرب، حائری، عبدالهادی ، تهران، امیرکبیر، 1367 ش.
16- maarefmags.com

مطالب مرتبط
دیدگاه خود را ارسال کنید
تاکنون نظری برای این مطلب ثبت نشده است.
ویژه ها
عید در حرم امام رئوف

عید در حرم امام رئوف

9224

عید در حرم امام رئوف


عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

8634

فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی که جز ولای توام نیست هیچ دست آویز حرم مطهرامام رضا علیه السلام


زائر حرم امام رضا علیه السلام

زائر حرم امام رضا علیه السلام

7963

دولت دراین سرا و گشایش دراین در است ... السلام علیک یا انیس النفوس یا علی بن موسی الرضا(ع) #امام_رضا_علیه_السلام #حرم_امام_رضا_علیه_السلام #حرم_مطهر_رضوی


ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

8911

قلب مرا به پای ضریح ات گره بزن بیمارم و دخیل شفای تو می شوم


دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

9693

از رهگذر خاک سر کوی شما بود؛ هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد


بیشتر