بنده مؤمن طعم ایمان را درنمی یابد، مگر آنکه از دروغ دوری کند؛ چه جدی و چه شوخی آن

دروغ فرد اعلا از همه رقم

دروغ فرد اعلا از همه رقم

همه ما وقتی داستان خنده دار و البته عبرت آموز «چوپان دروغ گو» را می خواندیم چه بسا از زشت کاری و بدعاقبتی چوپان بخت برگشته سری به نشان تأسف تکان داده و در دنیای کودکانه خود نگاهی عاقل اندر سفیه به تصویر خیالی آن بخت برگشته انداختیم و هزاران ملامت و مذمت را نثار آن بیچاره کردیم، اما حالا که خودمان با حفظ سمت، چوپان عمر و زندگی مان شدیم، وقتی نگاهی به اعمال و رفتارمان می اندازیم، می بینیم ما همه برای خودمان چوپان دروغ گویی هستیم و لااقل به خود و خدایمان دروغ های بسیار می گوییم و اگر دیر بجنبیم گرگ شیطان و نفس، گوسفندان عمر و فرصت مان را می درد و... پناه بر خدا!

وقتی نگاهی به اعمال و رفتارمان می اندازیم می بینیم ما همه برای خودمان چوپان دروغ گویی هستیم و لااقل به خود و خدایمان دروغ های بسیار می گوییم.

دروغ فرد اعلا از همه رقم

حقیقت مطلب آن است که حکایت دروغ و دروغ گویی همانند بسیاری از تصورات عامیانه ما، محدود به آن نمی شود که مثلاً کسی به ما بگوید «50 تومان دستی داری دو روزه به من بدی» و ما بگوییم «خدا وکیلی ندارم» در حالی که چند صد هزار تومان پول بیکار در جیب مبارک مان قصد دهه کرده باشد... البته این موارد جزو موارد روشن و بدیهی است، اما دروغ برای خود جزئیات و فروع و انواع و اقسامی دارد که به برخی از آن ها اشاره می کنیم:

اولاً دروغ در اصطلاح علمای اخلاق و فقها، همان معنای مشهور و بدیهی را دارد که همه می دانیم؛ یعنی ابراز کردن چیزی که واقعیت ندارد که همین عمل ساده که گاهی با گفتن چند کلمه بی مقدار انجام می شود از بزرگ ترین گناهان کبیره است؛ تا جایی که از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده بزرگ ترین گناهان کبیره سه چیزند «شرک به خداوند، عاق والدین و دروغ».[1]

نکته تأسف بار داستان آن جاست که ما همین گناه عظیم و بزرگ را گاهی کاملاً بی دلیل و بدون هیچ منفعتی مرتکب می شویم. برای مثال کسی به ما میوه ای تعارف می کند و ما در عین علاقه به خوردن آن از روی خجالت یا تعارف یا حتی حفظ کلاس می گوییم «مرسی میل ندارم!» اتفاقا روزی رسول خدا کاسه شیری را به یکی از همسرانش تعارف کرد. او گفت میل ندارم. حضرت فرمودند به تشنگی خود دروغ را هم اضافه کردی...

یا اینکه در وقت صحبت از دوست مان ناگهان سر می رسد و یا تلفن می زند، ما هم بر حسب عادت می گوییم «ای حلال زاده، اتفاقاً الان ذکر خیرت بود» در حالی که واقعا ذکر خیر او نبود و صحبت از برخی مشکلات او بود.

شوخی دروغ

یکی از متداول ترین موارد دروغ که بسیاری از افراد آن را دروغ و حرام نمی دانند دروغ گفتن برای شوخی و استهزاء است؛ کار زشتی که با تغییر نام به «خالی بندی» گویا دچار دگردیسی شده و قبح و زشتی خود را با نوعی خوش مشربی و بامزه بودن عوض کرده و صد افسوس که چنین گناه کبیره ای آن چنان مقبول شده که برخی افراد در کنار اسم خود پسوند «خالی بند» را با کمال افتخار یدک می کشند!

یکی از متداول ترین موارد دروغ که بسیاری از افراد آن را دروغ و حرام نمی دانند دروغ گفتن برای شوخی و استهزاء است.

از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده «وای بر آن کسی که سخن دروغی بگوید تا حاضران را بخنداند، وای بر او، وای بر او، وای بر او».[2]

از امام علی علیه السلام نیز آمده است «بنده مؤمن طعم ایمان را درنمی یابد، مگر آنکه از دروغ دوری کند؛ چه جدی و چه شوخی آن».[3]

البته از منظر فقهی کلامی چیزی دروغ محسوب می شود که مخاطب آن را باور کند و اگر فرد چیزی بگوید که مخاطب آگاه به غیرواقعی بودن آن باشد و یا آنکه برای آشتی دادن دو نفر تنها راه، دروغ گفتن باشد یا با دروغ گفتن جلوی یک اختلاف عمیق خانوادگی یا اجتماعی گرفته می شود در این مواقع دروغ عیب ندارد. در روایات هم تلاش شده جلوی همین بی مبالاتی گرفته شود و هرکس دروغ خود را با مصلحتی بودن توجیه نکند، زیرا یقیناً هر دروغی برای دروغ گو مصلحت فوری و ظاهری دارد. امام صادق علیه السلام فرمودند: «دروغ مذموم است مگر در دو مورد: دفع شر ظالمان و حل اختلاف بین افراد».[4]

5e3801174823b.jpg

داروی ترک اعتیاد

به هر حال دروغ گویی مانند هر بیماری دیگری باید به گونه ای ترک شود و این امر به خصوص برای افرادی که مثل معتادها با دروغ، خو گرفته اند بسیار سخت بوده و برای این افراد همانند معتادان مواد مخدر که با داروهای ترک اعتیاد که نوعی مخدر ضعیف شده هستند کم کم به حال طبیعی برمی گردند، می توان «توریه» را تجویز نمود.

توریه در واقع کلامی است که در ظاهر شبیه دروغ است، اما حکم دروغ را ندارد. یعنی گوینده کلام چیزی را قصد می کند که شنونده متوجه نمی شود. فرض کنید دوست تان به شما می گوید «فلانی! موبایل تو می دی یه زنگ بزنم» و شما که به دلایل مختلف مایل به این کار نیستید و از طرفی روی تان نمی شود بگویید «نه نمی دهم» توریه می کنید و می گویید «شرمنده گوشی ام رو خونه جا گذاشتم» و منظورتان هفته قبل است که گوشی تان را جا گذاشته بودید، اما سائل از همه جا بی خبر فکر می کند منظور شما همان روز بوده و غائله ختم می شود. البته تذکر این نکته مهم لازم است که در این زمان از بی صدا بودن گوشی تان اطمینان داشته باشید!!

اما آیا می توان در همه موارد حتی در این موارد جزئی هم توریه کرد؟ در جواب باید گفت در این مسأله بین فقها اختلاف نظر است. برخی توریه را در هر حال از اقسام دروغ نمی دانند و در هر صورت آن را جایز می دانند هرچند که از نظر اخلاقی کار چندان خوبی محسوب نمی شود، اما طبق نظر برخی از مراجع دیگر توریه از اقسام دروغ است و تنها راهکاری برای مواقع خاص و ضروری است که مؤمنان به جای دروغ مصلحتی و برای ترک نکردن صداقت و اثرات درونی دروغ از آن استفاده می کنند.

در نتیجه در این مسأله، هر فرد موظف به رجوع به نظر مرجع خود است و بی حساب و کتاب نمی توان توریه کرد، هرچند در موارد خاص و ضروری طبق نظر همه مراجع توریه صحیح است.

طبق نظر برخی از مراجع دیگر توریه از اقسام دروغ است و تنها راهکاری برای مواقع خاص و ضروری است.

توبه از دروغ

اما در مورد توبه از دروغ ابتدا باید دید دروغ از کدام قسم گناهان است، آیا حق الله است یا حق الناس؟! در پاسخ باید گفت هر گناهی به نوعی حق الله محسوب می شود و هر نهی و منعی که از جانب خداوند آمده، دستور الهی است که نباید آن را نادیده گرفت. در نتیجه توبه و استغفار از درگاه الهی و عزم جدی بر عدم تکرار این عمل را می طلبد. پس دروغ حتماً حق الله محسوب می شود؛ اما اگر دروغی که گفته شده حق فرد یا افرادی ضایع شده باشد و این دروغ گویی به ضرر آن ها تمام شده باشد، این عمل حق الناس هم محسوب می شود و برای توبه باید به نوعی رضایت آن ها را نیز جلب کرد و از آن ها هم حلالیت گرفت.

دروغ با افزودنی های غیرمجاز

در نهایت باید گفت گاهی بعضی افراد به دروغ گویی خالی هم اکتفا نمی کنند و زشتی و آلودگی دروغ را دوبله و به قول بچه ها سوبله می کنند، یعنی آلودگی یک دروغ را چند بار می کنند که این موارد بدترین و زشت ترین قسم دروغ، دروغ بستن به خدا و رسول است که موجب بطلان روزه هم می شود- قابل توجه بی سوادان مدعی فضل که پای بحث های دینی که پیش می آید هرچه به ذهن شان می رسد را حرف خدا و رسول می دانند- از همین موارد دروغ های خاشخاشی «قَسَم دروغ» است، یعنی فرد در کنار دروغ خود، قسم هم می خورد. مورد دیگر «وعده دروغ» است. یعنی خلف وعده ای که از ابتدا فرد قصد انجام آن را ندارد.

خداوند همه ما را از راستان و راست گویان قرار بدهد

منبع: نشریه خوبان، ش51، روح الله حبیبیان


پی نوشت ها:

[1]. معراج السعاده، ص574.

[2]. بحارالانوار، ج72، ص235.

[3]. اصول کافی، ح2، ص340.

[4]. میزان الحکمه، ح17476.


مطالب مرتبط