راهکارهایی برای تربیت اسلامی

دوست داشتن خانواده و محبت به آنان قلمرو خاصی دارد؛ به گونه ای که نباید به هیچ شکل ممکن منجر به ترک اطاعت پروردگار و نافرمانی از خدای متعال شود ....

راهکارهایی  برای تربیت اسلامی

احترام نیاز تمامی انسان ها در هر سنی است؛ اما باید توجه داشته باشیم این احترام در دو مقطع سنی بسیار مهم تر و حیاتی تر است: یکی در دوران کودکی و یکی در کهن سالی. در ابتدای زندگی، کودکان نیازمند دریافت احترام هستند تا به وسیلۀ آن، شخصیت خود را بسازند و با شخصیتی سالم پا به اجتماع بگذارند. به همین دلیل است که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) احترام به کودک و تربیت شایسته را به یکدیگر گره زده است: «کودکان تان را گرامی بدارید و آنان را خوب تربیت کنید.»[1]
حفظ احترام متقابل بین پدر و مادر تأثیر شگرفی بر تربیت فرزندان خواهد داشت؛ زیرا فرزندان تا زمانی که بروز عملی توصیه های اخلاقی ما را در خود ما مشاهده نکنند، نمی توانند به خوب بودن سخن ما اعتماد کنند. اگر ببینند با شوهر خود بدون رعایت احترام صحبت می کنیم، متوجه خواهند شد که رعایت احترام بزرگ تر ضرورت چندانی ندارد؛ پس آنان نیز احترام ما را حفظ نخواهند کرد.
رعایت عملی احترام توسط ما باید به صورت فراگیر باشد؛ یعنی اگر فرزندمان مشاهده کند احترام گذاشتن ما به صورت گزینشی بوده، همیشگی نیست، دچار دوگانگی شخصیت می شود و نمی تواند دلیل رفتارهای ما را متوجه شود. در این صورت، به جای یاد دادن احترام، دورویی و فرصت طلبی را به فرزندمان آموخته ایم.

محبت و نوازش و بوسیدن
در الگوی تربیت اسلامی، محبت به عنوان یکی از اصول اساسی معرفی شده و از کوتاهی در مهرورزی و همچنین افراط در محبت نیز نهی شده است. گاه مشاهده می شود برخی مادران محبت بسیار زیادی به فرزندان خود دارند؛ اما این محبت را در قلب خود مخفی نگاه می دارند و از اظهار آن اجتناب می کنند.
آن ها فکر می کنند تأمین نیازهای فرزند و از خود گذشتگی برای حفظ آسایش و راحتی او، محبت آنان را ثابت می کند و گفتن و نمایش دادن محبت ضرورتی ندارد. این فکر از اساس غلط است. فرزندان نیازمند مشاهدۀ عینی محبت قلبی مادران و پدران خود هستند.
آنها باید این محبت را در عمل ببینند و با مشاهدۀ آن، طعم شیرین آرامش را بچشند؛ به همین دلیل است که در تعالیم اسلام تأکید فراوانی بر نوازش و بوسیدن فرزندان شده است. پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم) می فرماید: «مؤمن، دوست خداست و فرزند او هدیۀ خداست؛ پس هرکس که خداوند در اسلام به او فرزندی عطا کرد، باید او را زیاد ببوسد.»[2]

در الگوی تربیتی اسلامی محبت به عنوان یکی از اصول اساسی، معرفی شده و از کوتاهی در مهرورزی و همچنین افراط در محبت نیز نهی شده است.


نکتۀ درخور تأمل در محبت ورزی به فرزندان در این است که طبق فرمودۀ امام صادق (علیه السلام)، بوسیدن فرزند به عنوان یکی از ابزارهای عملی ابراز و اثبات محبت، آن چنان اهمیتی دارد که والدین در صورت کوتاهی، مستوجب عذاب الهی خواهند شد. مردی خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) رسید و گفت هرگز کودکی را نبوسیده ام. وقت بازگشت، پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «این مرد در نزد من از دوزخیان است.»[3]
پس حتماً محبت خود را به فرزندان مان ابراز کنیم و مهرورزی را به آنان تعلیم دهیم تا در زندگی آیندۀ خود آرامش بیشتری را تجربه کنند.[4]

قاطعیت و سازش نکردن
یکی از اهداف محبت، تربیت شایستۀ فرزندان است. پس هرگاه این محبت، منجر به خطاکاری خود یا فرزندان مان شود، نه تنها مطلوب نیست، بلکه از ناپسندترین رفتارهاست. دوست داشتن خانواده و محبت به آنان قلمرو خاصی دارد؛ به گونه ای که نباید به هیچ شکل ممکن منجر به ترک اطاعت پروردگار و نافرمانی از خدای متعال شود. پیامبر (صلی الله علیه و آله) در توصیه ای به ابن مسعود فرمود: «مبادا دلسوزی برای خانواده ات، باعث شود که اطاعت خدا را وا نَهی و نافرمانی اش را در پیش گیری!»[5]
البته بدون شک اصل اساسی در رابطۀ مادر و فرزند، محبت و نرمش است؛ اما باید مراقب بود این محبت مانع از تربیت شایستۀ فرزندان نشود. متأسفانه در نظر بسیاری از افراد، قاطعیت در تقابل با محبت است؛ در حالی که باید یاد بگیریم در نهایتِ محبت، قاطع نیز باشیم.
برای مثال اگر به فرزند خود گفته ایم: «به علت مریضی، حق خوردن شکلات را ندارد»، به هیچ عنوان نباید از تصمیم خود کوتاه بیاییم. در این حالت، در اوج مهربانی و با خنده، به او تذکر می دهیم که شکلات برایش خوب نیست و نمی تواند به شکلات ها دست بزند. حتی در صورت نیاز می توانیم پاداش های جانشین نیز برای او تعیین کنیم؛ اما حرف خود را نباید عوض کنیم. به یاد داشته باشیم برای قاطع بودن لازم نیست اخم کرده یا به کودک خود توجه نکنیم.
در صورت رعایت نکردن اصل قاطعیت در تربیت، فرزندانی لوس، ضعیف النفس، وابسته و پر توقع تربیت خواهیم کرد. اینان در برابر سختی ها و مشکل ها، مقاوم و صبور نخواهند بود و در زندگی خانوادگی و اجتماعی آیندۀ خود، دچار مشکات فراوانی خواهند شد.

اصل اساسی در رابطۀ مادر و فرزند، محبت و نرمش است.


وفای به عهد
در فرمایشی از امام کاظم (علیه السلام) می فرمایند: «هرگاه به کودکان وعده دادید، بدان وفا کنید؛ چرا که آنان بر این باورند که شما روزی شان را می دهید.»[6]
در واقع کودک پیش از آشنا شدن با مفهوم خدا، والدین را ربّ و صاحب اختیار خود می داند و برای آنان نقش خداوندی قائل است؛ لذا حتی تصور عیب و نقص در آنان نیز برای او دشوار است. خلف وعدۀ والدین آثار نامطلوبی در فکر کودک می گذارد و حتی در آینده ممکن است رابطۀ او با خداوند را نیز تحت تأثیر قرار دهد. این است معنای کلام عمیق امام که وفای به عهد به کودک را ضرورتی تخلف ناپذیر دانسته است.

5a015b35792e7.jpg

کودکی کردن با کودک و بازی با او
شاید واژۀ بازی برای بزرگسالان برابر با وقت گذرانی و غفلت باشد؛ اما بازی برای کودکان بستر رشد و تکامل است. دوران بازی کودک، دوران تعطیلی تکامل نیست؛ بلکه دوران شکوفایی استعدادهای او از طریق بازی است. به همین دلیل است که اهل بیت (علیهم السلام) به بازی کردن با کودکان توصیه کرده اند.
امام صادق (علیه السلام) در توصیه ای ارزشمند به والدین می فرماید: «فرزندت را رها کن تا هفت سال بازی کند و هفت سال [دوم] او را تربیت کن و هفت سال [سوم] او را با خودت همراه کن.»[7]
دورۀ اول تربیت فرزند که دورۀ امیری و سروری او نیز هست، باید قرین با بازی باشد. بازی های مناسب در این سن آمادگی ذهنی لازم را در کودک برای تربیت پذیری و آموزش پذیری بیشتر در دورۀ دوم تربیت فراهم می سازد. در روایات اهل بیت (علیهم السلام)، نه تنها دستور به اجازه دادن به کودک برای بازی صادر شده است، بلکه والدین را به برخورد کودکانه با فرزند و بازی کردن با او توصیه کرده اند. پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) توصیه فرموده است: «نزد هر کس کودکی هست، باید با او کودکی کند.»[8]
فرزندی که دوران کودکی خود را به کمک بازی اقناع نکرده باشد، در بزرگ سالی از خود، رفتارهای کودکانه نشان می دهد و منجر به آسیب زدن به خود و خانواده خواهد شد.
از آنجایی که بازی، رکن مهمی در حیات کودک است و از طرفی والدین و به خصوص مادر، نقش قهرمانان زندگی او را بازی می کنند، حضور و همراهی آنان در بازی برای کودک بسیار اهمیت دارد. به سبب اهمیت والدین برای کودک، بازی آنها با او منجر به تکریم کودک و افزایش عزت نفس او می شود. علاوه بر این، بازی کردن والدین با کودک منجر به تحکیم روابط و افزایش صمیمیت رابطۀ آنان می شود.
این صمیمیت کودک و والدین، در مراحل بعدی تربیت، بسیار راهگشاست و مانع از گرایش افراطی او به گروه دوستان و فرار از خانواده می شود.

بازی برای کودکان بستر رشد و تکامل است.


در سیرۀ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) علاوه بر توصیه های فراوان به بازی با کودک، نمونه های عملی زیادی از بازی ایشان با کودکان مشاهده می کنیم. برای نمونه، روزی پیامبر با گروهی نماز می خواند و حسین (علیه السلام) که خردسال بود، در کنار ایشان قرار داشت.
هرگاه پیامبر خدا به سجده می رفت، حسین می آمد و بر دوش ایشان سوار می شد و سپس پاهایش را تکان می داد می گفت: «هی! هی!» وقتی پیامبر خدا سر بر می داشت، او را می گرفت و کنار خود می گذاشت و همین که به سجده می رفت، حسین به پشت پیامبر بر می گشت و می گفت: «هی! هی!» این کار را همچنان ادامه داد تا اینکه پیامبر خدا نمازش را تمام کرد.
در این هنگام فردی یهودی گفت: «ای محمد، شما با فرزندان خود به گونه ای عمل می کنید که ما نمی کنیم.» پیامبر فرمود: «بدان اگر به خدا و پیامبرش ایمان می آوردید، حتماً با کودکان مهربان می شدید.» یهودی گفت: «من به خدا و پیامبر او ایمان می آورم.» او مسلمان شد؛ زیرا با همۀ عظمت مقام پیامبر، کرامت ایشان را مشاهده کرد.[9]

منبع: کتاب کلبة آرامش؛ جایگاه و نقش مادر در خانواده، معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی آستان قدس رضوی



--------------------------------
پی نوشت ها:
[1]- حکمت نامۀ کودک، ص172.
[2]- تنبیه الغافلین، ص۳۴۳، حدیث ۴۹۷.
[3]- کافی، ج۶، ص۵۰، حدیث ۷؛ تهذیب الاحکام، ج8، ص113، حدیث ۳۹۱.
[4]- دلیل برخی از مهرورزی نکردن ها در محیط خانواده بین شوهر و همسر، یاد نگرفتن ابراز محبت در محیط
خانواده در دوران کودکی است.
[5]- مکارم الاخلاق، ج۲، ص۳۴۹، حدیث ۲۶۶۰.
[6]- الکافی، ج۶، ص50، حدیث۸.
[7]- من لایحضره الفقیه، ج3، ص492، حدیث ۴۷۴۳.
[8]- من لایحضره الفقیه، ج۳، ص۴۸۳، حدیث ۴۷۰۷.
[9]- مناقب ابن شهرآشوب، ج4، ص71؛ بحار الانوار، ج ۴۳، ص ۲۹۶، حدیث ۵۷.

مطالب مرتبط
دیدگاه خود را ارسال کنید
تاکنون نظری برای این مطلب ثبت نشده است.
ویژه ها
عید در حرم امام رئوف

عید در حرم امام رئوف

9224

عید در حرم امام رئوف


عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

8634

فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی که جز ولای توام نیست هیچ دست آویز حرم مطهرامام رضا علیه السلام


زائر حرم امام رضا علیه السلام

زائر حرم امام رضا علیه السلام

7963

دولت دراین سرا و گشایش دراین در است ... السلام علیک یا انیس النفوس یا علی بن موسی الرضا(ع) #امام_رضا_علیه_السلام #حرم_امام_رضا_علیه_السلام #حرم_مطهر_رضوی


ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

8911

قلب مرا به پای ضریح ات گره بزن بیمارم و دخیل شفای تو می شوم


دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

9693

از رهگذر خاک سر کوی شما بود؛ هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد


بیشتر