انسان با انجام محاسبه نفس در ماه رمضان، می‌تواند وضع خویشتن را تغییر دهد و یکی از مصادیق این تغییر‌، محاسبه همیشگی نفس است.

راه های حفظ معنویت ماه رمضان

راه های حفظ معنویت ماه رمضان

ماه رمضان، فرصت کسب همه خوبی ها است. در این ماه می توان قله های رفیع معنویت، کمال و تقوا را فتح نمود. روزه دار، دستاوردهای عظیمی را از این ماه به دست آورده و به نورانیت روحی رسیده و خود را از رذایل حیوانی پاک ساخته و از گناهان پرهیز نموده است.[1]

حال، این سؤال پیش می آید که چه کنیم تا این آثارِ به دست آمده، تقویت شود و بعد از ماه رمضان نیز استمرار یابد؟ نوشتار حاضر می کوشد تا شیوه ها و راهکارهای روایی و قرآنی حفظ معنویتِ کسب شده در ماه رمضان را ترسیم نماید.

1. خودشناسی

آدمی به وسیله معرفت نفس، انواع کمالات را در گوهر وجودی خود جای می دهد و آلودگی ها را از این گوهر دور می کند. خودشناسی، بین شناخت انسان و خدا ارتباط برقرار می نماید و صعود آدمی را به قله عبودیت سرعت می بخشد. از این رو، در روایات به خودشناسی اهمیت فراوانی داده شده است. پیامبر اکرم می فرماید: «مَن عَرَفَ نَفسَه فَقَد عَرَفَ ربّه؛[2] هرکس نفس خویش را شناخت، خدای خویش را شناخت.»

هرکس نفس خویش را شناخت، خدای خویش را شناخت.

حقیقت آن است که مشکل اساسی انسان، عدم شناخت جایگاه خویش است. اگر انسان بداند که کیست و هدف از خلقت او چه بوده، به طور قطع در نگرش خود مبنی بر چگونه زیستن و چگونه بودن، تغییر اساسی خواهد داد. انسان اگر بداند که جانشین خداوند است، مقام خود را بهتر درک می‌نماید: «وَإِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلَائِکَةِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً؛[3] و زمانی که پروردگار تو به فرشتگان گفت: من در زمین، جانشینی خواهم گماشت.» انسان اگر جایگاه خود را این چنین بشناسد، عمر خویش را صرف امور بی‌ارزش نمی‌کند. انسان، حامل امانت الهی است[4] و نسبت به دیگر مخلوقات، از کرامت ذاتی و برتری خاصی برخوردار است[5] و دارای قدر و منزلتی است که مسجود ملائک قرار گرفته است.[6] ماه رمضان، فرصت خوبی برای خودشناسی است. اگر بعد از ماه رمضان نیز انسان با خواندن آیات و دعاها به خودشناسی بپردازد‌، همان حال و هوای ماه رمضان حفظ خواهد شد.

2. محاسبه نفس

انسان همیشه در معرض لغزش ها است؛ چرا که نفس اماره او را به سوی گناه دعوت می کند. هوای نفس، باعث دوری انسان از خداوند می شود و آنچه باعث رشد و سعادت انسان می گردد، مخالفت با هوای نفس است؛ چنان که اگر در روزه و اعمال ماه رمضان دقت کنیم، خواهیم دید که هر آنچه در این ماه انجام می شود، در واقع، به معنای مخالفت با خواهش های نفس است.

نکته ای که نباید از آن غافل شویم، محاسبه همیشگی نفس است. محاسبه نفس‌، اساس تهذیب و تصفیه باطن است. انسان در اثر تهذیب نفس، ساخته و پرداخته می شود و صیقل می یابد و از هر گونه کجی مصون می گردد. بر این اساس، باید همیشه مواظب نفس اماره بود. یکی از راه های مبارزه با آن، محاسبه نفس است. از همین رو است که علما و بزرگان، شب و روز به نقد خود پرداخته و اعمال و کردار خویش را مورد محاسبه قرار می داده اند...

در ماه رمضان، انسان با انجام مراسم شب قدر و یادآوری اعمال گذشته و طلب مغفرت از خداوند‌، به یاد گنا‌هان خود می‌افتد و اعمال خویش را بازخوانی می‌کند. از سوی دیگر، درباره سرنوشت آینده خود تجدید نظر می نماید. اگر انسان بعد از ماه رمضان، همان محاسبه را انجام دهد‌، می‌تواند معنویت خود را حفظ کند. انسان با انجام محاسبه نفس در ماه رمضان‌، می‌تواند وضع خویشتن را تغییر دهد و یکی از مصادیق این تغییر‌، محاسبه همیشگی نفس است.

3. تقویت اراده

اراده قوی، انسان را به مدارج و کمالات بلند می رساند و همه کمبودها و نارسایی ها و ضعف ها را جبران می کند. آن که دارای اراده والا است، کارهای غیر قابل تصور انجام می دهد؛ چنان که نقل شده: «ملکه سبأ با عده‌ای از اشراف قومش، تصمیم گرفتند به سوی سلیمان علیه السلام بیایند. این خبر از هر طریقی که بود، به سلیمان علیه السلام رسید و او تصمیم گرفت در حالی که ملکه و یارانش در راه هستند، قدرت نمایی شگرفی کند تا آن‌ها را بیش از پیش، به واقعیت اعجاز خود آشنا نماید و در مقابل دعوتش تسلیم سازد. پس، رو به اطرافیان خود کرده و گفت: ای گروه بزرگان! کدام یک از شما توانایی دارید تخت او را پیش از آنکه خودشان نزد من بیایند و تسلیم شوند، برای من بیاورید؟ عفریتی از جن رو به حضرت سلیمان کرد و گفت: من تخت او را پیش از آن‌که از جایت برخیزی، نزد تو می‌آورم. دومین نفر، مرد صالحی بود که آگاهی قابل ملاحظه ای از «کتاب الهی» داشت. او به حضرت سلیمان روی کرد و گفت: من تخت او را قبل از آن‌که چشم بر هم زنی، نزد تو خواهم آورد؛ «قَالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتَابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یرْتَدَّ إِلَیکَ طَرْفُکَ.» و او این چنین با اراده قوی و توکل بر خدا، این عمل بزرگ را انجام داد.[7]

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در شب معراج به خداوند عرضه داشت: «پروردگارا! نتیجه روزه چیست؟ خداوند فرمود: «اَلصَّوْمُ یُورِثُ الْحِکْمَةَ وَ الْحِکْمَةُ تُورِثُ الْمَعْرِفَةَ وَ الْمَعْرِفَةُ تُورِثُ الْیَقینَ؛[8] روزه، حکمت را و حکمت، معرفت و معرفت، یقین را نتیجه می‌دهد.»

روزه علاوه بر اینکه موجب تقویت اراده و جلوگیری از هدر رفتن نیروها می شود، باعث می گردد انسان در طول روز، توجه قلبی بیشتری به خداوند داشته باشد. کم خوردن، توجه آدمی را از لذایذ مادی به معنویات سوق می دهد و این خود، قدرت درک حقایق را در انسان بالا می برد.

از جمله عوامل مؤثر در تقویت اراده، آگاهی پیش از عمل، خودباوری و اعتماد به نفس، مثبت اندیشی، هدف داری و برنامه ریزی، رعایت نظم و انضباط، تمرین و تکرار، و جلوگیری از افراط در تأمین نیازها است. بر این اساس، انسان بعد از ماه رمضان نیز با تقویت اراده، سختی های ماه رمضان را تحمل می نماید و نتیجه آن، استمرار روحیه ماه رمضان است.

4. استمرار روزه

اگر بخواهیم آثار ماه رمضان و معنویت آن برای ما حفظ شود، بلکه به‌عنوان یک سرمایه معنوی برای همیشه باقی بماند، باید ارتباط خود را با این ماه حفظ کنیم؛ یعنی در طول سال در برخی ایام روزه بگیریم. با نگاهی به روایات و سیره اهل بیت علیهم السلام و علما، روشن می شود که آنان علاوه بر روزه ماه رمضان، به روزه داری در دیگر روزهای سال نیز تأکید داشتند. امام علی علیه السلام می فرماید: «صِیامُ شَهرِ الصَّبرِ و ثَلاثَةِ أیّامٍ فی کُلِّ شَهرٍ یُذهِبنَ بِبَلابِلِ الصَّدورِ؛[9] روزه گرفتن در ماه رمضان و سه روز در هر ماه، موجب از بین رفتن وسوسه های قلب ها می شود.»

اگر بخواهیم آثار ماه رمضان و معنویت آن برای ما حفظ شود، بلکه به عنوان یک سرمایه معنوی برای همیشه باقی بماند، باید ارتباط خود را با این ماه حفظ کنیم.

شاید بر همین اساس باشد که ائمه علیهم السلام سفارش نمودند که در ماه رجب نیز روزه بگیرید؛ چنان که امام صادق علیه السلام دربارۀ روزۀ ماه رجب می فرماید: «إنّ هَذا شَهرٌ قَد فَضَّلَهُ اللهُ وَ عَظَّمَ حُرمَتَهُ و أوجَبَ لِلصَائِمِ فیه کَرَامَتَه؛[10] به ‌درستی که این، ماهی است که خداوند او را برتری داده و حرمت آن را گرامی داشته و واجب نموده بر روزه گیرنده بزرگ داشت آن را.»

شاید یکی از دلایل این همه توصیه به روزه در دیگر ایام سال، این باشد که روزه، تنها بستن دهان به روی خوردن و آشامیدن نیست؛ بلکه بستن دل به روی هوای نفس نیز هست؛ چنان‌که قرآن کریم، برای نجات انسان ها از سختی‌های زندگی و توانایی مقابله با گناهان، ناملایمات و مصایب و رسیدن به درجات بالای انسانیت، برنامه‌ای ارائه می کند و می فرماید: «وَاسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِینَ؛[11] از صبر و نماز یاری جویید [و با استقامت و کنترل هوس های درونی و توجه به پروردگار نیرو بگیرید] و این کار، جز برای خاشعان گران است.» کلمه «صبر» در آیه فوق، در تفاسیر و روایات به روزه تفسیر شده است.

5. تقویت باورهای دینی

شرط رسیدن به ایمان کامل و افزایش بینش و باور دینی در وجود انسان، پاکی روح و نفس آدمی از گناه و معصیت است. هر اندازه که انسان از خطا و لغزش دورتر باشد، بذر معارف در وجودش سریع تر به ریشه خواهد نشست و ساقه اعتقاداتش تنومندتر خواهد شد و در نتیجه، میوه ای شیرین تر و بهتر از این درخت خواهد چید. انسانی می تواند خود را از هر گناهی حفظ کند که همیشه خویشتن را در محضر خدا، و خدا را شاهد بر همه اعمال خود بداند.

قرآن کریم می فرماید: «أَلَمْ یعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یرَى؛[12] آیا نمی دانست که خدا او را می بیند» و یا فرموده: «أَلَمْ یعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُیوبِ؛[13] آیا نمی دانند که خدا راز نهانی و گفت وگوی پنهانی شان را می داند و او، دانای غیب است.» بنابراین، توجه به شاهد بودن خداوند در هر زمان و مکانی، این اعتقاد را در وجود او نهادینه می سازد که خداوند نسبت به آشکار و پنهان هستی، آگاهی کامل دارد. چنین فردی، در صورت رسیدن به چنین مقامی، به‌راحتی خود را در معرض گناه قرار نخواهد داد. بی شک، توجه به این مطلب، موجب می شود که انسان در کارش مراقبت و دقت بیشتری داشته باشد؛ حال چه در ماه رمضان باشد و چه غیر ماه رمضان.

توجه همیشگی به خداوند و ذکر و یاد او در همه لحظات زندگی، ارتباط انسان با خالق هستی را افزایش داده و به تدریج به پیوندی استوار می انجامد و شاید یکی از حکمت های نمازهای پنج گانه، زنده نگه داشتن یاد خدا در طول شبانه روز در دل مؤمن است؛ چنان که خداوند می‌فرماید: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْرًا کَثِیرًا * وَسَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَأَصِیلًا؛[14] ای کسانی که ایمان آورده‌اید! یاد کنید خدا را، یاد کردن بسیار، و تسبیح و تنزیه کنید او را در بامداد.»

از این دو آیه فهمیده می شود که منظور از تسبیح خداوند در صبح و شام، دوام تسبیح است؛ یعنی ذکر خداوند و تسبیح او در صبح و شام، جز به تداوم توجه به پروردگار و تنزیه و تقدیس مداوم او از هر عیب و نقصی حاصل نمی‌گردد و می‌دانیم که یاد خدا، برای روح و جان انسان، همچون غذا و آب است و موجبات تقویت روح و جان و رشد معنویت و استحکام و پایداری آن را فراهم می سازد. بر این اساس، یاد خدا و باور به وجود او، باعث تقویت روح شده، کلید سازندگی و سعادت مندی[15] و مایه زدودن زنگارها[16] و شفای دل ها[17] و حفاظت در مقابل لغزش ها[18] می باشد.

انسانی می تواند خود را از هر گناهی حفظ کند که همیشه خویشتن را در محضر خدا، و خدا را شاهد بر همه اعمال خود بداند.

6. استمرار ارتباط با قرآن

خداوند در قرآن می‌فرماید: «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یهْدِی لِلَّتِی هِی أَقْوَمُ وَیبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا کَبِیرًا؛[19] این قرآن، به راهی که استوارترین راه ها است، هدایت می کند و به مؤمنانی که اعمال صالح انجام می دهند، بشارت می دهد که برای آن ها پاداش بزرگی است.»

ماه رمضان‌، ماه نزول قرآن است. از این رو، در این ماه، ارتباط با قرآن بسیار پُررنگ است و به خواندن و بالای سرگرفتن آن، توجه خاص شده است. اگر بعد از ماه رمضان نیز انسان با قرآن مأنوس باشد، می‌تواند همان روحیه و معنویت ماه رمضان را همچنان حفظ کند.

یکی از آثار مهم روزه، رسیدن به تقوا ذکر شده است و آن چیزی که انسان را در این مسیر استوار می کند، ارتباط مداوم با قرآن است. امیر مؤمنان علیه السلام می فرماید: «أیُّها الصّائِم تَقَرَّب إلَی الله بِتِلاوَةِ کِتابِهِ فِی لَیلِکَ و نَهَارِکَ فَإنّ کِتابَ اللهِ شافِعٌ مُشَفَّعٌ یَشفَعُ یَومَ القِیامَۀِ لِأهلِ تلاوَتِهِ فَیَعلُونَ دَرَجاتِ الجَنَّۀِ بِقِراءَۀِ آیَاتِهِ؛[20] ای روزه دار! در شب و روزت با تلاوت کتاب خدا به او تقرب جو که کتاب خدا، شفاعت کننده ای است که شفاعتش پذیرفته است و در روز قیامت، برای تلاوت کنندگان خود شفاعت کند. پس با قرائت آیاتش، از درجات بهشت بالا روند.»

بدین سان، یکی از مهم ترین کارها که موجب سعادت می شود، قرائت قرآن است. اینکه در ماه رمضان، قرآن بر سر می گیریم و خداوند را به قرآن قسم داده می دهیم، نقش به سزایی در تجلی معنویت در قلب انسان دارد. البته تلاوت قرآن و تکریم و بزرگ داشت آن، به ماه رمضان اختصاص ندارد؛ چنان‌که خداوند می فرماید: «مؤمنان، تنها کسانی هستند که هرگاه نام خدا برده می شود، دل های شان ترسان گردد و هنگامی که آیات او بر آن ها خوانده شود، ایمان شان افزون تر می گردد و بر پروردگارشان توکل دارند.»[21]

با توجه به این آیات، مشخص می شود تلاوت قرآن در هر زمان و هر مکانی، آثار ارزنده ای در حفظ معنویت و تقویت باورهای دینی دارد. از این رو، در نگاه اهل بیت علیهم السلام توصیه های فراوانی به قرائت قرآن شده است. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می فرماید: «نَوِّروا بُیُوتکم بِتَلاوۀِ القرآن؛[22] خانه های تان را با تلاوت قرآن نورانی کنید.» و در روایتی دیگر می فرماید: «إنّ هَذا القُرآنَ حَبلُ الله... عِصمَۀ لِمَن تَمَسَّکَ بِهِ و نِجاۀٌ لِمَن تَبِعَهُ؛[23] این قرآن، ریسمان الهی است... نگاه دارنده از آسیب ها است برای کسی که به آن چنگ آویزد و وسیله نجات برای کسی است که از او پیروی کند.»

منبع: کتاب ره توشه راهیان نور

پی نوشت ها:

[1]. حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم: مؤسسه آل البیت، 1409 ق، ج 7، ص 328.

[2]. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تصحیح: جمعی از محققان، بیروت: دارإحیاءالتراث العربی، 1403 ق، ج 2، ص 32.

[3]. بقره: 30.

[4]. احزاب: 72.

[5]. اسراء: 70.

[6]. بقره: 31 و 34.

[7]. نمل: 38-42.

[8]. دیلمی، حسن ابن ابی الحسن، ارشاد القلوب، الی الصواب، ج 1، ص 203.

[9]. عیاشی، تفسیرالعیاشی، 1380 ق، ج 1، ص 386.

[10]. حرعاملی، وسائل الشیعه، ج 1، ص 475.

[11]. بقره: 45.

[12]. علق: 14.

[13]. توبه: 78.

[14]. احزاب: 41-42.

[15]. مجلسی، بحارالانوار، ج 78، ص 29.

[16]. شریف رضی، نهج البلاغه، 1387 ق، خطبه 220، ص 342.

[17]. ورام، مسعود بن عیسی، تنبیه الخواطر، 1378 ش، ص 7.

[18]. مجلسی، بحارالانوار، ج 93، ص 162.

[19]. اسراء: 9.

[20]. ابن بابویه، محمد بن علی، فضائل الاشهر الثلاثه، 1378 ش، ص 109.

[21] . انفال: 2.

[22]. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، 1389 ق، ج 2، ص 610.

[23]. حرعاملی، وسائل الشیعه، ج 6، ص 168.


مطالب مرتبط