قدردانی و شكر نعمت این است که انسان هر نعمتى را كه خدا به او داده است به همان راهی بكار برد كه براى آن داده شده است.

زکات اعضای بدن و شکر عملی آنها

زکات اعضای بدن و شکر عملی آنها

حقيقت شكر تنها تشكر زبانى يا گفتن «الحمد للَّه» و مانند آن نيست، بلكه شكر داراى سه مرحله است: نخست اینکه به دقت بينديشيم كه بخشنده #نعمت كيست؟ سپس مرحله زبان است، ولى از آن بالاتر مرحله عمل است، شكر عملى‏ آن است كه درست بينديشيم كه هر نعمتى براى چه هدفى به ما داده شده است و آن را در مورد خودش صرف كنيم و گر نه كفران نعمت كرده‏ ايم، راستى چرا خدا به ما چشم داد؟ و چرا نعمت شنوايى و گويايى بخشيد؟ آيا جز اين بوده كه عظمت او را در اين جهان ببينيم، راه زندگى را بشناسيم و با اين وسائل در مسير تكامل گام برداريم؟ حق را درك كنيم و از آن دفاع نمائيم و با باطل بجنگيم، اگر اين نعمتهاى بزرگ خدا را در اين مسيرها مصرف كرديم، شكر عملى او است ولی اگر وسيله ‏اى شد براى طغيان، خودپرستى، غرور، غفلت، بيگانگى و دورى از خدا اين عين كفران است.[1]

امام صادق علیه السلام مى‏فرمايد: «كمترين شكر اين است كه نعمت را از خدا بدانى، بى ‏آنكه قلب تو مشغول به آن نعمت شود و خدا را فراموش كنى و همچنين راضى بودن به نعمت او و اينكه نعمت خدا را وسيله عصيان او قرار ندهى و اوامر و نواهى او را با استفاده از نعمتهايش زير پا نگذارى‏».[2]

از نعمت های بی نظیری که خداوند به انسان داده است اعضای بدن اوست، چشم، گوش، قلب، دست، پا و سایر اعضای دیگر که هر کدام نعمت و موهبتی از سوی خداوند است، انسان باید شاکر این نعمت های الهی باشد و شکر آنها را بجا آورد و شکر آنها جز به‏كارگيرى و صرف آنها در جاى خود نیست و اینكه انسان هر عضوی را كه خدا به او داده است در همان راهی بكار برد كه براى آن داده شده است. در روایتی امام صادق علیه السلام راه بکارگیری و صرف (زکات) بعضی از اعضای بدن را بیان کرده اند که باید قدر این نعمت ها را دانست و هر کدام را در راهی که خالق خواسته بکار بست تا بتوان حق این نعمت ها و شکر عملی آنها را بجا آورد.

امام صادق علیه السلام چنین می فرماید: «بر هر جزئى از اجزاى بدن تو دادن زكاتى در راه خداى بزرگ واجب است، بلكه بر هر تار مويى، بر هر نگاهى».

سپس امام علیه السلام چنین می فرمایند:

1- زكات چشم‏

زكات‏ چشم‏، نگريستن براى عبرت گرفتن است و چشم پوشيدن از نامحرم و شهوات.

2- زكات گوش‏

زكات گوش، شنيدن علم، حكمت و قرآن است و حكمت هاى مفيد دينى و پند و اندرز نجاتبخش، به همراه دورى گزيدن از آنچه بر ضد اينهاست، يعنى دروغ، غيبت و نظاير آنها (مطالب واهى و سست‏كننده عقيده و زنگارافشان بر جزم ايمانى و عزم خدايى).

3- زكات زبان‏

زكات زبان، اندرز دادن به مسلمانان و بيدار كردن غافلان است و ذكر و تسبيح بسيار گفتن و جز اينها.

4- زكات دست‏

زكات دست، بخشندگى و سخاوت است از آنچه خدا به تو انعام كرده است و بكار گرفتن آن در نوشتن علوم و رهنمودهايى كه مسلمانان در طاعت خداى متعال از آنها بهره‏ مند شوند و همچنين به كار نبردن آن در هر كار بد و هر اقدام شر.

5- زكات پا

زكات پا، كوشش در انجام دادن حقوق خداى متعال است، يعنى رفتن به ديدن صالحان و حضور در مجالس ذكر و كوشش در اصلاح امور مردمان و صله رحم و جهاد و هر چه صلاح قلب و سلامت دين تو در آن باشد.

در پایان این حدیث امام صادق علیه السلام می فرمایند: «اين خصوصيات و لطائف كه ذكر شد، آن مقداريست كه دلهاى اغلب مردم مى ‏توانند آنها را متحمل شوند و اكثر افراد مى ‏توانند آنها را صورت عمل بدهند و اما آن جزئيات و لطائفى كه تنها بكار دسته مقربين و مخلصين مى ‏خورد؛ بيش از حد شماره است و آنان هستند كه اهليت فهم اسرار و لطائف دارند و ديگران از درك اسرار و فهم حقائق محروم هستند».[3]

سزاست انسان قدر نعمت های الهی را بداند و آنها را در راهی که خداوند خواسته بکار گیرد تا بتواند شکر آنها را بجا آورد، هر چند که باز هم نمی توان قدر این نعمت ها را دانست و شکر آنها را بجا آورد که بقول سعدى:

از دست و زبان كه برآيد كز عهده شكرش به درآيد

بنده همان به كه زتقصير خويش عذر به درگاه خدا آورد

مهدی سیدمرادی

پی نوشت ها:

[1] تفسير نمونه‏، مكارم شيرازى، ناصر، دارالكتب الإسلامية، تهران‏، 1374 ش‏، ج ‏10، ص 278.

[2] مصباح الشريعة، منسوب به امام جعفر صادق علیه السلام، اعلمى‏، بيروت‏، 1400ق، ص 24.

[3] همان، ص 51.


مطالب مرتبط