زیارت نامه وسیله ی ارتباطی معنوی بین زائر و امام است. از جمله آداب زیارت به هنگام تشرّف به حرم مطهر ائمه (علیهم السلام) خواندن زیارت نامه است. 25 سند در مورد زیارت نامه وجود دارد که به 4 دسته تقسیم می شود: زیارت نامه های نقره، زیارت نامه های طلا، زیارت نامه های چوبی و زیارت نامه های فیروزه.

زیارت نامه های طلا، نقره، فیروزه و چوبیِ حرم مطهر امام رضا (علیه-السلام) به روایت اسناد تاریخی
۳ اردیبهشت ۱۳۹۷ 564 5 KB 37 0

زیارت نامه های طلا، نقره، فیروزه و چوبیِ حرم مطهر امام رضا (علیه-السلام) به روایت اسناد تاریخی

مرقد اولیای خداوند و امامان معصوم (علیهم السلام)، اماکنی است که انسان ها با حضور خود در آن، بر عقد بندگی و پیروی از حجت ها و سفیران الهی، پای می فشارند و تأکید می ورزند و خود را از بند وابستگیِ هر غیری رها می سازند و زیارت، عنوان این حضور است؛ حضور در محضر و در برابر امام، پیوند قلبی، ارتباط معنوی، اتصال روحانی، احساسِ برآمدن و بالا آمدن و ادراکِ شکُفتن و از کلاف پیچیده ی خود، سرباز کردن و فروغ نور و انبساطی در خود یافتن. این همه، روح زیارت است.
زیارت، یعنی شهود همه ی والایی ها، خوبی ها، ارزش ها؛ و بهترین راه رسیدن به این ارزش ها، خواندن زیارت نامه است. زیارت نامه وسیله ی ارتباطی معنوی بین زائر و امام است. الفاظ پر از احساس و والای زیارت نامه، پلی است محکم از قلب و روح زائر به محضر امام معصوم.
با توجه به این که زیارت، دارای ریشه ی تاریخی است، همیشه با آداب و اعمال خاصی ادا می شده است. همان طور که برای انجام مراسم مذهبی هر دین و مسلکی، آدابی تدوین شده است. شیعیان نیز برای زیارت زیارتگاه های دینی خود، آدابی تعریف و تدوین کرده اند. از جمله آداب زیارت به هنگام تشرّف به حرم مطهر ائمه (علیهم السلام) ـ که در کتب ادعیه و از زبان بزرگان دین بر آن تأکید فراوان شده است ـ خواندن زیارت نامه است.
در مجموعه ی مدیریت اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی، 25 سند در مورد زیارت نامه وجود دارد که به 4 دسته تقسیم می شود: زیارت نامه های نقره، زیارت نامه های طلا، زیارت نامه های چوبی و زیارت نامه های فیروزه.
این زیارت نامه ها از دوره ی افشاریه و قاجار و پهلوی است که در مکان های مختلف حرم مطهر امام رضا (علیه السلام) نصب می شده است. این زیارت نامه ها وقف افراد مختلف و یا شاهان و شاه زادگان زوار است که به حرم مطهر حضرت رضا (علیه السلام) تقدیم شده است. در اینجا به معرفی چند سند مربوط به زیارت نامه ها می پردازیم.
در قدیمی ترینِ این اسناد که مربوط به سال 1156 قمری و تحت عنوان «سررشته ی معاملات سرکار فیض آثار، توجیهات و مقررات صرف»؛ یعنی هزینه های انجام شده در حرم مطهر امام رضا (ع) می باشد، آمده است که مقدار هزینه به امضای آستان قدس، مانند مستوفی و وزیر اوّل آستانه، صرف تعمیر زیارت نامه ی نقره و خرید نقره برای بازسازی آن شده است (1 تومان، 2250 دینار ـ سند 1/12479).
اکثر این زیارت نامه ها وقفی است و چون بیشتر آن ها با طلا و نقره تزیین یافته و یا با طلا و نقره ساخته شده است، دارای ارزش زیادی است و بعضی از آن ها تحویل رئیس خزانه ی آستان قدس می شده و در آنجا نگهداری می شده است تا در مواقعی که یکی از زیارت نامه های نصب شده در حرم، عیب یا نقص کلی می یافته، جای آن را با یکی از زیارت نامه های موجود در خزانه عوض می کرده اند. البته بعضی از این زیارت نامه ها دارای وقف نامه ای بوده که جای آن و شیوه ی استفاده از آن توسط واقف، کاملا معیّن و معلوم بوده است. در بین این زیارت نامه ها، زیارت نامه هایی با عنوان نذورات تقدیمی به آستان قدس نیز موجود بوده است. زیارت نامه ی جامعه ی صغیره ی فولاد و طلا و زه دورین نقره، دارای صفحه ی مسی و حلقه ی نقره ـ که وقفی آقا عبدالله، صاحب جمع خزانه ی عامره بوده است ـ به تاریخ 1158 قمری توسط وی به خزانه تحویل گردیده و رسید آن نیز تقدیم وی شده است (سند 2/35728).
از جمله زیارت نامه های دیگر، زیارت نامه هایی است که بر روی لوح های چوبی، منبّت کاری شده و با حاشیه های تزیین شده، وقف آستانه ی مقدسه می شده است. زیارت نامه ی جامعه ی صغیره که بر روی حرم نوشته شده و دارای لوح چوبی و زنجیر آهنی می باشد، توسط زائری ناشناس از بستگان شیخ محمد فراش باشی، در سال 1157 قمری، وقف آستانه ی مقدسه شده است (سند 6/37091).
در میان این اسناد، سندی تحت عنوان «قبوضات عالی حضرت سلاله السادات میرزا مهدی تحویلدار» به سال 1249 قمری وجود دارد که ماه به ماه، مواردی را که وی تحویل گرفته و به خزانه تحویل داده است، بیان داشته که آوردن نام این مجموعه خالی از لطف نیست:

5a890eafe6371.jpg


5a890eeed8a81.jpg


این سند نشان می دهد که زیارت نامه هایی وجود داشته که مخصوص یک مکان خاص در حرم مطهر بوده و هر مکانی زیارت نامه ی جداگانه ای داشته است و زائر به محض ورود به هر مکان می بایست زیارت نامه ی مخصوص آن مکان را تلاوت می کرده است. نکته ی دیگر این که زنان نیز این اختیار و اجازه را داشته اند تا مانند مردان مواردی را وقف و یا نذر آستان ملائک پاسبان نمایند (سند 37657).
در پایان سال 1324 شمسی، در موقع تنظیف حرم مطهر، خوانچه های بالا سر مبارک، پایین آمده، تحت نظر کمیسیونی متشکّل از مرحوم حاجی ناظم دفتر شهابی، رئیس جزء جمع آستانه که رئیس اداره ی بازرسی هم بود و نظام شهیدی، رئیس اداره ی خزانه و دولتشاهی، رئیس اداره ی تشریفات و حاج احمد فاضل، رئیس خدمه و حاج میرزا آقا منیر، بازرسی خدمه ی آستان قدس، صورت مجلسی تنظیم شد و درِ خوانچه بسته و مُهر و لاک شده و در محل اولیه نصب گردید. این صورت مجلس در تاریخ 22/12/1324 به وسیله ی احمد پارسی در دفتر اموال آستان قدس ثبت شد (احمد پارسی، متصدّی دفتر اموال، فرزند آیت الله حاج شیخ محمدحسین مجتهد شیرازی بود). در بین این اموال، یک زیارت نامه ی طلا با قاب 258 گرم به ارزش 4500 ریال و یک زیارت نامه ی مینایی طلا به ارزش 10000 ریال و در خوانچه ی پایین پای مبارک، زیارت نامه ی فیروزه به ارزش 5000 ریال نیز موجود بوده است.


5a891132ce4cd.jpg


زیارت نامه مشبک فولادی- ساخت استاد حاجی محمد اصفهانی- در موزه آستان قدس رضوی

منبع:
مجله دانشورز؛ماهنامه فرهنگی اطلاع رسانی سازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی


مطالب مرتبط