قرآن و معصومین علیهم السلام به نیکوکاری به پدر و مادر و قدرشناسی از آنان توجه خاصی کرده اند و به شیعیانشان در این باره سفارش و توصیه کرده اند

سفارش امام رضا علیه السلام به رعایت حق پدر و مادر

سفارش امام رضا علیه السلام به رعایت حق پدر و مادر

خداوند در سوره بقره آیه 83 خطاب به مؤمنان صدر اسلام می فرماید: «وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّه‏ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ ذِي الْقُرْبى‏ وَ الْيَتامى‏ وَ الْمَساكِينِ»- و به ياد آوريد زمانى را كه از بنى اسرائيل پيمان گرفتيم كه جز خداوند يگانه را پرستش نكنيد» خداوند در اینجا ابتدا مسأله توحید را ذکر می کند و سپس مسأله احسان و نیکوکاری را پیش می کشد، این نشان از اهمیت مسأله احسان و نیکوکاری است و خداوند در طبقاتى كه امر به احسان نموده، نخست آن طبقه ‏اى را ذكر كرده، كه احسان به او از همه طبقات ديگر مهم ‏تر است اول پدر و مادران را ذكر كرده كه از هر طبقه ديگرى به احسان مستحق ‏ترند، چون پدر و مادر ريشه و اصلى است كه آدمى به آن دو اتكاء دارد و جوانه وجودش روى آن دو تنه روئيده است. بعد از پدر و مادر، دیگرانی را که استحقاق بيشترى براى احسان دارند ذكر كرده است.[1]

در جایی دیگر نیز خداوند می فرماید: «و انسان را درباره پدر و مادرش سفارش كرديم، مادرش به او حامله شد در حالى كه‏ سستى به روى سستى به او دست مى ‏داد و باز گرفتنش از شير در دو سال است و سفارش كرديم‏ كه براى من و پدر و مادرت سپاس گزارى كن».[2]

از آنجا که قرآن در آیه قبل از این آیه نیز از شرک به خداوند صحبت به میان آورده است می توان به اهمیت چند برابری احسان و نیکوکاری ‏به پدر و مادر پی برد. جدای از قرآن، معصومین علیهم السلام نیز به نیکوکاری به پدر و مادر و قدرشناسی از آنان توجه خاصی کرده اند و به شیعیانشان در این باره سفارش و توصیه کرده اند در اینجا به عنوان نمونه روایتی ازامام رضا علیه السلام آورده می شود:

رعایت حق پدر

«عَلَيْكَ بِطَاعَةِ الْأَبِ وَ بِرِّهِ وَ التَّوَاضُعِ وَ الْخُضُوعِ وَ الْإِعْظَامِ وَ الْإِكْرَامِ لَهُ وَ خَفْضِ الصَّوْتِ بِحَضْرَتِهِ فَإِنَّ الْأَبَ أَصْلُ الِابْنِ وَ الِابْنَ فَرْعُهُ لَوْلَاهُ لَمْ يَكُنْ بِقُدْرَةِ اللَّهِ ابْذُلُوا لَهُمُ الْأَمْوَالَ وَ الْجَاهَ وَ النَّفْسَ»- بر تو باد اطاعت از پدر و نیکی به او، و تواضع و خشوع و احترام او و پایین آوردن صدا در حضور او، زیرا پدر اصل پسر است و پسر فرع او، اگر او نبود خدا پسر را مقدّر نمی‌ کرد، در راه آنان مال و جاه و جان را فدا کنید.

«وَ قَدْ أَرْوِي أَنْتَ وَ مَالُكَ لِأَبِيكَ فَجُعِلَتْ لَهُ النَّفْسُ وَ الْمَالُ تَابِعُوهُمْ فِي الدُّنْيَا أَحْسَنَ الْمُتَابَعَةِ بِالْبِرِّ وَ بَعْدَ الْمَوْتِ بِالدُّعَاءِ لَهُمْ وَ الرَّحْمِ عَلَيْهِمْ فَإِنَّهُ رُوِيَ أَنَّ مَنْ بَرَّ أَبَاهُ فِي حَيَاتِهِ وَ لَمْ يَدْعُ لَهُ بَعْدَ وَفَاتِهِ سَمَّاهُ اللَّهُ عَاقّاً»- من روایت دارم که تو و مالت از پدرت است، جان و مال را از آن او دانسته، در دنیا به خوشی پیرو آنان باشید و با حق شناسی، و پس از مردن برایشان دعا کنید و برای آنها رحمت خواهید، زیرا روایت است: هر که پدرش را در حیاتش خدمت کند و پس از مردنش برایش دعا نکند خدا او را عاق نامیده است.

«وَ مُعَلِّمُ الْخَيْرِ وَ الدِّينِ يَقُومُ مَقَامَ الْأَبِ وَ يَجِبُ مِثْلُ الَّذِي يَجِبُ لَهُ فَاعْرِفُوا حَقَّهُ»- و همچنین استاد اخلاق خوب و مسائل دین، به جای پدر است، و حقّ او را دارد، حقّ او را بشناسید.

رعایت حق مادر

«وَ اعْلَمْ أَنَّ حَقَّ الْأُمِّ أَلْزَمُ الْحُقُوقِ وَ أَوْجَبُهَا لِأَنَّهَا حَمَلَتْ حَيْثُ لَا يَحْمِلُ أَحَدٌ أَحَداً وَ وَقَتْ بِالسَّمْعِ وَ الْبَصَرِ وَ جَمِيعِ الْجَوَارِحِ مَسْرُورَةً مُسْتَبْشِرَةً بِذَلِكَ فَحَمَلَتْهُ بِمَا فِيهِ مِنَ الْمَكْرُوهِ وَ الَّذِي لَا يَصْبِرُ عَلَيْهِ أَحَدٌ وَ رَضِيَتْ بِأَنْ تَجُوعَ وَ يَشْبَعَ وَلَدُهَا وَ تَظْمَأَ وَ يَرْوَى وَ تَعْرَى وَ يَكْتَسِي وَ يَظَلُّ وَ تَضْحَى»- و بدان که رعایت حقّ مادر واجب‌ تر و لازم ‌تر است، زیرا حمل کرده زمانی که کسی دیگر را حمل نکند و نگهبانی کرده با گوش و دیده و همه اندام خود با شادی و خرّمی تمام، و با خود برداشته‌ ست با همه ناگواری، و آنچه کسی بر آن شکیبا نباشد، خواسته خودش گرسنه باشد و فرزندش سیر و تشنه باشد و او سیراب، و برهنه باشد و او پوشیده در سایه باشد و او برابر آفتاب.

«فَلْيَكُنِ الشُّكْرُ لَهَا وَ الْبِرُّ وَ الرِّفْقُ بِهَا عَلَى قَدْرِ ذَلِكَ وَ إِنْ كُنْتُمْ لَا تُطِيقُونَ بِأَدْنَى حَقِّهَا إِلَّا بِعَوْنِ اللَّهِ وَ قَدْ قَرَنَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ حَقَّهَا بِحَقِّهِ فَقَالَ اشْكُرْ لِي وَ لِوالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ»- و باید تا می‌توانید با نیکی و نرمش از او تشکّر کنید. اگر چه طاقت ادای حقّش را ندارید جز به کمک خدا، و خدای عزّوجلّ حق او را قرین حق خود ساخته که فرموده تشکّر کن از من و پدر و مادرت که برگشت همگان به سوی من است.

با چنین بیان و تاکیداتی انسان باید تمام تلاش و سعی خود را بکار بندد تا در رعایت حق و احترام والدین خود كوتاهى نكند قدر زحمات و خدمات آنان را بداند و در پی شكر نعمت وجود پدر و مادر و رعایت حقوق آنها بر آيد.

#قرآن #احادیث #حق_پدر #حق_مادر #حقوق_والدین

پی نوشت ها:

[1] الميزان فى تفسير القرآن‏، طباطبايى، سيد محمد حسين‏، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسين ‏حوزه ‏علميه ‏‏قم‏، ج‏ ‏1، ص 219.

[2] ‏لقمان، 14.

[3] الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا عليه السلام، مؤسسة آل البيت عليهم السلام‏، مشهد، 1406 ق، ص‏ 334‏.


مطالب مرتبط