سکوت حکیمانه

در تحف العقول آمده است که امام رضا علیه السلام فرمود:

«الصَّمْتُ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْحِکْمَةِ؛ سکوت، دری از درهای حکمت و دانایی و صواب اندیشی است».(1)

و نیز فرمود: «إِنَّ الصَّمْتَ یَکْسِبُ الْمَحَبَّةَ إِنَّهُ دَلِیلٌ عَلَی کُلِّ خَیْر؛ سکوت، جلب محبت می‌کند و می تواند برای دست یافتن به هرگونه خیر و سعادت، دلیل و رهنمون انسان باشد».(2)

این سخنان سنجیده امام رضا علیه السلام یکی از نکات دقیق تربیتی و اخلاقی سازنده ای را گوشزد می کند، چرا که سخن گفتن - گاهی - ممکن است به صورت عامل و گذرگاهی برای نگون بختی ابدی و ورود انسان به آتش دوزخ درآید؛ همان گونه که می‌تواند عامل رهایی بخش آدمی از شقاوت و بدبختی باشد. اما باید یادآور باشد که اگر قلب آدمی زلال و پاکیزه باشد هیچ چیزی در آن صورت پاکیزه تر از زبان نیست؛ لکن اگر درون انسان، پلید و ناپاک باشد هیچ چیز پلیدتر از زبان نخواهد بود.

لذا امام رضا علیه السلام سکوت را به عنوان «حکمت» و دانایی و فرزانگی بر شمرده است. آن کسی که به جا و به موقع، راه سکوت را در پیش می‌گیرد در واقع ابواب سعادت و نیک بختی را فراسوی خود می گشاید.

سکوت به جا را می توان راهی به سوی سلامت روانی و کمال اخلاقی و نیل به معارف و آگاهی ها دانست، به این معنی که اگر فردی سکوت را در جای خود بر سخن گفتن ترجیح دهد و در چنین مواردی بدان پای بند باشد، در واقع قلب و درون خود را از شهوات و آفات روانی شستشو داده و برای نیل به هدف مطلوب، راه را در برابر خود هموار می سازد.

سکوتی این چنین - که از فراست و هوش و اندیشه و تفکر مایه می گیرد – نشانه ی قدرت و توانائی است و نباید آن را دلیل هیچ گونه ضعف و نارسائی تلقی کرد. بنابراین سکوت مذکور بیانگر حکمت و دانائی فرد است، به همین جهت اگر کسی - منهای حکمت و فرزانگی و دانائی - از قدرت در سخن آوری برخوردار باشد فرجام آن سقوط و بدبختی است.

همه ی انبیاء و اولیاء به اتفاق اعلام کرده بودند که سکوت حکیمانه و بخردانه، سراپا خیر و سعادت است و یا به هرگونه خیر و سعادتی انسان را رهنمون است. رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «اسْتَعِينُوا عَلَى قَضَاءِ الْحَوَائِجِ بِالصمت؛ برای تأمین نیازها و تحقق آمال مشروع خویش از سکوت مدد گیرید».(3) یکی از بزرگان گفته است: سکوت را – همان گونه که سخن گفتن را می آموزی - بیاموز، اگر سخن گفتن موجب هدایت تو می‌گردد سکوت از تو حمایت و نگاهبانی می کند... و عفت زبان عبارت از سکوت به جا و به مورد می باشد.

سکوت به حق، یعنی راه نبرد و پیکار با غیبت و سخن چینی، و نوعی از ریاضت و تمرین روانی؛ چرا که سکوت مورد نظر ما به معنی مخالفت با هوای نفس و پاسداری از سلامت نفسانی است.

سکوت اندیشمندانه را باید راهی در سوی رسیدن به مقام قرب دانست؛ چون از طریق سکوت است که نفس انسانی ادب پذیر می‌گردد؛ و از انضباط برخوردار می‌شود. امام رضا علیه السلام می فرمود: در میان بنی اسرائیل هیچ کسی نمی توانست عنوان عابد را برای خود احراز کند مگر آن که ده سال سکوت اختیار می کرد، و آنگاه که چنین مدتی را در سکوت به سر می برد، عابد می شد.(4)

نقش سکوت به جا در سازندگی انسان از نظر علمی و اخلاقی بر هیچ خردمندی مخفی نیست.

سکوت و درنگ لطیف و خوش آیند امام رضا علیه السلام همزمان با سخن گفتن دیگران با او و استماع جالب او به گفتار دیگران - که از درونی اندیشمند مایه می گرفت - یکی از ویژگی های شخصیت روانی آن حضرت بوده است که درباره ی خصال این امام بزرگوار نوشته اند:

«هرگز با سخن خویش بر کسی جفا نکرد، و تا سخن کسی به پایان نمی‌رسید لب به سخن نمی‌گشود، و کلام دیگران را قطع نمی‌کرد؛ [بلکه با سکوتی دلنشین به گفته‌های دیگران که با وی سخن می‌گفتند گوش فرا می‌داد، آنگاه پس از فراغ او از گفتار، سخن آغاز می‌کرد].(5)

سکوت در منطق رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نخستین گامی است که طالب علم و فردی که می خواهد بینشی نسبت به حقایق به هم رساند باید آن را در راه رسیدن به هدف بردارد، و این زیربنای مهم و استوار را در جهت سامان دادن شخصیت روحی و اخلاقی خویش پی‌ریزی کرده و کاخ بلند بصیرت و معرفت را بر پایه ی آن بنا نماید. رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در پاسخ به سؤال مردی که حضور او آمد و پرسید که علم و دانش چیست فرمود: «سکوت. عرض کرد: پس از سکوت چه کند؟ فرمود: باید برای شنیدن حقایق در خویشتن آمادگی ایجاد نماید. عرض کرد: سپس چه راه و رسمی را در پیش گیرد؟ فرمود، شنیده‌های خود را نگاهبانی کند [تا مورد دستبرد نسیان و غفلت قرار نگیرد]. عرض کرد: پس از حفظ و نگاهبانی؟ فرمود: بر طبق این عمل کند. به عرض رساند: از آن پس چه وظیفه ای متوجه او است: فرمود: به نشر و ترویج معلومات و معارف خود در این واپسین مرحله بپردازد»(6) [و زبان به سخن گفتن درباره‌ی حقایق بگشاید].

پیداست که بر اساس این رهنمود جالب، باید سخن گفتن، در پس سنگری آغاز گردد که پی و اساس نخستین آن سکوت می باشد که استماع و دریافت حقایق و حفظ و نگاهبانی و عمل به آنها بر چنین سکوتی مبتنی است. پس همان گونه که امام رضا علیه السلام فرموده است، سکوت را باید دری از درهای حکمت و خیر و سعادت دانست.

منبع: کتاب مروری بر پاره ای از سیرت و رهنمودهای اخلاقی و تربیتی حضرت رضا علیه السلام، محمدباقر حجتی، ص 8-10.

-------

پی نوشت ها:

1. الکافی، ج 2، ص 113.

2. الکافی، ج 2، ص 113.

3. منتهی الآمال، ج 2، ص 187.

4. منتهی الآمال، ج 2، ص 187.

5. فی رحاب اهل البیت، ج 4، ص 108.

6. الکافی، ج 1، ص 61.

مطالب مرتبط
دیدگاه خود را ارسال کنید
تاکنون نظری برای این مطلب ثبت نشده است.
ویژه ها
عید در حرم امام رئوف

عید در حرم امام رئوف

8888

عید در حرم امام رئوف


عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

8316

فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی که جز ولای توام نیست هیچ دست آویز حرم مطهرامام رضا علیه السلام


زائر حرم امام رضا علیه السلام

زائر حرم امام رضا علیه السلام

7648

دولت دراین سرا و گشایش دراین در است ... السلام علیک یا انیس النفوس یا علی بن موسی الرضا(ع) #امام_رضا_علیه_السلام #حرم_امام_رضا_علیه_السلام #حرم_مطهر_رضوی


ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

8596

قلب مرا به پای ضریح ات گره بزن بیمارم و دخیل شفای تو می شوم


دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

9348

از رهگذر خاک سر کوی شما بود؛ هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد


بیشتر