عمده ترین دلیل ناسازگاری در فرزندان و علت بسیاری از ناهنجاری ها را باید در احساس حقارت و کم توجهی والدین به فرزند جست و جو نمود.

سیره تربیتی امام محمد باقر (ع) در مورد تربیت فرزندان

سیره تربیتی امام محمد باقر (ع) در مورد تربیت فرزندان

تربیت فرزند، از مهم ترین وظایف والدین و مربیان در عرصه زندگی است. از آنجایی که امامان معصوم شیعه بهترین شیوه های تربیتی فرزند را فراروی پیروان خود نهاده اند، زندگی پر افتخار آنان می تواند به عنوان موفق ترین الگوهای تربیتی در طول تاریخ بشر مطرح شود. در این نوشتار با نگاه به سیره امام باقر (ع) موضوع تربیت فرزند را بررسی می کنیم.

مهم ترین مشکل کودکان و نوجوانان، احساس حقارت و عدم اتکا به نفس است. عمده ترین دلیل ناسازگاری در فرزندان و علت بسیاری از ناهنجاری ها را باید در احساس حقارت و کم توجهی والدین به فرزند جست و جو نمود. این فقر روحی و روانی را می توان از راه های زیر برطرف نمود:

1. انتخاب نام نیک

اسمی که برای یک کودک انتخاب می شود در تکریم و تحقیر شخصیت وی نقش دارد. کودکانی که نام زیبا و پسندیده دارند، غالبا مورد تقدیر و توجه دیگران هستند و از شنیدن تمجیدها و افتخاراتی که نامشان موجب آن است لذت می برند؛ بر عکس کسانی که والدین آنان هنگام انتخاب نام به معنی و محتوای آن بی توجه بوده و یک اسم نامناسب و بیگانه از فرهنگ خودی را برای فرزند خود انتخاب کرده اند، در آینده احساس حقارت نموده و احيانا مورد ملامت و سرزنش قرار خواهند گرفت. در سیره امام باقر (ع) به این نکته توجه خاصی شده است. آن حضرت در مورد انتخاب نام زیبا برای فرزندان چنین رهنمود می دهد: «اصدق الاسماء ما سمي بالعبودية و افضلها اسماء الأنبياء».[1] دوست داشتنی ترین اسم ها آن است که حاکی از بندگی خدا باشد و بهترین آن ها نام های پیامبران است.[2]

2. گفت و گوی صمیمانه

یکی از راه های انتقال آموزه های تربیتی به کودکان و نوجوانان، ایجاد ارتباط کلامی با لحنی دلپذیر است. اگر لحن و صوت والدین، مربیان و مبلغان در ارتباط کلامی دارای بار عاطفی و مثبت باشد، آنان در ایجاد ارتباط و نفوذ در دل مخاطب نوجوان موفق خواهند بود. كلمات دلنشین، سخنان نيكو، ملایم و محبت آمیز از مشکلات روحی و ناهنجاری های کودکان و نوجوانان کاسته و رنج های درونی آنان را التیام می بخشد. ریشه بسیاری از تندخویی ها، خشونت ها، لجبازی ها، زورگویی ها، بدبینی ها، افسردگی ها و گوشه گیری و نا امیدی ها را می توان با ارتباط کلامی صحیح و نیکو از میان برداشت.

امام باقر (ع) با اشاره به این شیوه کارآمد تربیتی می فرماید: «قولوا للناس احسن ما تحبون أن يقال لكم»:[3] به زیباترین صورتی که میل دارید مردم با شما سخن بگویند با آنان سخن بگویید. آری همانطوری که انسان دوست ندارد دیگران با او بی ادبانه، خشن، آمرانه، خشک و با لحنی تند سخن بگویند، دیگران هم چنین انتظاری از او دارند. این نکته در مورد ارتباط کلامی با کودکان از اهمیت ویژه ای برخوردار است و نقش کلیدی در تربیت ایفا می کند، زیرا روح کودکان لطیف تر و تحمل آنان کمتر است.

كلمات دلنشین، سخنان نيكو، ملایم و محبت آمیز از مشکلات روحی و ناهنجاری های کودکان و نوجوانان کاسته و رنج های درونی آنان را التیام می بخشد.

3. سلام دادن به فرزندان

سلام دادن به کودکان عزت نفس را در آنان تقویت می کند و از بهترین راه های ارتباط اجتماعی و نفوذ در شخصیت کودکان است. این عمل نکات مثبت فراوانی را در خود جای داده است که از جمله آنها تقویت روابط بین مربی و متربی، رفع کدورت و ناراحتی های احتمالی، تقویت روحیه ها و نزدیکی دل هاست. گذشته از این ها سلام دادن والدین و مربیان با صدای رسا و آهنگی دلنشین به فرزندان، عزت نفس را در آنان تقویت نموده و روحیه خودباوری و احساس شخصیت را در وجود آنان استحکام خواهد بخشید و آنان نیز اینگونه عادت خواهند کرد. امام محمد باقر (ع) فرمود: «ان الله يحب افشاء السلام»:[4] خداوند دوست دارد که سلام با لحنی رسا و دلپذیر باشد.

5b77ff331080b.jpg

4. ابراز محبت به کودکان

از راه های پرورش اعتماد به نفس در فرزندان، ابراز محبت به آنهاست. کودک همان طوری که به آب و غذا نیاز دارد، به محبت هم نیاز دارد. بوسه زدن بر صورت فرزند، به آغوش گرفتن، گفت و گوی محبت آمیز، نوعی اظهار علاقه و محبت است. این عمل فقر عاطفی کودکان را جبران کرده و روحیه اعتماد به نفس و خودباوری را در آنان تقویت می کند و در نتیجه زمینه تربیت صحیح در وجود آنان فراهم می گردد، امام باقر (ع) در موارد بسیاری از این شیوه تربیتی در مورد فرزندان خود استفاده می کرد چنانکه محمد بن مسلم می گوید: در حضور امام باقر (ع) بودم که فرزند خردسالش جعفر وارد شد. پیشوای پنجم فرزندش را به آغوش کشیده و به سینه خود چسبانید، آن گاه با کلمات زیبا و محبت آمیز با وی به گفت و گو پرداخت.[5]

5. گرامی داشتن همسر

احترام به همسر یکی دیگر از مواردی است که در تربیت تاثیر دارد. مادری که در خانه عزیز باشد و مورد تکریم شوهرش قرار گیرد، با روحی سرشار از عاطفه، آرامش، احساس عزت نفس و با نشاط و شادابی به پرورش فرزندان همت خواهد گماشت، اما اگر مورد آزار و اذیت روحی و جسمی قرار گیرد و اندیشه ها و شخصیت وی در منزل به ویژه پیش فرزندان مورد تحقیر و اهانت باشد، ناگفته پیداست که از روان سالمی برخوردار نخواهد بود و در نتیجه آرامش خود را از دست داده و اضطراب و نگرانی او در فرزندان نیز تأثیر خواهد گذاشت و از چنین مادری نمی توان انتظار پرورش فرزندانی تربیت شده و صاحب کمالات داشت. امام باقر (ع) بر این باور بود که باید همسر و فرزندان را تكريم نمود و برای آنان احترام قائل شد و نباید از نیکی کردن به آنها غفلت نمود و می فرمود: «من حسن بره باهله زيد في عمره»: هر کس با همسر و فرزندانش خوش رفتاری کند عمرش زیاد خواهد شد. بدین جهت امام باقر (ع) در احترام به شخصیت همسر اهتمام جدی داشت.[6]

مادری که در خانه عزیز باشد و مورد تکریم شوهرش قرار گیرد، با روحی سرشار از عاطفه، آرامش، احساس عزت نفس و با نشاط و شادابی به پرورش فرزندان همت خواهد گماشت.

6.تربیت معنوی

از دیدگاه امام باقر (ع) علاوه بر آموزش آداب و رفتارهای اجتماعی و اخلاقی، باید فرزندان را با نکات معنوی و تربیت دینی آشنا نمود. این شیوه گذشته از اینکه کودکان را با مبداء حقیقی جهان آفرینش مرتبط می سازد، در آنان روحیه اعتماد به نفس و نیروی استقامت و پایداری در مقابل مشکلات کمر شکن زندگی نیز ایجاد خواهد کرد. در این زمینه امام باقر (ع) به فرزندش می فرماید: «یا بني اذا انعم الله عليك بنعمة فقل الحمد لله، و اذا حزنک امر فقل لا حول ولا قوة الا بالله، و اذا ابطا عنك الرزق فقل استغفر الله».[7] فرزندم! هر گاه خداوند به تو نعمتی ارزانی داشت بگو: الحمد لله و هر گاه امری و حادثه ای تو را غمگین و ناراحت نمود بگو: «لاحول ولا قوة الا بالله» و زمانی که احساس نمودی روزی تو به کندی و سختی می رسد بگو: «استغفر الله». همچنین، هر گاه آن حضرت با مشکلی ناراحت کننده مواجه می شد، همسر و فرزندان خود را جمع می کرد و دعا می نمود و آنان آمین می گفتند.[8] امام باقر (ع) این ارتباط معنوی را عملا نیز به فرزندانش می آموخت.

مراحل تربیت معنوی

امام باقر (ع) در یک گفتار حکیمانه مراحل تربیت معنوی فرزندان را شرح داده و چگونگی تربیت آنان را در سنین مختلف بیان می دارد.

طبق رهنمود آن حضرت، والدین باید در سه سالگی کلمه توحيد (لا اله الا الله) را به کودک یاد دهند. در چهار سالگی کلمه رسالت (محمد رسول الله) را به او بیاموزند و در پایان پنج سالگی او را آزمایش نمایند. اگر راست و چپ را می شناسد، صورتش را به سوی قبله متوجه ساخته و به او بگویند رو به سوی قبله سجده کند. در شش سالگی اجزاء نماز و رکوع و سجده صحيح را یادش دهند تا سن او به آخر سال هفتم برسد، در آن موقع به او بگویند؛ دست ها و صورتش را بشوید و آنگاه به نماز بایستد،[9]عبادت های تمرینی و دعا و نیایش کودک در پیشگاه خداوند، اثر درخشانی در روان طفل به جای می گذارد.

گرچه ممکن است کودک معنی و مفهوم الفاظ و عبارات نماز را نفهمد ولی معنی توجه به خدا، راز و نیاز با پروردگار، استمداد از آن قدرت لایزال را متوجه خواهد شد. به همین جهت او در آینده به صورت فردی امیدوار، متکی به نفس، دارای هدف و با اطمینان به آینده زندگی کرده و در باطن خود تکیه گاهی قوی برای خود احساس خواهد نمود. این باورها می تواند سرمایه ای بزرگ در طول زندگی و سدی محکم در برابر طوفان های حوادث و پیشامدهای ناگوار باشد.

در تربیت معنوی کودکان و نوجوانان باید از تندی و خشونت پرهیز شود، زیرا تجربه نشان می دهد اجبار و زورگویی اثرات نامطلوب در کودک به جای می گذارد. برای همین امام باقر (ع) به نقل از پیامبر اکرم (ص) فرمود: اسلام آئین استوار و محکمی است. با مدارا در آن وارد شوید و بندگان خدا را در عبادت الهی مجبور ننماييد.[10]

تشویق

تشويق به جا در کار تربیت و تبلیغ یک روش کار آمد و کاملا موفق است، زیرا هر انسانی خودش را دوست دارد و دلش می خواهد دیگران به شخصیت او احترام بگذارند و از او قدر دانی کنند.. تشویق می تواند به صورت های مادی و معنوی انجام شود. تحسين، تقدير، اعطای جایزه و هدیه، بذل عاطفه، محبت، تکریم، و تشکر، جلوه هایی از تشویق است. در سیره تربیتی امام باقر (ع) از این شیوه به صورت گسترده استفاده شده است.[11]

دانشمندان علوم تربیتی در مورد این شیوه، شرایطی را بیان می کنند که مهم ترین آنها اجتناب از افراط و تفریط در امر تشویق و تنبیه است. رعایت اعتدال در تشویق و تنبیه نکته مهمی است که مورد توجه امام باقر (ع) است. ابی عبیده از آن حضرت نقل می کند که فرمود: «انما المؤمن الذي اذا رضى لم يدخله رضاه في اثم ولا باطل و اذا سخط لم يخرجه سخطه من قول الحق»:[12] مؤمن واقعی کسی است که در موقع خشنودی و رغبت، مرتکب گناه و کارهای باطل نمی گردد و در موقع خشم و غضب از مرز حق و حقیقت خارج نمی شود.

منبع: آموزه های تربیتی امام محمد باقر (ع) با محوریت سیره و سبک دینی-اسلامی، مجید رستگاری و سایر نویسندگان.

--------------------------------------------

پی نوشت ها:

[1] . حر عاملی، ج21، ص124، ح1.

[2] . شهید ثانی، ج3، ص34.

[3] . شیخ صدوق، ص326.

[4] . حاکم نیشابوری، 1411، ص 300.

[5] . طوسی، ص253، با تلخيص.

[6] . الکافی، ج6، ص 446 و447.

[7] . ورام، ج2، ص363.

[8]. بحار الانوار، ج46، ص297.

[9] . ابن شعبه حرانی، ج3، ص18؛ ابن تیمیه، 1390، ص222.

[10] . کلینی، ج8، ص272.

[11] . منيرالدين احمد، ج1، ص518.

[12] . حر عاملی،1412، ج15، ص192؛ کلینی، 1388، ج2، ص234.


مطالب مرتبط