بهترین عمل در شب قدر،دعا و طلب مغفرت برای خود و دیگران است

شب قدر و فرصت ها

شب قدر و فرصت ها

انسان موجودی نامتناهی خواه و فرصت طلب است، اما با محدودیت هایی در جهان مادی مواجه است. از محدودیت های عالم مادی، محدودیت زمان و مکان و جسم است. جان انسان در حالی که خواهش رهایی از آن بندها و شوق پرواز در ملکوت دارد، خود را گرفتار آن ها و چسبیده به زمین و جهان مادی می بیند.[1]

اما این محدودیت ها نمی تواند او را از میل دست یابی به آن تمنای بزرگ بازدارد. پس در پی فرصت مناسب است تا آن گاه نسیم ماه صیام بوزد. با کم شدن خواهش های مادی و جسمانی در این ماه عزیز و سبک و آزاد شدن جان انسان، زمان پرواز فرامی رسد و خدای مهربان نیز با لطف و توجه ویژه خود، در شبی عزیز و بزرگ تنگی زمان و مکان را از او برمیدارد و آن شب را به درازای هزار ماه، بلکه بیش از آن؛ وسعت می بخشد و زمین را با نزول فرشتگانش، به وسعت رحمت بی پایانش می گستراند.

فرصت های شب قدر

ماه رمضان، فرصتی بزرگ برای بهره گیری معنوی انسان و پیشرفت در نردبان معرفت و کمال است و شب قدر، فرصتی بزرگ تر و عظیم تر در دل ماه با عظمت رمضان است. شب قدر ویژگی های خاصی دارد و این ویژگی های خاص، فرصت های خاص و بی همتایی نیز در اختیار انسان مؤمن قرار می دهد. برخی از این ویژگی ها اختصاص به شب قدر دارد و برخی دیگر با شب های دیگر سال مشترک است.

ماه رمضان، فرصتی بزرگ برای بهره گیری معنوی انسان و پیشرفت در نردبان معرفت و کمال است و شب قدر، فرصتی بزرگ تر و عظیم تر در دل ماه با عظمت رمضان است.

فرصت های ویژه شب قدر

1. شب تقدیر

بنابر تقدیر عامی که خداوند برای تمام عالم قرار داده است: «إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدْراً»[2] انسان نیز از تقدیر عام برخوردار است که برای تمام زندگی انسان از ابتدای تولد تا پایان آن مقدر است، اما افزون بر این تقدیر عام، از تقدیر خاص نیز برخوردار است که در شب قدر برای انسان مقدر می شود و در آیات 3 تا 4 سوره دخان به آن اشاره شده است و بنابر آنچه در روایات آمده، مقدرات انسان تا یک سال در این شب تثبیت می شود.[3]

علامه طباطبایی در بیان تفاوت این دو نوع تقدیر در زندگی انسان، می فرماید: «امور عالم به حسب قضای الهی، دارای دو مرحله است؛ مرحله اجمال و مرحله تفصیل و شب قدر بنابر آیه مذکور، شبی است که امور از مرحله اجمال به مرحله تفصیل می آید.[4] بنابراین تقدیر عام، تقدیر اجمالی و تقدیر در شب قدر، تقدیر تفصیلی است؛ آنچه به اجمال در تقدیر انسان آمده بود، به تفصیل در شب قدر ثبت می شود.

این ویژگی مهم، این فرصت را به ما یادآور می شود که باید در این شب با دعا و مناجات به درگاهالهی بکوشیم تا بهترین تقدیرات را برای خود در سال پیش رو فراهم آوریم و فرصت را از دست ندهیم.

2. نزول فرشتگان

اصل نزول فرشتگان در شب قدر بنابر آیات قرآن امری ثابت شده است و بر اساس کلمه «تنزّل الملائکه» در سوره قدر، مفسران آن را، نه تنها در زمان پیامبر، بلکه به معنای استمرار نزول در شب های قدر دانسته اند[5] و این عقیده تمام عالمان شیعی و اغلب عالمان اهل سنت است.[6] اما اینکه نزول فرشتگان برای چیست و بر چه کسی نزال می شوند، برخی از روایات نزول فرشتگان را بر امام عصر دانسته اند.[7] اما لزوماً معنای آن، اختصاص نزول فرشتگان بر امام عصر نیست، زیرا سخن از نزول آنان «من کلّ امر» است. در روایتی نیز آمده که آنان پس از نزول، بر هر مؤمن پاک سلام می کنند.[8] بنابراین نزول آنان فراتر از حاضر شدن در پیشگاه امام عصر است. حال که چنین است، چرا نتوان از نزول فرشتگان، فرصتی برای همنشینی با فرشتگان و بهره گیری از دعای آنان در حق مؤمنان و تقرب به خداوند بهره گرفت! وقتی قلب مؤمن، جایگاه عرش الهی قرار می گیرد[9] و خداوند در دل انسان مؤمن جای دارد، پس چرا نتوان دل را در شب قدر، محل نزول و فرود فرشتگان الهی قرار داد!

3. ره صدساله

اینکه انسان بتواند به کمالاتی که در تمام عمر در پی دستیابی آن است، در یک شب دست یابد و به تعبیر شاعر، این طفل یک شبه ره صدساله رود،[10] شاید تنها یک آرزوی شاعرانه، خیال پردازی شاعر و حقیقتی دست نیافتنی به نظر رسد، اما خداوند به لطف و عنایتش، امکان تحقق این آرزو را در یک شب برای انسان فراهم کرده است و آن یک شب، جز شب قدر نیست. بیشترین عمر مفیدی که انسان می تواند در تحصیل کمال بپیماید، شاید بیش از 80 سال نباشد، اما خداوند شب قدری برای انسان قرار داد که ارزش آن حتی بیشتر از عمر مفید انسان (هزار ماه) است.[11] می تواند با انجام یک عمل خیر، ارزش انجام آن را در طی هزار ماه بالاتر و ارزشمندتر قرار دهد؛ آن گونه که در روایت از امام باقر علیه السلام آمده است: «الْعَمَلُ الصَّالِحُ فِيهَا مِنَ الصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ وَ أَنْوَاعِ الْخَيْرِ خَيْرٌ مِنَ الْعَمَلِ فِي أَلْفِ شَهْرٍ لَيْسَ فِيهَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ؛[12] در آن شب، کار شایسته مانند نماز و زکات و هر نوع عمل خیری، بهتر از کار در هزار ماهی است که شب قدر در آن ها نباشد».

فرصت های مشترک

افزون بر ویژگی های خاص، ویژگی های دیگری نیز برای شب قدر وجود دارد که اگرچه شب های دیگر در این ویژگی ها با شب قدر اشتراک دارند، اما ارزش آن ها در شب های قدر بسیار فراتر از سایر شب های سال است و این ارزشمندی، فرصت های خاصی را متوجه انسان کرده است که از جمله می توانیم به موارد ذیل اشاره کنیم:

1. شب زنده داری

در روایات دینی، به احیاء و شب زنده داری در برخی از شب های سال توصیه شده است؛ از جمله شب عید فطر و شب نیمه شعبان. در روایتی چنین آمده است: «مَنْ أَحْيَا لَيْلَةَ الْعِيدِ وَ لَيْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ لَمْ يَمُتْ قَلْبُهُ يَوْمَ تَمُوتُ الْقُلُوبُ؛[13] هرکه شب عید فطر و شب نیمه شعبان را احیا کند، در آن روزی که دل ها می میرند، دل او نمی میرد». همانند این روایت در وصف شب قدر نیز آمده است.[14] اما فضیلت احیاء در شب قدر، بسیار فراتر از شب های دیگر سال است و روایات نیز در مورد آن، با تأکید بیشتری وارد شده است؛ از جمله در روایتی از امام باقر علیه السلام می خوانیم: «کسی که شب قدر را احیا بدارد، گناهان او آمرزیده شوند، اگرچه به تعداد ستارگان آسمان و سنگینی کوه ها و به پیمانه دریاها باشند».[15]

فضیلت احیاء در شب قدر، بسیار فراتر از شب های دیگر سال است و روایات نیز در مورد آن، با تأکید بیشتری وارد شده است.

2. دعا، مناجات و تلاوت قرآن

دعا، راز و نیاز با خدا و تلاوت قرآن، اختصاص به وقت و زمان ویژه ای ندارد و در هر زمان و هر شب می توان از طریق آن ها با خدا ارتباط برقرار کرد، اما همان گونه که شب قدر برتر از تمام شب های سال است و عمل عبادی در آن ها از اعمال عبادی هزار ماه برتر است، دعا و مناجات نیز در این شب از همین حکم برخوردار است. چه درهایی که با مناجات با خدا به روی انسان باز نمی شود. ابن خلکان در شرح حال ابن سینا حکیم بزرگ می نویسد: چون ابوعلی سینا مسئله مشکلی برای او پیش می آمد، برمی خواست وضو می گرفت و به مسجد جامع شهر می رفت و نماز می گزارد و خدا را می خواند که آن مشکل را بر وی آسان کند و آن مشکل را بر وی آسان کند و آن مسئله پوشیده را به رویش بگشاید.[16] از یک سو دعاهای خاص در این شب وارد شده است و از سوی دیگر شب قدر، شب نزول قرآن است و به طور خاص در شب بیست و سوم، به خواندن برخی از سوره های قرآن مانند قدر، عنکبوت و روم در آن سفارش شده است.[17] آیا می توان در شب نزول قرآن و برترین و ارزشمندترین شب سال از تلاوت آیات قرآن غفلت کرد و از این فرصت بهره نگرفت؟!

قرآن خواندن، سخن گفتن خدا با انسان و نماز خواندن، سخن گفتن انسان با خدا است. اقبال لاهوری می گوید پدرم سخنی به من گفت که در سرنوشت من فوق العاده اثر بخشید. می گوید: روزی در اتاق خود نشسته و مشغول خواندن قرآن بودم. پدرم آمد از جلوی اتاق من بگذرد، رو کرد به من و گفت: محمد! قرآن را آن چنان بخوان که گویی بر خودت نازل شده است. از آن وقت، من هرگاه به آیات قرآن مراجعه می کنم و آن ها را مطالعه می کنم، چنین فرض می کنم که این خدای من است که با من که محمد اقبال هستم دارد حرف می زند.[18]

علامه مجلسی می گوید: بهترین اعمال در شب های قدر، طلب مغفرت و دعا برای خواسته های دنیوی و اخروی و برای پدر، مادر، برادران، بستگان و برادران دینی، خواه زنده یا مرده است.[19]

3. کسب دانش

در روایات بسیاری ارزش آموختن از ارزش عباداتی چون نماز و روزه برتر دانسته شده است. در روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله می خوانیم: «قَلِيلٌ مِنَ الْعِلْمِ خَيْرٌ مِنْ كَثِيرِ الْعِبَادَة؛[20] مقدار اندکی از دانش، برتر از مقدار بسیار عبادت است». در روایت دیگری از آن حضرت آمده است: «يَا أَبَا ذَرٍّ وَ الْجُلُوسُ سَاعَةً عِنْدَ مُذَاكَرَةِ الْعِلْمِ خَيْرٌ لَكَ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ صِيَامٍ نَهَارُهَا وَ قِيَامٍ لَيْلُهَا؛[21] ای ابوذر! نشستن ساعتی برای بحث علمی برای تو، برتر از عبادت یک سال است که روزهایش روزه باشی و شب هایش به نماز و عبادت». بر اساس همین روایات دینی، برخی از بزرگان دینی گفته اند که در دو شب بیست و یکم و بیست و سوم، مذاکره علمی افضل اعمال است.[22]

4. جمع خیرات در شب قدر

اگرچه ممکن است شب هایی از سال در برخی از ویژگی ها، مانند احیاء با شب قدر مشترک باشد، اما در هیچ شبی، جز شب قدر تمام ویژگی ها و فضایل در آن جمع نشده است.

در روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است که فرمود: «موسی به خداوند عرض کرد: «خدایا! قرب تو را می خواهم.» فرمود: «قرب من برای کسی است که شب قدر بیدار باشد.» گفت: «خدایا! رحمتت را می خواهم.» فرمود: «رحمت من برای کسی است که بر فقرا در شب قدر رحم کند.» گفت: «خدایا! جواز گذشتن از صراط را می خواهم.» فرمود: «آن برای کسی است که درشب قدر صدقه ای بدهد.» گفت: «خدایا! از درختان بهشت و میوه های آن می خواهم.» فرمود: «آن برای کسی است که مرا در شب قدر به پاکی و تسبیح یاد کند.» گفت: «خدایا! نجات می خواهم.» فرمود: «نجات از آتش؟» گفت: «آری.» فرمود: «آن برای کسی است که در شب قدر استغفار کند.» گفت: «خدایا! خشنودی تو را می خواهم.» فرمود: «خشنودی من از آن کسی است که در شب قدر دو رکعت نماز بخواند.»[23]

حال این ماییم و این همه فرصت که به لطف و عنایت خاص الهی برای این بندگان خاکی، همه آن ها تنها در یک شب برای ما فراهم آمده است. از این همه رحمت و فضل الهی که زبان و قلم نمی تواند آن را وصف کند و ما تنها قطره ای از آن دریای بی کران را در این نوشتار آوردیم، آیا می توان غافل شد؟!

منبع: کتاب ره توشه راهیان نور، رمضان 1395، سید محمد اکبریان.


پی نوشت ها:

[1]. «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا ما لَكُمْ إِذا قيلَ لَكُمُ انْفِرُوا في‏ سَبيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ» (توبه: 38).

[2]. طلاق: 3.

[3]. شیخ صدوق، عیون اخبارالرضا علیه السلام، ج 2، ص 117؛ مجلسی، بحارالانوار، ج 93، ص 370؛ ج 94، ص 14.

[4]. طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ج 18، ص 132.

[5]. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 27، ص 184؛ فخررازی، تفسیرالکبیر، ج 32، ص 233.

[6]. شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 158.

[7]. مجلسی، بحارالانوار، ج 82، ص 52؛ ج 94، ص 14.

[8]. شیخ صدوق، الامالی، ص 231؛ مجلسی، بحارالانوار، ج 93، ص 338.

[9]. «أَنَّ قَلْبَ الْمُؤْمِنِ عَرْشُ الرَّحْمَنِ» (مجلسی، بحارالانوار، ج 55، ص 39).

[10]. غزلیات حافظ، غزل 225.

[11]. «خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ» (قدر: 3).

[12]. کلینی، الکافی، ج 4، ص 158.

[13]. شیخ صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ص 77.

[14]. «مَنْ أَحْيَا لَيْلَةَ الْقَدْرِ لَمْ يَمُتْ قَلْبُهُ يَوْمَ تَمُوتُ الْقُلُوبُ» (سید بن طاووس، اقبال الاعمال، ج 1، ص 274).

[15]. همان، ج 1، ص 213.

[16]. مختاری، رضا، سیمای فرزانگان، ص 171.

[17]. شیخ طوسی، مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، ج 2، ص 577.

[18]. شهید مطهری، مجموعه آثار، ج 17، ص 340.

[19]. مجلسی، زادالمعاد، ص 126.

[20]. مجلسی، بحارالانوار، ج 1، ص 185.

[21]. شعیری، جامع الاخبار، ص 38؛ مجلسی، بحارالانوار، ج 1، ص 203.

[22]. شیخ صدوق، امالی، ص 649.

[23]. سید بن طاووس، اقبال الاعمال، ج 1، ص 186.


مطالب مرتبط