طرح ولایتعهدی زاییده کدام اندیشه؟

روزی فضل و هشام بن عمرو نزد امام رضا (علیه السلام) آمدند و چنین وانمود کردند که خواهان خلع مامون و حتی قتل او و به خلافت رسیدن امام هستند. امام آنان را از خود راند. آن دو نزد مامون رفتند و اظهار داشتند ...

طرح ولایتعهدی زاییده کدام اندیشه؟

اولین کسی که در تاریخ اسلام، ولایتعهدی را بدعت نهاد، معایه بن ابی سفیان بود.[1] از آن پس این موضوع میان امویان و عباسیان متداول گردید به گونه ای که تعیین ولیعهد تنها به خواست خلیفه بستگی داشت. او بود که بر می گزید و کسی حق هیچ گونه اعتراضی نداشت و معمولاً این گزینش از میان خاندان و فرزندان شخص خلیفه صورت می گرفت. بنابراین باید گفت از زمان معاویه به بعد حکومت و خلافت شکلی موروثی به خود گرفت و خلافت به سلطنت تبدیل شد. بعد از جریان ولایتعهدی یزید که از سوی معاویه مطرح شد؛ سعید بن مسبب روزی گفت: خداوند نیامرزد معاویه را به خاطر کاری که انجام داد. او نخستین کسی بود که حکومت اسلامی را به حکومت سلاطین تبدیل کرد ؛ چه این که او خود می گفت، بعد از پیدایش اسلام من اولین پادشاه و سلطان هستم. [2]
با این حال در طول جریان حکومتی خلفا این مامون بود که ولایتعهدی را دستمایه کاری سیاسی قرار می داد ؛البته برخی اصل طرح این مساله را از سوی فضل بن سهل، وزیر و مشاور مامون دانسته اند.
بیهقی همین نظریه را پذیرفته و می نویسد: چون امین کشته شد، فضل بن سهل خواست تا خلافت را از عباسیان بگرداند و به علویان دهد. از این رو به مامون گفت: تو نذر کرده بودی اگر خداوند تو را بر امین پیروز بگرداند ولیعهد خود را از علویان قرار دهی و با این کار هر چند حکومت به آنها نرسد ولی تو به نذر خود عمل کرده ای. مامون گفت راست می گویی؛ چه کسی را ولیعهد خود قرار دهم؟ فضل گفت: علی بن موسی الرضا (علیه السلام) را که امام روزگار است و اکنون در مدینه حضور دارد.[3]

اولین کسی که در تاریخ اسلام، ولایتعهدی را بدعت نهاد، معایه بن ابی سفیان بود.


شیخ صدوق ضمن بیان نقلی از عبدالله بن عبدالله بن طاهر آورده است: فضل از مامون خواست تا برای رسیدن به قرب الهی و رسول گرامی اش به وسیله ولایتعهدی حضرت رضا (علیه السلام) صله رحم کند و آثار ستم هارونی را از این خاندان بزداید. مامون چون نمی توانست پیشنهاد او را نادیده بگیرد با آن موافقت کرد. آنگاه رجاء بن ابی ضحاک و یاسر خادم را برای احضار حضرت از مرو به مدینه فرستاد و بالاخره خواسته او را عملی ساخت هر چند بعدها پشیمان شد.[4] به هر حال برخی از مورخان طرفدار این نظریه اند و فضل بن سهل را طراح مساله می دانند از جمله آنان می توان ابن اثیر[5] را نام برد

5a13be97871c9.jpg

بعضی بر این عقیده اند که مامون از سوی فرماندهان بلند پایه نظامی تحت فشار قرار گفت و آنان بودند که از خلیفه خواستند علی بن موسی (علیه السلام) را به عنوان ولیعهد معرفی کند.
در برابر این نظریه بسیاری برآنند که طرح ولایتعهدی تراوش ذهن سیّاس شخص مامون بوده است و نقل های تاریخی بر این حقیقت گواهی می دهند.
ریّان بن صلت می گوید: بعد از بیعت مردم با حضرت رضا (علیه السلام) میان مردم و نیروهای نظامی چنین شایع شد که نقشه ولایتعهدی از سوی فضل طراحی گردیده است. این خبر به مامون رسید و او بسیار خشمگین شد. شبانگاه مرا به حضور خواست و چون نزد او رفتم گفت: ای ریّان به من خبر رسیده که مردم پنداشته اند بیعت با علی بن موسی الرضا (علیه السلام) از تدبیرهای فضل است. گفتم: آری مردم چنین می پندارند. مامون گفت: وای بر تو ای ریّان! آیا چه کسی چنین جسارتی می تواند به من داشته باشد و مرا وادار سازد تا از حکومت دست کشیده آن را به دیگری واگذار کنم. آیا عقل و خرد باور می کند ؟ گفتم: هرگز سوگند به خدا که هیچ کس جرأت چنین جسارتی را ندارد. مامون گفت: به خدا سوگند چنان نیست که مردم گمان برده اند.[6]
از سوی دیگر کسانی که طرح ولایتعهدی را پیشنهاد فضل بن سهل یا فرماندهان ارشد نظامی دانسته اند، بیشتر بر این باورند که آنان در باطن، تمایلات شیعی داشته و خواستار پایان دادن به حکومت عباسیان بوده اند و بهتر این دیدند که تا چنین اقدامی را زمینه سازی کنند.[7]

فضل از مامون خواست تا برای رسیدن به قرب الهی و رسول گرامی اش به وسیله ولایتعهدی حضرت رضا (علیه السلام) صله رحم کند و آثار ستم هارونی را از این خاندان بزداید.


ولی با نگرشی تحقیقی در اسناد تاریخی به دست می آید که آنان گرایش شیعی نداشته اند، بلکه اگر پیشنهاد از سوی آنان شده باشد با انگیزه هایی دیگر صورت پذیرفته است.
روزی فضل و هشام بن عمرو نزد امام رضا (علیه السلام) آمدند و چنین وانمود کردند که خواهان خلع مامون و حتی قتل او و به خلافت رسیدن امام هستند. امام آنان را از خود راند. آن دو نزد مامون رفتند و اظهار داشتند ما خواستیم علی بن موسی الرضا (علیه السلام) را بیازماییم که آیا به حکومت تو طمع دارد یاخیر؟ [8]

منبع: کتاب امام علی بن موسی الرضا (منادی توحید و امامت)، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی


-------------------------------

پی نوشت ها:
[1]. تاریخ یعقوبی، 2/232؛تاریخ الخلفاء، 196.
[2]. تاریخ یعقوبی؛2/232.
[3]. تاریخ یعقوبی، 17.
[4]. عیون اخبار الرضا، 2/147.
[5]. الکامل، 6/326.
[6]. عیون اخبار الرضا، 2/151.
[7]. برای نمونه میتوان به نظریه احمد امین در ضحی الاسلام 3/259 اشاره کرد.
[8]. عیون اخبار الرضا، 2/167.


مطالب مرتبط
دیدگاه خود را ارسال کنید
تاکنون نظری برای این مطلب ثبت نشده است.
ویژه ها
عید در حرم امام رئوف

عید در حرم امام رئوف

9224

عید در حرم امام رئوف


عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

8634

فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی که جز ولای توام نیست هیچ دست آویز حرم مطهرامام رضا علیه السلام


زائر حرم امام رضا علیه السلام

زائر حرم امام رضا علیه السلام

7963

دولت دراین سرا و گشایش دراین در است ... السلام علیک یا انیس النفوس یا علی بن موسی الرضا(ع) #امام_رضا_علیه_السلام #حرم_امام_رضا_علیه_السلام #حرم_مطهر_رضوی


ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

8911

قلب مرا به پای ضریح ات گره بزن بیمارم و دخیل شفای تو می شوم


دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

9693

از رهگذر خاک سر کوی شما بود؛ هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد


بیشتر