سخن امام رضا علیه السلام این نکته را بازگو می کند که فرد معجب را باید به خاطر عجب و نیکو پنداشتن اعمالش یک فرد نابسامان از نظر روانی دانست

عُجب و خودپسندی و آثار سوء آن در احادیث امام رضا علیه السلام

عُجب و خودپسندی و آثار سوء آن در احادیث امام رضا علیه السلام

در حدیثی که از امام رضا علیه‌السلام روایت شده است آن حضرت درجات و آثار و غائله های سوء عُجب و خودپسندی را گزارش فرمود و به تحلیل روانی این رذیله اخلاقی پرداخت:

احمد بن نجم راجع به عُجبی که اعمال و کردارها و کوششهای انسان را به تباهی می‌کشاند از امام رضا علیه السلام سؤال کرد، امام علیه السلام در پاسخ فرمود: «عُجب دارای مراتب و درجات و آثار گوناگون روانی است: یکی از آن درجات این است که از رهگذر وجود این حالت در انسان، اعمال زشت و کردارهای نادرست از دیدگاه یک فرد مُعجِب آن چنان با زیورهای پوشالی و پنداری آراسته می شود که آنها را خوش و زیبا و درست تلقی می کند و تصور می کند که فردی درست کار و نیکوکردار است و هر عمل زشتی را که انجام می دهد آنها را از نظر روانی زیبا و پسندیده برمی شمارد. دیگر آن که فرد معجب حتی در ایمان به پروردگارش گرفتار خودپسندی می شود و در برابر خدا به خود می بالد که به او ایمان دارد و بر خدا ایمانش منت می گذارد و از او طلبکار می شود! در حالی که بر خداوند است که بر او منت نهد و از این که او را به نعمت ایمان برخوردار ساخته است بر او منت گذارد».(1)

امام رضا علیه السلام در طی این عبارات کوتاه حالات روانی یک فرد مُعجِب را برای ما تفسیر فرموده است که او آن چنان در حب و عشق به خویشتن به سر می برد و آن قدر در علاقه به خود و پسند خویشتن گرفتار ترک تازی می گردد - که نه تنها خود را برتر از دیگران می داند و بر آنها منت می گذارد – بلکه تصور می کند که چون به خدا ایمان دارد باید بر او منت نهاده و می پندارد که حتی می تواند پروردگارش را مشمول منت و احسان خود قرار دهد!

اصولا فردی که به بیماری روانی عُجب و خود دوستی مفرط مبتلا است گناهان و جرم های سنگین را - که خود مرتکب آنها می شود - خرد و ناچیز برمی شمارد و احسان های ریز و اندک را کلان و بزرگ و فزون از حد تلقی می کند و کارهای زشتی که دستش بدانها آلوده است به عهده فراموشی می سپارد.

سخن امام رضا علیه السلام این نکته را بازگو می کند که فرد معجب را باید به خاطر عُجب و نیکو پنداشتن اعمالش یک فرد نابسامان از نظر روانی دانست؛ چراکه او ره گم کرده و با عینک عُجب و خودپسندی، زشت را زیبا می بیند و این بیان امام رضا علیه السلام که فرمود: «أَنْ یُزَیَّنَ لِلْعَبْدِ سُوءُ عَمَلِهِ فَیَرَاهُ حَسَناً فَیُعْجِبَهُ وَ یَحْسَبَ أَنَّهُ یُحْسِنُ صُنْعا؛ یكی از درجات عُجب این است كه كردار بد بنده در نظرش خوش جلوه كند و آن را خوب بداند و پندارد كار خوبی كرده است».(2)

همان گونه که امام رضا علیه السلام حالات روانی مُعجِب را تحلیل فرمود قهراً به این نتیجه می رسیم که معجب در برابر خدای متعال آن چنان دچار غرور و خود فریبی می گردد که می پندارد خدا باید و خواه ناخواه او را از پایگاه رفیعی در روز قیامت برخوردار سازد و تصور می کند به خاطر اعمال صالحی - که باید آنها را از منن و عطایا و نعم الهی برشمرد – می تواند بر پروردگار خود منت نهد. علاوه بر آن که باید گفت این انحراف روانی باعث می گردد که او از استفاده و مشورت با دیگران و استمداد از تفکر و تدبیر آنان محروم بماند؛ چون عُجب و غرور، وی را به استبداد در رأی سوق می دهد؛ لذا از سؤال و استفاده از کسی که عالم تر از او است استنکاف می ورزد و رأی نادرست و نظریات پوچ خویش را سنجیده برمی شمارد.

یکی از آفات و عوارضی که باید آنها را نتیجه عُجب دانست عبارت از تباهی مساعی و کوشش های انسان است و باید این حالت را عاملی ضد ارزش دانست که باعث می گردد همه کوشش های آدمی از اعتبار ساقط شود.

اسحاق بن عمار از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که آن حضرت فرمود:

مرد دانشمندی نزد مرد عابدی رسید و به او گفت: نمازت چگونه است [و کماً و کیفاً تا چه حدودی در اداء این فریضه موفق هستی]؟ عابد گفت: آیا راجع به همچو منی می توان در عبادتش سؤال و تردیدی به خود راه داد؟! عالم گفت: گریه و حزن و اندوه و اندیشناکی تو تا چه پایه است؟ عابد گفت: آن قدر می گریم تا اشک از دیدگانم فرو ریزد؟ عالم گفت: خندیدن و دلشاد بودن تو - در صورتی که از خداوند متعال خائف و بیمناک باشی - بهتر از آن است که زندگانی را با گریستن بیامیزی؛ لکن گرفتار مباهات به خویشتن و عُجب و خودپسندی باشی. فردی که گرفتار به خود بالیدن است اعمال و کردارش به سوی خدا اوج نمی گیرد.(3) [بلکه تا فروترین حد - از نظر درجه و اعتبار - سقوط می کند و بی بهاء و تهی از ارزش می گردد].

همان گونه که امام رضا علیه السلام فرمود انسان مُعجِب در خودپسندی تا حد دور دستی بلندپروازی می کند. او در این بلند پروازی حتی نسبت به خدا در موضع یک فرد «منان» جا خوش می کند. علی بن میسره می گفت: امام صادق علیه السلام می فرمود: «از منان بودن بر حذر باشید. گفتم: قربانت گردم، منان بودن چگونه است؟ فرمود: یکی از شما راه می رود و یا پشت بر زمین می نهد و پاهای خود را بالا می گیرد، [و آن چنان احساس امنیت و رفاه درونی می‌کند و از خود راضی می‌گردد] که می‌گوید: خدایا من فقط آهنگ رضای تو دارم!»(4)

منبع:

کتاب مروری بر پاره‌ای از سیرت و رهنمودهای اخلاقی و تربیتی حضرت رضا علیه‌السلام، ص 12-15.

--------

پی نوشت ها:

1. بحارالانوار، ج 5، ص 336.

2. کافی، ج 2، ص 313.

3. سفینة البحار، ج 2، ص 161.

4. سفینة البحار، ج 2، ص 161.


مطالب مرتبط