قرآن براى تزکیه نفس و تطهیر پیروان خود از آلودگی‌هاى کفر و گناه و اخلاق ناپسند اهمیت فراوانى قائل شده است تزکیه در اصطلاح علم اخلاق عبارت از پاک کردن...

عوامل و آثار تزکیه نفس در قرآن

عوامل و آثار تزکیه نفس در قرآن

قرآن براى تزکیه نفس و تطهیر پیروان خود از آلودگی‌هاى کفر و گناه و اخلاق ناپسند اهمیت فراوانى قائل شده است

تزکیه در اصطلاح علم اخلاق عبارت از پاک کردن و پیراستن نفس از نقایص و صفات رذیله و آراستن آن به صفات پسندیده و کمالات نفسانیه است.
قرآن براى تزکیه نفس و تطهیر پیروان خود از آلودگی‌هاى کفر و گناه و اخلاق ناپسند اهمیت فراوانى قائل شده که این اهتمام را از موارد ذیل مى‌توان استفاده کرد:
تزکیه؛ هدف بعثت انبیا: قرآن یکى از عمده‌ترین اهداف انبیا را تزکیه نفس و پاک کردن بشر از آلودگی‌ها دانسته است. از جمله در آیه 151 سوره بقره خطاب به مسلمانان مى‌گوید: «ما به سوى شما پیامبرى فرستادیم تا با تلاوت آیات الهى شما را از آلودگی‌ها پاک سازد»؛ «اَرسَلنا فیکُم رَسولاً مِنکُم یَتلوا عَلَیکُم آیاتِنا ویُزَکّیکُم»
رستگارى در گرو تزکیه: رسیدن به فلاح اخروى از بالاترین اهداف مؤمنان است که قرآن راه دستیابى به آن را مبارزه با هواهاى نفسانى و تزکیه ذکر کرده است؛ «قَد اَفلَحَ مَن زَکّاها» (شمس/9). همچنین قرآن در آیاتى دیگر مؤمنانى را رستگار دانسته است که در جهت تزکیه نفس مى‌کوشند؛ «قَد ‌اَفلَحَ المُؤمِنون... والَّذینَ هُم لِلزَّکوةِ فاعِلون» (مؤمنون/4).

عوامل تزکیه نفس
عوامل و اسباب متعددى در درون یا برون آدمى وجود دارد که هر یک به نوعى در تزکیه نفس نقش دارد. این عوامل عبارت‌اند از:


1. خداوند: انسان در همه امور از جمله تزکیه نفس نیازمند عنایت الهى و توفیق اوست و اگر فضل و رحمت خدا نباشد، هیچ انسانى به تزکیه خود قادر نخواهد بود؛ «و لَولا فَضلُ اللّهِ عَلَیکُم ورَحمَتُهُ ما زَکى مِنکُم مِن اَحَد اَبَداً و لکِنَّ اللّهَ یُزَکّى مَن یَشاءُ واللّهُ سَمیعٌ عَلیم» (نور/21).

2. رهبران الهى: پیامبران، امامان و اولیاى خاصّ الهى که بر فطرت پاک آفریده شده‌اند، به عنوان واسطه فیض الهى و مربّى انسان‌ها از عوامل عمده تزکیه انسان‌ها به شمار مى‌روند که با تلاوت آیات قرآن و بیان احکام الهى و فضایل اخلاقى، انسان‌ها را از آلودگى شرک و گناه و اخلاق رذیله پاک مى‌کنند (آل‌عمران/164؛ جمعه/2).

3. پایبندى به ایمان و عمل صالح: هر چند خداوند با فرستادن پیامبران و توفیق و عنایت خویش زمینه تزکیه انسان‌ها را فراهم مى‌کند، ولى این خود افراد هستند که با پذیرش آگاهانه و آزادانه دعوت انبیا و پایبندى به دستورات و مقررات الهى، خویش را از برکات بعثت پیامبران برخوردار ساخته، پاکى و تزکیه را براى خود رقم مى‌زنند. از این ‌رو قرآن‌کریم در آیات 76-75 سوره طه، از یک سو بهشت و درجات عالى آن را براى مؤمنان و صالحان ثابت مى‌کند و از سوى دیگر همه آنها را جزاى اهل تزکیه مى‌داند؛ «و مَن یَأتِهِ مُؤمِناً قَد عَمِلَ الصّـالِحاتِ فَاُولئِکَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ العُلى*جَنّاتُ عَدن تَجرى مِن تَحتِهَا الاَنهارُ خالِدینَ فیها و ذلِکَ جَزاءُ مَن تَزَکّى» و این بدان معناست که تزکیه بدون ایمان و عمل صالح به دست نمى‌آید.
قرآن در آیات متعددى به برخى از عبادات اشاره کرده و آنها را عامل دورى انسان از آلودگی‌ها دانسته است؛ مانند نماز و انفاق در راه خدا.
نماز از عباداتى است که اگر با آداب و شرایط آن به جا آورده شود، هم باعث جلوگیرى از آلوده شدن انسان به گناه مى‌گردد؛ «و‌اَقِمِ الصَّلوةَ اِنَّ الصَّلوةَ تَنهى عَنِ الفَحشاءِ والمُنکَرِ» (عنکبوت/45) و هم او را از گناهانى که مرتکب شده پاک مى‌کند. انفاق مال نیز چه واجب و چه مستحب، موجب پاک شدن و تطهیر قلوب از آلودگی‌ها و صفات ناپسند همچون بخل و دوستى دنیا مى‌گردد؛ «خُذ مِن اَموالِهِم صَدَقَةً تُطَهِّرُهُم وتُزَکّیهِم بِها» (توبه/103).


آثار تزکیه
تزکیه و تطهیر نفس از آلودگی‌ها آثار و فواید فراوانى براى فرد و جامعه دارد که در درجه اوّل این فواید به خود تزکیه کننده باز مى‌گردد؛ «و مَن تَزَکّى فَاِنَّما یَتَزَکّى لِنفسِهِ» (فاطر/18). برخى از این فواید عبارت‌اند از:
1. فلاح و رستگارى: تزکیه نفس موجب رستگار شدن فرد در دنیا و آخرت است؛ «قَد اَفلَحَ مَن زَکّاها» (شمس/9 و نیز اعلى/14).
2.‌ نجات از آتش جهنم: پرهیزگارانى که با دادن اموال خود در راه خدا نفس خویش را از آلودگی‌ها پاک مى‌کنند، از آتش جهنم نجات خواهند یافت؛ «فَاَنذَرتُکُم نارًا تَلَظّى... و سَیُجَنَّبُها الاَتقى*اَلَّذى یُؤتى مالَهُ یَتَزَکّى»(لیل/14،18-17).
3. برخوردارى از درجات بالاى بهشت: پاداش مؤمنانى که قلوب خود را از آلودگی‌ها تزکیه کرده و اعمال صالح انجام دهند، درجات بالاى بهشت و زندگى دائمى در آن است؛ «ومَن یَأتِهِ مُؤمِناً قَد عَمِلَ الصّالِحاتِ فَاُولئِکَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ العُلى*جَنّاتُ عَدن تَجرى مِن تَحتِهَا الاَنهارُ خالِدینَ فیها و ذلِکَ جَزاءُ مَن تَزَکّى» (طه/76-75).


مطالب مرتبط