عوامل و زمینه های شکوفایی تمدن نوین اسلامی

تمدن اسلامی ، بستر سعادت و تکامل بشر عوامل و زمینه های شکوفایی تمدن نوین اسلامی

عوامل و زمینه های شکوفایی تمدن نوین اسلامی

تمدن اسلامی ، بستر سعادت و تکامل بشر


عوامل و زمینه های شکوفایی تمدن نوین اسلامی

ابوذر طوقانی

چکیده: پیشرفتهای تمدن غرب، علیرغم ایجاد رفاه مادی برای بشر، در فراهم نمودن آرامش روحی و معنوی او ناکام ماند. اسلام وعده داده که با پیروی از دستورات آن، بشر خواهد توانست علاوه بر آسایش مادی، به آرامش و کمال معنوی نیز دست یابد. ایجاد تمدن نوین اسلامی جهت رفع اشکالات و نواقص تمدنهای پیشین، هدف اصلی بیداری اسلامی است. مساله ما در این بررسی عوامل و زمینه های شکوفایی تمدن نوین اسلامی است. اجرای تعالیم قرآنی، ایمان، پرهیز از تقلید، اجرای صحیح تعالیم اسلام، اتکا به نیروهای جوان، خودباوری، بکارگیری عقلانیت اسلامی واستفاده از مسجد از جمله این عوامل هستند.

کلید واژه: تمدن نوین اسلامی، شکوفایی، قرآن، ایمان، خودباوری، اسلام، عقلانیت، عقل معاش، مسجد

1. طرح مسأله

تمدن اسلامی پس از قرون متمادی درخشش در عرصه جهانی، روندی نزولی را طی نمود، در حالی که جهان غرب پس از انقلاب صنعتی و پیشرفت های تکنولوژیک و ایجاد و بهره برداری از ابزارهای مختلف، قدم های بزرگی در راه آسایش و رفاه زندگی مادی انسان ها برداشت. ضعف های داخلی حکومت های اسلامی و خود کم بینی مفرط ملت های مسلمان در رویارویی با پیشرفت های غرب، باعث گردید عده ای از غرب زدگان راه پیشرفت را در پیروی از این تمدن جدید بدانند. با این وصف، علی رغم تمام پیشرفت های صورت گرفته در ایجاد آسایش مادی، امروزه بشر نتوانسته به آرامش واقعی که همانا آرامش روحی و روانی است دست یابد.

علی رغم تمام پیشرفت های صورت گرفته در ایجاد آسایش مادی، امروزه بشر نتوانسته به آرامش واقعی که همانا آرامش روحی و روانی است دست یابد.

بیداری اسلامی که طی دو قرن اخیر از سوی اندیشمندان مسلمان پی ریزی و دنبال شده در پی آن بوده است که دوران باشکوه این تمدن را باز گرداند. تمدن نوین اسلامی در پی آن است که ضمن بهره برداری از امکانات و ابزارهایی که در اثر پیشرفت های علمی و فنی تمدن غرب به دست آمده است، در کنار ایجاد رفاه و آسایش مادی، آرامش معنوی بشر را نیز به او عطا نماید. به نظر می رسد برای رسیدن به این هدف، ضروری است روشن گردد چه عوامل و زمینه هایی باعث بازگشت شکوه گذشته تمدن اسلامی و در پی آن، شکوفایی تمدن نوین اسلامی خواهد شد؟ جنبه های اصلی تمدن چیست و در تمدن نوین اسلامی کدام بخش می بایست مورد توجه و اهتمام بیشتری قرار گیرد؟

2. تمدن سازی نوین اسلامی به مثابه پیشرفت همه جانبه

در جهت ایجاد و شکوفایی تمدن نوین اسلامی، ضروری است که به طور همزمان هر دو جنبه ابزاری و حقیقی تمدن مورد توجه قرار گیرد. جنبه ابزاری آن گروه از ارزش هایی است که در نظر اغلب افراد شاخصه های پیشرفت محسوب می گردد، مواردی نظیر علم، اختراع، صنعت، سیاست، اقتصاد، اقتدار سیاسى و نظامى، اعتبار بین‌المللى، تبلیغ و ابزارهاى تبلیغ. جنبه حقیقی تمدن، شاکله های اصلی زندگی یا همان سبک زندگی است که از مواردی همچون مسئله‌ى خانواده، سبک ازدواج، نوع مسکن، نوع لباس، الگوى مصرف، نوع خوراک، نوع آشپزى، تفریحات، مسئله‌ى خط و زبان، مسئله‌ى کسب و کار و رفتارهای فردی، خانوادگی و اجتماعی انسان ها تشکیل می شود. (1)

در تمدن سازی نوین اسلامی، علاوه بر تلاش در عرصه پیشرفت در جنبه ابزاری، اهتمام اصلی در جنبه حقیقی تمدن که همانا سبک زندگی انسان است باید صورت گیرد. در این راستا می بایست نیازهای اساسی و بنیادین بشر در نیل به پیشرفت در جنبه حقیقی تمدن و ارائه سبک زندگی اسلامی مورد مداقه قرار گیرد. آنچه در پیشرفت و تمدن از نوع غربی مورد غفلت واقع گردیده و یا مسیر درستی را طی نکرده است همین بخش است.

تمدن دو جنبه دارد: 1- جنبه ابزاری 2- جنبه حقیقی (سبک زندگی)

3.عوامل و زمینه های شکوفایی تمدن نوین اسلامی

تمدن نوین اسلامی بر پایه ارائه سبک زندگی اسلامی شکل می گیرد. برجسته ترین عواملی که از نظر نگارنده این سطور عمل به آنها بستر ساز شکوفایی تمدن نوین اسلامی می گردد عبارتند از:

3.1. خودباوری و باور به موفقیت: آنچه باعث می گردد هر فعالیتی به سرانجام مطلوب خود برسد داشتن خودباوری و باور به موفقیت است. این باور در ذات خود نیرویی به انسان می دهد که تلاش او را چندین برابر می نماید. برای انجام هر کار، باید اول باور پیدا کنیم که این کار، می‏تواند انجام شود. اعتقاد داشتن به این که کاری می‏تواند انجام پذیرد، ذهن را برای یافتن راه انجام آن به حرکت وا می‏دارد. وقتی به کاری باور داشته باشید، فکرتان راه‏های انجام آن را پیدا می‏کند. این آزمایش، تنها یک نتیجه دارد و آن این که وقتی بپذیرید که چیزی ناممکن است، فکرتان در پی دلایلی می‏گردد که این مطلب را اثبات کند؛ ولی وقتی باور حقیقی داشته باشید که کاری شدنی است، فکرتان راه‏های انجام آن را می‏یابد. باور داشتن به امکان تحقق مسائل، در حقیقت، جاده را برای راه‏حل‏های خلاق، هموار می‏سازد؛ در حالی که باور داشتن به عدم تحقق آنها، تفکری ویران‏گر است. باور به اینکه می توان تمدن نوینی در جهان اسلام ایجاد نمود مسیر حرکت را روشن و هموار خواهد نمود.

اولین عامل شکوفایی تمدن نوین اسلامی: خودباوری و باور به موفقیت

3.2. عمل به تعالیم قرآن: در فرهنگ اسلامی، قرآن کریم به عنوان تبیین کننده همه نیازهای آدمی در رأس منابع دینی قرار دارد. سرگذشت تمدن های پیشین و مطالعه تاریخ آنان به خوبی ضرورت عمل به تعالیم قرآن را بر ما آشکار خواهد نمود. بشر برای رسیدن به کمال نیازمند برنامه ای جامع و کامل است که بتواند با اعتماد و تکیه بر آن در مسیر نیل به کمال حرکت کند. خداوند متعال می فرماید: «وَنَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْکِتَابَ تِبْیَانًا لِکُلِّ شَیْءٍ وَهُدًی وَرَحْمَةً و بُشْرَی لِلْمُسْلِمِینَ» «و ما این کتاب را بر تو نازل کردیم که بیانگر همه چیز و مایه هدایت و رحمت و بشارت برای مسلمانان است». (نحل:89) بر این اساس، برای ساختن تمدن نوین اسلامی می بایست سبک زندگی اسلامی را با بهره گیری و عمل به مفاهیم قرآنی طرح ریزی نمود. توجه به مفاهیم قرآنی در عرصه های مختلف زندگی و به کار بردن آنها می تواند راهگشای بشر در برون رفت از بیراهه هایی باشد که تمدن مادی غرب پیش روی انسان ها قرار داده است. این کتاب آسمانی به اصول اخلاقی فردی و اجتماعی انسان نیز اشارت دارد؛ از این حیث ضرورت دارد که انسان با قرآن مأنوس باشد. دوری از معنویات باعث گردیده است که علی رغم همه پیشرفت های علمی و صنعتی، عدم دستیابی به آرامش، جامعه غرب را در پی معنویات بکشاند. این نکته از روند رو به گسترش روی آوردن به اسلام در این جوامع به خوبی آشکار می باشد.

برای ساختن تمدن نوین اسلامی می بایست سبک زندگی اسلامی را با بهره گیری و عمل به مفاهیم قرآنی طرح ریزی نمود.

3.3. اهتمام در به کارگیری عقلانیت اسلامی: از منظر اسلام عقلانیت ناظر به قوه عاقله درون انسان است که به کارگیری آن، یعنی تعقل، انسان را به سوی خدا سوق می دهد و بندگی او را به ارمغان می آورد. بنابراین عقلانیت اسلامی بدین معنی است که انسان با بهره مندی از قوه عاقله در جهت گرایش های عالی انسانی و الهی تعقل می کند و حیات فردی و اجتماعی خود را به سوی خدا و بندگی او سوق می دهد. «در واقع تمدن اسلامی بدون عمومی شدن عقلانیت اسلامی بوجود نمی آید، لذا امروز وظیفه دانشمندان و روشنفکران مسلمان است که از یک سو در عقلانیت اسلامی به کاوش بپردازند و با اتکا به معارف فقهی و اصولی و همچنین با استفاده از دستاوردهای علمای اسلام در فلسفه ، عرفان و حدیث و ... و معارفی که امروز بشر بدانها نائل شده، ماهیت عقلانی اسلام را کشف و اجزا و ارکان آن را دریابند و از سوی دیگر این معرفت را در حد مبانی و اصول که در عمل قابل کاربرد باشد برای عموم تشریح کنند.» (تمدن نوین بر اساس عقلانیت اسلامی، لاریجانی، ص23)

از این رو در دوران معاصر با توجه به سیطره تمدن غربی بر دنیا می بایست پیشقراولان عقلانیت اسلامی به دنبال شناخت و ارائه ساختارهای نوین تمدن اسلامی و تلاش در جهت مقبولیت عمومی آن باشند. ( همان ، لاریجانی، ص17)

به کارگیری عقلانیت اسلامی، انسان را به سوی خدا سوق می دهد و بندگی او را به ارمغان می آورد.

3.4. اجرای صحیح تعالیم مکتب اسلام در گستره عقل معاش (سبک زندگی اسلامی): در تمدن سازی جدید اسلامی، هدف اصلی اجرای صحیح تعالیم مکتب اسلام است. به کار بستن بی کم و کاست تعالیم اسلام باعث آن خواهد شد که از رویگردانی از اسلام به بهانه های مختلف جلوگیری گردد. اسلام هراسی که امروزه به شدت از سوی بنگاه های تبلیغاتی غرب ترویج می گردد ناشی از برخی کج فهمی ها و کج روی ها در عمل به تعالیم اسلام است. در گستره زندگی فردی و اجتماعی انسان، از اصطلاح عقل معاش نام برده شده است. عقل معاش را می‌توان در مفهوم جامع خود مترادف سبک زندگی دانست، زیرا ناظر به مهمترین محورهای سبک زندگی است، عقل معاش به تعبیری همان عقل زندگی، عقل اقتصادی و عقل اجتماعی است که به فردی که در جامعه زندگی می‌کند و به نوعی درگیر مسائل اقتصادی و اجتماعی است توانایی فعالیت موثر را می‌دهد. عقل معاش با شاخص‌هایی مانند الگوی مصرف، کار و تولید، شیوه گذران اوقات فراغت، آداب معاشرت، الگوهای زندگی خانوادگی، بهداشت، سلامت و بسیاری از مسائلی که در متن زندگی ما مطرح است ارتباط دارد. در این عرصه با توجه به تاکیدات پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله وسلم) می توان موارد زیر را مورد اشاره قرار داد:

عقل معاش را می‌توان در مفهوم جامع خود مترادف سبک زندگی دانست

3.4.1. انضباط کاری: انسان در حوزه کاری خودش باید از انضباط و وجدان کاری برخوردار باشد و هر کاری را با استحکام و درستی انجام دهد. از آثار و نتایج نظم و انضباط، محکم کارى است . کسى که منظم و منضبط است ، کارهایش را به گونه اى انجام مى دهد که استوار و پایدار باشد. چنین کسى، از سستى و سهل انگارى در کار بیزار است. رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرماید: «ان الله تعالى یحب اذا عمل احدکم عملا ان یتقنه» (کنزالعمال، هندی، ج3، ص 907) «بدرستى که خداوند دوست دارد وقتى یکى از شما کارى را انجام مى دهد، آن را محکم و استوار کند.»

3.4.2. تناسب نوع کار با استعداد آدمی: استعداد فرد با نوع کاری که دارد باید تناسب داشته باشد. از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده است: «اعملوا فکُلٌّ مُیَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَه» (بحار الأنوار، مجلسی، ج‏4، ص2822) همه شما کار کنید، اما متوجه باشید که هر کس برای کاری آفریده شده است که آن کار را بهتر و با سهولت انجام می‌دهد.

3.4.3. پرهیز از بطالت و بیکاری: پیامبر به شدت از تنبلی و بی کاری متنفر بودند و می‌فرمودند: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْهَمِّ وَ الْحَزَنِ وَ الْعَجْزِ وَ الْکَسَل» (من لا یحضره الفقیه، ابن بابویه، ج‏1، ص3355) «خدایا از غم و اندوه و ناتوانی و تنبلی به تو پناه می‌برم.» باور ما این است که تنبل در رسیدن به آرزوها ناکام می‌شود، کاهلی به نوعی مردن پیش از وقت است، آفاتی مانند دلسردی، ملولی و تباهی و نیازمندی را به دنبال دارد. اندیشه یک انسان بیکار کارگاه شیطان می‌شود. در نزد خدا انسانی که اساس زندگی را بر بیکاری می‌گذراند، جایگاهی ندارد. پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم) می‌فرماید: «خدا جوان بیکار کاهل را دوست ندارد». (جامع السعادات، نراقی، ج1، ص152.) در جامع الاخبار آمده است: روزی پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم) یکی از یاران خود را دید و سئوالاتی کرد و جواب داد و پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) گفتند: شغلت چیست؟ گفت بیکارم حضرت فرمودند: «سقط عن عینی» از چشمم افتادی. (جامع الاخبار، شعیری، ص390 ) لذا انسان در کار و تولید باید نقش موثری را ایفا کند و نقش آفرینی موثر یک فرد می‌تواند عقل معاشش را سامان دهد.

مصادیق به کارگیری عقل معاش در بیانات پیامبر صلی الله علیه و آله: 1- انضباط کاری 2- تناسب نوع کار با استعداد آدمی 3- پرهیز از بطالت و بیکاری

4. پرهیز از تقلید: لازمهساختن تمدن نوین اسلامی پرهیز از تقلید از تمدن های غربی است. در دوره ای فردی مثل تقی زاده که در بین چهره‌های روشنفکر غربگرا، از شهرت خاصی برخوردار است، نه تنها شعار «از ناخن پا تا موی سر باید غربی شد» را سرداد، بلکه به تعبیر خود «اولین بمب تقلید از غرب را در ایران منفجر کرد» (زندگی و زمانه سید حسن تقی زاده، علوی، ص23) و در نهایت به این آموزه‌ها نیز عمل نمود و تلاش فراوانی در همسان سازی اعمال و رفتار مردمان با شیوه های تمدنی غرب صورت داد اما نتیجه ای جز تعارضات اجتماعی را در بر نداشت. تقلید کورکورانه و تناسب نداشتن فرهنگ و تمدن غربی با فرهنگ اسلامی جاری در ایران موجب از هم گسیختگی اجتماعی شد. تهاجم فرهنگی یکی از مظاهر تلاش برای تحمیل سبک و سلوک زندگی غربی به سایر ملت هاست.

5. اتکا به نیروی جوان: جامعه ای که در پی ساختن تمدن نوین اسلامی است ضرورت دارد در جهت رسیدن به این هدف متکی به خود باشد و خودباوری را در جامعه رواج دهد. نیروی جوان، سرمایه ای بس گرانبها برای هر جامعه ای است. تمدن سازی نوین دارای مشکلات و دشواری هایی است که صبر و استقامت و پشتکاری می طلبد که جز با توسل به نیروهای تازه نفس و جوان امکان پذیر نخواهد بود. رسول اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) در حدیثی می فرماید: «اَوسِعوا لِلشَّبابِ فِى المَجلِسِ وَ اَفهِموهُمُ الحَدیثَ فَاِنَّهُمُ الخُلوفُ وَ اَهلُ الحَدیثِ» «براى جوانان در مجالس جاى باز کنید، و امور نو و جدید را به آنان تفهیم کنید، چرا که این گروه جایگزین شما و درگیر مسائل جدید خواهند شد.» (الفردوس الاخبار بمأثور الخطاب، دیلمی، ج۱، ص۹۸، ح۳۲۰.)

لازمه ساختن تمدن نوین اسلامی پرهیز از تقلید از تمدن های غربی، و اتکا به نیروی جوان است.

یکی دیگر از شاخصه های نیروی جوان تیزفهمی اوست. حضرت على‏ (علیه السلام) خطاب به یکى از کارگزارانش مى‏فرماید: «هرگاه کارى برایت پیش آمد و نیاز به مشورت پیدا کردى، در آغاز آن را با جوانان، در میان گذار. زیرا آنها تیز فهم‏تر و با فراست ترند سپس آن را در معرض نظر سالخوردگان و پیران قرار ده، تا در معرض ارزیابى قرار دهند، چه آنکه تجربه ایشان بیشتر است» (شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحدید، حکمت866).

6. استفاده از مسجد به عنوان پایگاه مقبول اجتماعی: اگر چه مساجد معمولاً به عنوان مکانهای مقدس و کانونهای عبادت و انجام اعمال و مراسم مذهبی در نظر گرفته می شوند، اما از کارکردهای مهم آموزشی و فرهنگی آن در طول تاریخ نمی توان چشم پوشی نمود. کارکردهایی که امروزه نیز می بایست مورد توجه قرار گیرد. تا قبل از تشکیل مدارس به طور رسمی، مساجد نقش تعیین کننده ای در پیشرفت علمی و آموزشی بلاد اسلامی به عهده داشته اند چرا که محتوای علمی که در دوران ابتدایی ظهور اسلام نشر داده می شد در ارتباط با مسائل مذهبی و دینی و معارف مرتبط با قرآن بوده است. بر طبق منابع و متون تاریخی، نخستین مراکز تعلیم و تربیت در اسلام، مسجد و محور این آموزش و پرورش قرآن کریم بوده است. به نوشته استاد جلال الدین همایی «در ابتدا حوزه ها و حلقه های درس در مساجد تشکیل می شد، احیاناً مجالس مناظره نیز در همان مساجد بود که پاره ای از آنها کتابخانه های عظیم نیز داشتند» (تاریخ علوم اسلامی، همایی، ص۳ )

مساجد نقش تعیین کننده ای در پیشرفت علمی و آموزشی بلاد اسلامی به عهده داشته و دارند.

برای ایجاد، گسترش و همگانی نمودن تمدن نوین اسلامی در جوامع اسلامی لازم است به این پایگاه مهم دینی اجتماعی توجه کافی مبذول گردد. حسنین هیکل در این باره می نویسد: «در کشورهای اسلامی نهادی به چشم می خورد که قدرت، قادر به دسترسی بدان نمی باشد و آن نهاد مسجد است. با این نهاد نمی توان مذاکرات پنهانی داشت و یا به آن رشوه داد، زیرا انجام چنین عملی به مثابه توهین به عمیق ترین و گرامی ترین اعتقادات مردم است. مسجد برای اجتماع مردم مکانی فراهم آورد که حتی از دسترس مؤثرترین پلیس مخفی به دور است. مردم به قیمت جانشان از مسجد دفاع می کنند.» (ایران: روایتی که ناگفته ماند، هیکل، ص۲۳۶)

بنابراین امروزه مساجد هر چند که به عنوان نهادهای سنتی در جامعه قلمداد می شوند، اما با ارائه کارکردهای مثبت و متناسب با نیاز روز جامعه می توانند همسطح با رسانه های مدرن و چه بسا پیشروتر ظاهر شوند چرا که بواسطه ارتباطات مستقیم میان ارتباط گران و مخاطبان، روابط چهره به چهره و دریافت بازخوردهای فوری و تأثیرات عاطفی و احساسی می توانند به عنوان نقطه اتکا و مرکز ثقل سازمان جامعه به ایفای نقش بپردازند و بنیانهای اساسی یک تمدن نوین اسلامی را پایه ریزی کنند.

حسنین هیکل: «مسجد برای اجتماع مردم مکانی فراهم آورد که حتی از دسترس مؤثرترین پلیس مخفی به دور است.»

7. نتیجه گیری

با تمرکز بر جنبه های ابزاری و حقیقی تمدن نوین اسلامی آن به این نتیجه دست می یابیم که آنچه به عنوان بخش اصلی و حقیقی تمدن که زیربنا و محرک اساسی جنبه ابزاری تمدن نیز می باشد همانا اهتمام به سبک زندگی است. آنچه تمدن غرب با وجود تمام پیشرفت های خود، نتوانست به آن دست یابد عدم اعطای آرامش معنوی و روحی به انسان به واسطه عدم توجه به جنبه های حقیقی تمدن و رعایت اصول و مبانی الهی در سبک زندگی انسان و دوری از اخلاق و معنویات است. از این رو در جهت شکوفایی و گسترش تمدن نوین اسلامی می بایست عوامل و زمینه های زیر در ارائه سبک زندگی اسلامی و ایجاد تمدن نوین مورد توجه قرار گیرد:

- نیاز به ایمان

- عمل به تعالیم قرآن

- اهتمام در به کارگیری عقلانیت اسلامی

- اجرای صحیح تعالیم مکتب اسلام

- پرهیز از تقلید

- خودباوری و اتکا به نیروی جوان

- استفاده از مسجد به عنوان پایگاه مقبول اجتماعی

منابع:

1. قرآن کریم

2. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحدید، چاپ دوم، مصر، دار احیاء الکتب العربیة، 1387 ق

3. بحارالانوار؛ محمد باقر مجلسی؛ تعلیق: جواد العلوی، محمد الاخوندی؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، بی تا.

4. تمدن نوین بر اساس عقلانیت اسلامی، لاریجانی، محمد جواد، نشریه مجلس و پژوهش، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی،۱۳۷۰،

5. زندگی و زمانه سیدحسن تقی زاده، علوی، سیدعلی، چاپ اول، تهران، انتشارات موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی، ۱۳۸۵.

6. ایران: روایتی که ناگفته ماند، حسنین هیکل، ترجمه حمید احمدی، تهران، انتشارات الهام، ۱۳۶۳.

7. تاریخ علوم اسلامی ، همایی،جلال الدین، چاپ اول، تهران، نشر هما، ۱۳۶۳

8. الفردوس الاخبار بمأثورالخطاب، دیلمی، شیرویه، به کوشش سعید بسیونی زغلول، بیروت، 1986م

9. من‌ لایحضره‌ الفقیه‌، ابن بابویه، به‏ کوشش‏ علی‌اکبر غفاری، قم، 1404ق

10. کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، المتقی الهندی ، بیروت، مؤسسه الرساله،۱۳۶۵ه.ق.

11. جامع الأخبار، شعیری، محمد بن محمد، نجف اشرف، المطبعة الحیدریة، بی تا

12. جامع السعادات، نراقی، مهدی بن ابی‌ذر، تصحیح محمد کلانتر، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، بی تا

13. پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی):http://farsi.khamenei.ir/

پی نوشت ها:

1. برگرفته از بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با جوانان استان خراسان شمالی، 23 مهر 1391.

2. برگرفته از بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با رئیس‌جمهور و اعضاى هیأت دولت‌‌، 20 آبان 1383.

مطالب مرتبط
دیدگاه خود را ارسال کنید
تاکنون نظری برای این مطلب ثبت نشده است.
ویژه ها
عید در حرم امام رئوف

عید در حرم امام رئوف

9224

عید در حرم امام رئوف


عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

8634

فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی که جز ولای توام نیست هیچ دست آویز حرم مطهرامام رضا علیه السلام


زائر حرم امام رضا علیه السلام

زائر حرم امام رضا علیه السلام

7963

دولت دراین سرا و گشایش دراین در است ... السلام علیک یا انیس النفوس یا علی بن موسی الرضا(ع) #امام_رضا_علیه_السلام #حرم_امام_رضا_علیه_السلام #حرم_مطهر_رضوی


ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

8911

قلب مرا به پای ضریح ات گره بزن بیمارم و دخیل شفای تو می شوم


دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

9693

از رهگذر خاک سر کوی شما بود؛ هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد


بیشتر