در عید فطر به انجام اعمالی سفارش شده است که جامع آن به رابطه با خدا و خلق برمی گردد.

عید رستگاران

عید رستگاران

همه روزها، روز خدا و همه شب ها، شب خداست و آمد و شد شب و روز از آیات الهی و برای بهره برداری مناسب از آن است. روزها برای کار و تلاش و تأمین معیشت زندگی و شب برای استراحت و آمادگی برای کار و تلاش و حرکت به سوی کمال است.[1]اما گاه برخی از ایام و لیالی ارزش خاصی پیدا می کنند که در قرآن از آنها به ایام الله یاد می شود. این ایام نشانه هایی دارند که صابران و شاکران از آن به عنوان آیات الهی بهره می برند.[2]

ارزش و امتیاز این ایام به اعتبار حوادثی است که مایه فضیلت این ایام و زمینه ساز توجه آدمیان برای بهره برداری از آنها می شود. حوادث تلخ و شیرینی که تفکر در آنها موجب عبرت و حرکت در جهت رشد و تعالی و اجتناب از افتادن در دام سقوط و هلاکت و انحطاط است، زیرا «وَتِلْکَ الْأَیَّامُ نُدَاوِلُهَا بَیْنَ النَّاس؛[3] ما این روزهای شکست و پیروزی)را میان مردم می گردانیم تا کارهایی که باید، انجام شوند.»

اگر ارزش شب قدر در پیشگاه خدا برابر با هزار ماه است، به خاطر حوادثی است که در آن رخ داده اند، از جمله نزول قرآن: «إِنَّا أَنـزلْنَاهُ فِی لَیْلَةٍ مُبَارَکَة».[4] اگر برخی از روزها هم به عنوان روز عید معرفی شده اند، به خاطر حوادث و رویدادهایی است که در آنها رخ داده اند، از جمله روز دهم ذیحجه (عید قربان)، تحقق حاکمیت عشق است به خدا و تجلی ایثار و فداکاری و قربانی کردن هوای نفس در برابر اراده الهی و تقدم عبودیت الهی بر خواسته های نفس که در یک حرکت نمادین توسط حضرت ابراهیم علیه السلام نسبت به فرزندش اسماعیل جلوه گری می کند.

و دیگر عید فطر و روزی است که در پرتو اطاعت و روزه داری در طول یک ماه، صفا و پاکی فطری به روح و جان آدمی بازمی گردد و آلودگی ها از روح او زدوده می ‌شوند و این حقیقت در معنای عید تجلی پیدا می کند.

انسان با سپری کردن ماه رمضان که خود، عید است وارد عید فطر می شود و در این روز، جایزه خود را که لقاءالله و دیدار با خداست، دریافت می دارد.

علی علیه السلام در خطبه عید فطر می فرمایند: «فَاذْكُرُوا اللَّهَ يَذْكُرْكُمْ وَ ادْعُوهُ يَسْتَجِبْ لَكُمْ وَ أَدُّوا فِطْرَتَكُمْ فَإِنَّهَا سُنَّةُ نَبِيِّكُمْ وَ فَرِيضَةٌ وَاجِبَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ؛[5] خدای سبحان را یاد کنید تا او شما را یاد کند و او را بخوانید تا شما را اجابت کند و زکات فطره را ادا کنید که این کار سنت پیامبر صلی الله علیه و آله شما و واجبی از واجبات پروردگار شماست.»

دارندگان واقعی عید در عید فطر

روز عید فطر، گرچه به ظاهر برای همگان عید است، اما از نظر اولیای الهی و ائمه معصومین علیهم السلام عید بودن موقوف بر شرایطی است که به آنها اشاره می شود:

روز عید فطر، گرچه به ظاهر برای همگان عید است، اما از نظر اولیای الهی و ائمه معصومین علیهم السلام عید بودن موقوف بر شرایطی است.

1. قبولی روزه

علی علیه السلام می فرمایند: « إِنَّمَا هُوَ عِيدٌ لِمَنْ قَبِلَ اللَّهُ صِيَامَهُ وَ شَكَرَ قِيَامَهُ وَ كُلُّ يَوْمٍ لَا یُعْصى اللَّهُ فِيهِ فَهُوَ يَوْمُ عِيدٍ »؛[6]

عید فطر برای کسانی عید است که روزه آنها مقبول و عبادات آنها مشکور خدا قرار گیرد».

هر روزی که انسان در آن گناه و نافرمانی انجام ندهد، عید است، زیرا کسی که گناه نمی کند، بر فطرت پاک و توحیدی خود که خدا او را بر آن آفریده است، باقی مانده است و لذا کسی که گناه می کند از روزه و نماز بهره ای نمی برد و نمی تواند مدعی داشتن عید باشد.

2. پرهیز از بازی و سرگرمی در عید فطر

امام حسن مجتبی علیه السلام در روز عید فطر بر جمعیتی گذشتند که به بازی و سرگرمی و خنده مشغول بودند. بالای سر آنان ایستادند و فرمودند: «انّ اللهَ جَعَلَ شَهْرَ رَمَضانَ مِضْماراً لِخَلْقِهِ، فَیسْتَبِقُونَ فیهِ بِطاعَتِهِ إِلی مَرْضاتِهِ، فَسَبَقَ قَوْمٌ فَفازُوا، وَ قَصِّرَ آخَرُونَ فَخابُوا فَالْعَجَبُ كُلُّ الْعَجَبِ مِنْ ضَاحِكٍ لَاعِبٍ فِي الْيَوْمِ الَّذِي يُثَابُ فِيهِ الْمُحْسِنُونَ وَ يَخْسَرُ فِيهِ الْمُبْطِلُونَ وَ ايْمُ اللَّهِ لَوْ كُشِفَ الْغِطَاءُ لَعَلِمُوا أَنَّ الْمُحْسِنَ مَشْغُولٌ بِإِحْسَانِهِ وَ الْمُسِي‏ءَ مَشْغُولٌ بِإِسَاءَتِهِ ثُمَّ مَضَى؛[7] خدای سبحان ماه رمضان را میدانی برای مسابقه آدمیان قرار داده است که در آن با اطاعت از او و جلب رضای وی از یکدیگر سبقت گیرند. عده‌ای در آن پیروز شدند و عده‌ای نیز کوتاهی کردند و زیان دیدند. من در شگفتم از روزی که نیکوکاران پاداش خود را دریافت می کنند و باطل‌پیشگان به بازی و خنده مشغولند و زیان می کنند. به خدا سوگند اگر پرده ها فرو افتد نیکوکار درمی یابد که به احسان خود مشغول است و بدکاران به بدی خود.»

3. بیان پاداش عبادات بندگان

در این موضوع امام صادق از پدرش امام حسین(ع) روایت می‌ کند که فرمود امیرالمؤمنین (ع) در روز فطر برای مردم سخنرانی کرد و فرمود: «أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ یَوْمَکُمْ هَذَا یَوْمٌ یُثَابُ فِیهِ الْمُحْسِنُونَ وَ یَخْسَرُ فِیهِ الْمُسِیئُونَ وَ هُوَ أَشْبَهُ یَوْمٍ بِیَوْمِ قِیَامَتِکُمْ فَاذْکُرُوا بِخُرُوجِکُمْ مِنْ مَنَازِلِکُمْ إِلَى مُصَلَّاکُمْ خُرُوجَکُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّکُمْ وَ اذْکُرُوا بِوُقُوفِکُمْ فِی مُصَلَّاکُمْ وُقُوفَکُمْ بَیْنَ یَدَیْ رَبِّکُمْ وَ اذْکُرُوا بِرُجُوعِکُمْ إِلَى مَنَازِلِکُمْ رُجُوعَکُمْ إِلَى مَنَازِلِکُمْ فِی الْجَنَّةِ أَوِ النَّارِ. وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ أَدْنَى مَا لِلصَّائِمِینَ وَ الصَّائِمَاتِ أَنْ یُنَادِیَهُمْ مَلَکٌ فِی آخِرِ یَوْمٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ أَبْشِرُوا عِبَادَ اللَّهِ فَقَدْ غُفِرَ لَکُمْ مَا سَلَفَ مِنْ ذُنُوبِکُمْ فَانْظُرُوا کَیْفَ تَکُونُونَ فِیمَا تَسْتَأْنِفُونَ؛[8]

امروز روزی است که نیکوکاران در آن پاداش می‌یابند و گنهکاران زیان می‌بینند و آن شبیه‌ترین روز به روز قیامت شماست؛ پس با خارج شدن از خانه‌هایتان به سوی محل خواندن نماز و خارج شدن از قبرهایتان به سوی پروردگارتان یادآورید و با ایستادن در محل نماز خواندنتان، ایستادن مقابل پروردگارتان یاد آورید و با بازگشتان به سوی خانه‌هایتان به روانه شدن ازعرصه‌ى قیامت به سوى منازل بهشتی‌تان یا جهنمی‌تان یادآورید

ای بندگان خدا کمترین چیز به مردان و زنان مؤمن این است که فرشته‌ای در آخرین روز ماه رمضان به ایشان ندا می‌دهد: ای بندگان خدا بشارت باد بر شما که خداوند گناهان گذشته شما را بخشید؛ پس بنگیرید که چگونه می‌خواهید دوباره شروع کنید.

4. آراستن عید فطر به یاد خدا

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «زَیّنوا العیدینِ بِالتَهلیل وَ التَکبیرِ وَ التَحمیدِ وَ التَقدیس؛[9] عید فطر و قربان را با یاد خدا (لااله‌ الاالله گفتن، الله اکبر گفتن، سبحان الله گفتن و یا سبوح و قدوس گفتن) زینت دهید.

5. عید فطر و قربان ویژه مسلمانان

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «من وارد مدینه شدم و مردم مدینه از جاهلیت دو روز داشتند که در آن به بازی و سرگرمی مشغول بودند. خداوند به جای آن دو روز، دو روز بهتر را به آنها داده است و آن روز عید فطر و قربان است».[10]

6. تعظیم شعائر الهی

یکی از برنامه‌های مسلمانان، تعظیم شعائر الهی و نشان دادن توحید و آثار آن در زندگی است، زیرا تعظیم شعائر الهی نشانه تقوای دل هاست: «وَمَنْ یُعَظِّمَ شعائِرَ اللّه فَإنَّها مِن تَقْوی القلوب».[11]

مردمان باید در روز عید فطر شعائر الهی را تعظیم کنند و با یاد خدا و اقامه نماز و دادن زکات فطره، زمینه فلاح و رستگاری خویش را فراهم سازند چنان که قرآن فرمود: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّى وَذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى؛[12]قطعاً نیکبخت شد کسی که خود را از پلیدی ها و وابستگی‌های مادی پاک ساخت و نام پروردگارش را یاد کرد و نماز گذارد.

مردمان باید در روز عید فطر شعائر الهی را تعظیم کنند و با یاد خدا و اقامه نماز و دادن زکات فطره، زمینه فلاح و رستگاری خویش را فراهم سازند.

قرآن کریم در این آیه می فرماید رستگاری از آن کسانی است که سه کار را انجام دهند:

الف) خود را از لوث تعلقات مادی و دنیوی که آدمی را از امر آخرت منصرف می‌کند، تزکیه و توبه کنند، زیرا توبه، دل انسان ها را از فرورفتن در مادیات حفظ می کند. انفاق در راه خدا نیز دل انسان را از تعلقات به دنیا بازمی دارد.

ب) ذکر و یاد خدا و به زبان آوردن نام او

ج) نماز گزاردن و توجه خاص عبودی به خدا پیدا کردن

براساس روایات وارده از ائمه اهل بیت علیهم السلام مراد از تزکیه و نماز گزاردن، زکات فطره و نماز عید است.

اعمال عید فطر

در عید فطر به انجام اعمالی سفارش شده است که جامع آن به رابطه با خدا و خلق برمی گردد. رابطه با خدا در قالب دعا و نیایش و ذکر و اقامه نماز عید تحقق پیدا می کند و رابطه با خلق با زکات فطره.

امام صادق علیه السلام فرمودند: « إِنَّ مِنْ تَمَامِ الصَّوْمِ إِعْطَاءُ الزَّكَاةِ يَعْنِي الْفِطْرَةَ كَمَا أَنَّ الصَّلَاةَ عَلَى النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله) مِنْ تَمَامِ الصَّلَاةِ لِأَنَّهُ مَنْ صَامَ وَ لَمْ يُؤَدِّ الزَّكَاةَ فَلَا صَوْمَ لَهُ إِذَا تَرَكَهَا مُتَعَمِّداً وَ لَا صَلَاةَ لَهُ إِذَا تَرَكَ الصَّلَاةَ عَلَى النَّبِيِّ«ص» إِنَّ اللَّهَ قَد بَدء بها قبل الصلاة فقالَ مَن قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّی* وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی( 13) کمال روزه در حقیقت به دادن زکات فطره است چنانکه اتمام نماز به درود بر پیامبر صلی الله علیه و آله است. هر که روزه بگیرد و زکات فطره ندهد و عمداً آن را ترک کند، روزه ای برای او نیست، چنانچه اگر نماز را بدون صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و آله برگزار کند، نماز او نماز نیست و خدای سبحان قبل از نماز در آغاز از زکات یاد کرده و فرموده است: «رستگار شد کسی که زکات فطره داد و خدا را یاد کرد و نماز گزارد».

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند«مَن أدّى زكاةَ الفِطرَةِ تَمَّمَ اللّه ُ لَهُ بها ما نَقَصَ مِن زكاةِ مالِهِ» ؛[14] کسی که زکات فطره را پرداخت کند، خدای سبحان با آن نقص، زکات مالش را تکمیل می‌کند» و نیز فرمودند: «زکات فطره را پرداخت کنید که سنت پیامبر شما و واجبی است که خدای متعال آن را واجب کرده است».[15]

امام صادق علیه السلام فرمودند: «مَنْ خَتَمَ صِيَامَهُ بِقَوْلٍ صَالِحٍ أَوْ عَمَلٍ صَالِحٍ تَقَبَّلَ اللَّهُ مِنْهُ صِيَامَهُ فَقِيلَ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا الْقَوْلُ الصَّالِحُ قَالَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ إِخْرَاجُ الْفِطْرَةِ.»[16] کسی که روزه اش را با گفتار شایسته و عمل صالح به پایان برساند، خدای سبحان از او روزه اش را می پذیرد». از آن حضرت سئوال شد گفتار صالح و عمل شایسته چیست؟ آن حضرت در جواب فرمودند: «گفتار صالح شهادت به وحدانیت خدا و عمل صالح زکات فطره است.»

مسلمانان به شرط داشتن شرایط عام تکلیف یعنی عقل و بلوغ و اختیار و استطاعت مالی باید زکات فطره بدهند. این زکات هم بر خود فرد واجب است و هم بر کسانی که تحت تکفل او قرار دارند. پرداخت این زکات باید در روز عید تحقق پیدا کند.

تفاوت ایام به دلیل عظمت حوادثی است که در آنها رخ می‌دهند. برخی روزها به اعتبار آن حوادث مهم، ایامی هستند که مردمان در آنها به جشن و سرور می‌پردازند. روز عید فطر هم به اعتبار اینکه مسلمانان با موفقیت از مهمانی پروردگار خویش خارج می‌شوند، عید است و شرایطی دارد که مسلمان باید به آ‌نها توجه کنند، خود را به لهو و لعب مشغول نسازند، معصیت خدا را انجام ندهند، به تعظیم شعائر الهی بپردازند و با دادن زکات فطره، توجه خود را به خلق و نیازمندان جامعه معطوف و با اقامه نماز عید به خدا توجه کنند. تنها در این شرایط است که جایزه بزرگ خدا، یعنی لقاء الهی را نصیب خود می سازند.

منبع: ماهنامه پاسدار اسلام، محمد ‌رضا مصطفی‌پور، مرداد و شهریور 1393، صفحه 44-45.


پی نوشت ها:

[1]. نبأ، 10ـ11.

[2]. ابراهیم، 5.

[3]. آل عمران، 140.

[4]. دخان، 3.

[5]. وسائل الشیعه، ج 7، ص 221، حدیث 6.

[6]. ابن ابی الحدید، ج 20، 73.

[7]. تحف العقول، ص 236.

[8]. تنبیه الخواطر، ج 2، ص 157.

[9]. کنزالعمال، ج 8، ح 24095، ص 546.

[10]. کنز العمال، ج 8، ح 24102، ص 547.

[11]. حج، 33.

[12]. سوره اعلی، 14-15.

[13]. وسایل الشیعه، ج 6، ص 221، حدیث 5.

[14]. همان، ص 20، حدیث 4.

[15]. همان، ص 221، حدیث 6.

[16]. همان، حدیث 7.


مطالب مرتبط