فرهنگ و آداب زیارت

چکیده بی شک برای انجام هر کاری آدابی است که با رعایت آن ارزش میزان تاثیر گذاری و ماندگاری آن بیشتر خواهد شد این ملاک هم در امور مادی و...

فرهنگ و آداب زیارت

چکیده

بی شک برای انجام هر کاری آدابی است که با رعایت آن ارزش میزان تاثیر گذاری و ماندگاری آن بیشتر خواهد شد این ملاک هم در امور مادی و طبیعی در زندگی انسان صادق است و هم در امور معنوی و فرا طبیعی چرا که در اینگونه امور ضرورت بیشتری دارد و از این رو برای حقایق دینی ضمن تبیین و تفسیر آن ، اسرار و احکامی ذکر می کنند و آداب و اصول فرهنگی ، اخلاقی نیز بر می شمارند و زیارت نیز به عنوان امری معنوی که در حقیقت نوعی هجرت است و زائر در واقع مهاجر به سوی خدا و اولیای اواست از این قاعده مستثنی نیست و آنان که با رعایت حدود و آداب و فرهنگ رفتاری مناسب به زیارت می روند بهره ای بیشتر و لذتی افزون تر می برند و عقل و قلب خود را متوجه حریم و ساحت امام نموده ضمن اینکه در رعایت این فرهنگ شایسته و آداب ، لطایف و دقایقی نهفته است که با توجه به آن ابواب دیگری از علوم و معارف برای زائر گشوده می شود .

این مقاله بر آن است تا با تحلیلی از فرهنگ و آداب زیارت امام رضا علیه السلام پس از بیان کلیات و اشاراتی پیرامون فرهنگ ، ادب و زیارت به بررسی این مساله به شکل تفصیلی بپردازد و ابعاد این امر را در سه مرحله آستانه سفر ، هنگام ورود به حرم و پس از زیارت مورد بررسی و تحلیل قرار دهد.

همچنین نویسندگان علاوه بر تحلیل مسائل فوق در پایان به ارائه نتیجه گیری و راهکارهایی در این زمینه پرداخته اند.

مقدمه
بدیهی است که انسان در زندگی خویش ، همواره به امنیت و آرامش نیازمند است و اگر آدمی بتواند این دو را داشته باشد می تواند در زندگی خویش به اهدافی که مد نظرش است دست یابد. در واقع رسیدن به کمال انسانی و به طور کلی هدفی که خداوند انسان را برای نایل شدن به آن خلق کرده در گرو راستین رسیدن به ارامش روحی و روانی در دنیاست حال یکی از راههایی که می تواند این امنیت و آرامش را برای انسان ایجاد نماید مساله زیارت است چرا که دین اسلام از آنجا که مجموعه کامل و به هم پیوسته است و برای تمام زندگی بشر برنامه دارد این امر را نیز در سرلوحه برنامه های خود قرارداده است بنابراین ، زیارت شاداب ترین راه ارتباط با امام معصومی است که انسان در حضور او به بالاترین درجات می رسد و تمامی اضطراب ها و تشویق های زندگی ماشینی را به فراموشی می سپارد و چه بسا انسانهایی که پس از زیارت معصوم علیه السلام زندگی آنها متحول شده و بالاترین درجات را کسب نموده اند .
حال باید پرسید زیارتی که این چنین تحولای را در زندگی انسان پدید می آورد آیا دارای شرایطی است یا به هر طریقی می توان آن را انجام داد و منتظر نتیجه و ما حاصل آن نیز بود در پاسخ باید گفت همان طور که انسان هنگامی که به دیدار بزرگی یا عزیزی می رود از مدتها پیش برای آن لحظه برنامه ریزی می نماید تا بهترین فرهنگ و آداب رفتاری را رعایت نماید برای رفتن به چنین سفر معنوی آن هم سفر زیارتی امام رضا علیه السلام قطعاً این نکات را بیشتر مدن ظر قرار می دهد چرا که نخستین چیزی که خداوند به بنده اش دستور داده است رعایت ادب است .

کلیات
1- طرح مساله
زیارت آدمی از دوست صمیمی یا از کسی که با او پیوند روحی یا مادی داشته است از اموری است که دل و جان سالم بدان اشتیاق دارد از این رو روا نیست دینی که اساس آن بر فطرت استوار است با این عمل مخالفت ورزد یا آدمی را از نزدیک شدن و رویارویی با آنهایی که دوستشان دارد باز دارد حال به زیارت معصومین رفتن و از آن جمله امام رضا علیه السلام از توصیه ها و تاکیدات دین مبین اسلام است اما به دیار این بزرگان رفتن و جلای روح دادن و شستن غبار مادیت به همراه رعایت اصول رفتاری و آدابی است که آن نیز در دستورات دینی بسیار سفارش سده است تا آدمی در این سفر معنوی تنها سختی راه را به خود تحمیل نکند بلکه با دستی پر و کوله برای از تجربیات نیک و معنویات به زندگی خویش باز گردد.
2- ضرورت و اهمیت
زیارت بخشی از نیازهای روحی و زندگی معنوی و اجتماعی انسان را تشکیل داده و انبساط خاطر و آرامش روانی که در سفر زیارتی برای او محقق می شود در هیچ کجا پیدا نمی شود از این رو باید کوشید تا در این مسیر بهترین رفتارها را رعایت نمود تا از جهل و گمراهی و نیز دل مشغولی هایی که همواره در راه انسان است رهایی یافته و همچنین یک زیارت حقیقی انجام شود و به سمت و سوی یک زندگی شایسته فردی و اجتماعی رهنمون گردیم.
3- اهداف
الف) هدف کلی
بررسی فرهنگ و ادب زیارت امام رضا علیه السلام جهت ارتقاء و رشد بینش آدمی در راستای کسب یک زیارت حقیقی
ب ) اهداف جزیی
1. بررسی اهمیت ، ضرورت ، فلسفه و نقش زیارت در بهداشت روانی انسان با توجه به شرایط حاضر
2. تبیین و تشریح اصول فرهنگی و نیز آداب زائر در آستانه سفر ، طی مسیر ، هنگامه ورود به آستان حضرت جهت استفاده و الگو برداری
3. بررسی وضعیت زائرین در زیارت با مد نظر قرار دادن دو شرط پیشین ( آستانه و هنگامه ورود ) در راستای کسب
معرفت و تحول روحی و روانی برای انسان جهت زنده شدن فضایل و خصلت های والای امام رضاع د رزائر و دوری جستن از تمام بدیها و زشتی ها .
4- پیشینه
با بررسی منابع و کتب دریافتیم که هیچگونه تحقیق یا کتابی در خور توجه و معتبر و نیز جامع در خصوص مبحث مورد نظر « فرهنگ و ادب زیارت امام رضا علیه السلام » صورت نگرفته است و تنها مستنداتی عملی درباره زیارت حضرت و دعاهای پس از زیارت در کتایهایی پراکنده وجود داشت هم چنانکه فاقد پژوهش نظام مند و بنیادین در این زمینه هستیم از پژوهشهای تجربی و میدانی نیز جهت ترسیم یک زیارت حقیقی بی بهره ایم .
5- ساختار
پژوهش حاضر در سه محور ذیل انسجام یافته است :
1. کلیات
2. اشارتی پیرامون فرهنگ ، ادب و زیارت
3. فرهنگ و ادب زیارت امام رضا علیه السلام

اشاراتی پیرامون فرهنگ ، ادب و زیارت
پیش از بازگویی بحث اصلی نوشتار « فرهنگ و ادب زیارت رضوی » لازم است ابتدا اشاراتی کوتاه پیرامون مفاهیم کلیدی و اصلی مقاله بیان شود ، تا اینکه محدوده بحثی که در اینجا ملزم به رعایت آن و نیز شایسته تامل و ارزیابی است بطور دقیق و قاعده مند مورد تحلیل و بررسی قرار گیرد .


1. تعاریف کاربردی
الف ) فرهنگ
تاکنون تلاشهایی برای طبقه بندی تعریف های مختلف از فرهنگ انجام شده است یکی از معروفترین این کوشش ها توسط آل کروبر و کلاید کلاک هون صورت گرفته است این دو محقق یکصد و شصت و چهار تعریف را در چهار دسته کلی ارائه کرده اند .
با استفاده از این اثر داریوش آشوری نیز تلاش کرده است تا با اضافه کردن چند تعریف جدید از همان قالب کروبر و کلاک هون برای طبقه بندی تعریف های مختلف از فرهنگ بهره گیرد وی تعریف های فرهنگ را در 6 دسته تقسیم می کند .
1-تعریف های تشریحی یا توصیفی
2-هنجاری ( تاکید بر روش و قاعده )
3-تاریخی
4-روانشناختی
5-ساختی
6-تکوینی یا ژنتیک [1]
دایره المعارف بین المللی علوم اجتماعی نیز سه دسته از تعاریف را ارائه می کند :
1-تعریف های مبتنی بر سازمانها و نهادهای فرهنگی
2-تعریف های مبتنی بر الکوی رفتاری
3- تعریف های مبتنی بر ساخت اجتماعی
دسته بندیهای دیگری از تعاریف فرهنگ وجود دارد . [2]
تعریف های توصیفی یا تشریحی به دنبال توصیف فرهنگ و مشخص کردن نهادها و عناصر تشکیل دهنده فرهنگ هستند تعریف های نماد گرایانه فرهنگ را کلیتی می دانند که از طریق نمادهای متجلی در جامعه شناخته می شوند و تعریف های نماد گرایانه ساخت گرا ، بین نهاد و ساختار جامعه ارتباط ناگسستنی برقرار می کنند.
اما وسیع ترین تعریفی که در حوزه بین المللی درباره فرهنگ ارائه شده است عبارتست از اینکه ؛ فرهنگ کلیتی
است ترکیب یافته از خصوصیات متفاوت روحی ، مادی ، فکری و احساسی که شاخصه یک جامعه یا گروه است فرهنگ نه فقط هنرها و نوشتارها بلکه حالات زندگی ، حقوق بنیادی انسان نظامهای ارزشی ، سنتها و باورها را در بر می گیرد فرهنگ به انسان امکان عکس العمل نشان دادن در مقابل خود را میدهد فرهنگ است که ما را به طور مشخص انسان قرار مید هد. حیات عقلانی ، قضاوت نقادانه و احساس تعهد اخلاقی به ما می بخشد از طریق فرهنگ است که ما ارزش ها را تشخیص می دهیم و انتخاب می کنیم از طریق فرهنگ است که انسان خود را بیان می کند و از خود آگاه می شود ضعف های خود را می پذیرد از موفقیت های خود می پرسد به ابزارهای جدید دست می یابد و کارهای جدید خلق می کند که از طریق آنها محدودیت های خود را مرتفع سازد.
این بیان یکی از کامل ترین تعریف ها و تبیین هایی است که از مفهوم فرنگ شده است در این بیان در درجه نخست فرهنگ به معنی وجه مشخصه و خصوصیت متفاوت یک جامعه به ویژه به لحاظ روحی و رفتاری است بنابراین فرهنگ آن خصوصیتی است که یک جامعه را از دیگری متمایز می کند در درجه دوم عناصر فرهنگ مشخص شده اند ؛ هنر ، ادبیات ، خصوصیات رفتاری عمومی ، ارزشها ، باورها و حقوق اساسی پذیرفته شده د رهر جامعه عناصر اصلی فرهنگ از این دیدگاه هستند .
وجود متفاوت این عناصر در هر جامعه موجب تمایز و تشخص آن جامعه در مقابل دیگران می شود و به عبارت دیگر به آن جامعه هویت می بخشد و فرهنگ سازنده اصلی هویت یک جامعه اس و این فرهنگ است که خصوصیات متفاوت جامعه را تشکیل می دهد.
ب ) ادب
ادب در لغت به معنای رفتار پسندیده و در حد اصول اخلاقی پذیرفته شده راه و روش و رسم مناسب هر کاری تربیت کردن ، تادیب ، شناخت رسوم و فرهنگ و شیوه ها و روشهای درست زندگی و فرهیختگی آمده است . [3]
پس ادب را می توان در اصطلاح ساختار نیکویی دانست که شایسته است فعل دینی یا عقیدتی آن چنان واقع شود مانند آداب دعا و آداب ملاقات با دوستان به تعبیر دیگر ، ادب ظرافت فعل است اما معنای آداب جمع ا دب و در لغت ظرافت فعل است اما معنای آداب جمع ادب و در لغت به مفهوم قاعده ها روش ها و سنت ها و رسم های رایج در فرهنگ هر جماعت و قومی است .
حال مقصود از فرهنگ و ادب زیارت در اینجا بیان ساختارهایی نیکو ، زیبا و شایسته از ویژگیهای رفتاری ، اخلاقیات و آداب است که هر زائر برای رفتن به زیارت حرم مطهر امام رضا علیه السلام نیازمند دار بودن یا مراعات این خلقیات و آداب می باشد که با رعایت آن بتواند خود را در زلال جاری ، بایسته های عرفانی و اخلاقی « زیارت » شستشو دهد و با عشق و پاکی تن و نفس قدم به آن مکان بگذارد تا آنگاه زیارت حقیقی برای وی محقق گردد.
ج ) زیارت
واژه شناسان ، زیارت را این چنین معنا کرده اند :
1- دیدار و ملاقات ، به دیدار کسی رفتن [4] سرزدن ، دیدن کردن ، دیدار [5] حاضر شدن نزد مزور ، [6] گرامی داشت احترام آمیز [7] دیدار کردن از چیزی ، کسی یا جایی که دارای ارزش و اهمیت است ، [8] و زیارت به معنای دیدار کردن با قصد می باشد از این رو مفهوم میل و گرایش در تعریف زیارت آمده است که گویی زیارت کننده از دیگران روی گردانده و به سوی زیارت شونده تمایل پیدا کرده است .[9]
در اصطلاح دینی ، زیارت تمایلی است که افزون بر میل و حرکت حسی ، قلب هم گرایش جدی پیدا کرده است و نسبت به مزور هم با اکرام و تعظیم قلبی ، روحی ، فکری ، اخلاقی و عملی نسبت به مزور هم با کرام و تعظیم قلبی و انس روحی همراه باشد [10] و این معنا در مرتبه برترین و کامل خود همانا اقبال قلبی ، روحی ، فکری ، اخلاقی و عملی نسبت به مزور را با خود دارد، به تعبیری دیگر زیارت « ارتباط ملکوتی با کامل ترین انسان هاست که عظمت و قدرتشان به اذن خداوند متعال تمام هستی را فرا گرفته است »[11]
د) زائر
زائر کسی است که با عشق و علاقه و میل و رغبت به دیدار کسی یا محلی برود پس دیدارهای تصادفی یا غیر ارادی از مقوله این تعریف خارج است و در اینجا مقصود از زائر کسی است که قصد زیارت حرم مطهر امام رضا علیه السلام را داشته باشد و عارفانه و خالصانه ، ارتباط فکری و قلبی با این امام معصوم برقرار کند و بداند که هرگز توان فهم و معرفت ایشان را پیدا نخواهد کرد تا اینکه غایت معرفت وی که اظهار عجز از این شناخت است را در برابر ایشان ابراز و احساس نماید.


2. پیشینه تاریخی زیارت
بدون تردید بشر دلایل فراوانی برای سفرهای سیاحتی و زیارتی دارد ، بعضی از آنها مربوط به عواطف انسانی است برخی مربوط به عبرت آموزی از سرگذشت دیگران می باشد بعضی هم پاسخ به خواسته های درونی و نیازهای روحی و روانی انسان است . قرآن کریم به صراحت امر می کند: « قل سیروا فی الارض فانظروا کیف عاقبه الذین من قبل کان اکثرهم مشرکین : بگو در زمین سیر و سفر کنید و بنگرید عاقبت کسانی که قبل از شما بودند چگونه بود؟ بیشتر آنها مشرک بودند!»[1]
ما اگر بخواهیم به وسعت دامنه خدا پرستی و یا شرک پی ببریم باید مسافرت کنیم ، از فرهنگ ملل مختلف آگاهی یابیم تا بتوانیم راجع به عقاید حق یا باطل آنان قضاوت کنیم . ما اگر از دنیای پیرامون خود باخبر نباشیم چگونه می توانیم راجع به آنها اظهار نظر کنیم ؟!
براساس گزارشهای تاریخی همه مسلمانان از شیعه و سنی به سفرهای زیارتی می رفته اند این سیره عملی بزرگترین حجت الاسلام و المسلمین بر جواز و استحباب قصد سفر برای زیارت است مسلمانان به زیارت قبر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از شهر خارج می شد و برای زیارت به سور مزار مادر خود مسافرت می نمود [2] عده ای هم عایشه را مشاهده کرده بودند که به زیارت قبر برادر خود عبدالرحمان می رفت وی در جواب افرادی که به او اعتراض کردند گفت : پیامبر صلی الله علیه و اله و سلم به این امر دستور داده است. [3]
این امر ادامه داشت تا اینکه در قرن هشتم ، ابن تیمیه حکم به تحریم سفرهای زیارتی نمود.
این تحریم در اسلام سابقه ای نداشت حتی اگرنهیی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نیز بعد از نزول سوره تکاثر باشد اشاره به زیارت قبور برای تفاخر است از جمله عادات زشت زمان جاهلیت افتخار به نیاکان خود بود ، حتی اقدام به شمارش قبور می کردند مفسرین ذیل آیه « الهاکم التکاثر حتی زرتم المقابر» آورده اند : در این ایات نخست ملامت نموده می فرماید : « تفاخر و مباهات بر یکدیگر شما را از خدا و قیامت به خود مشغول داشت تا آنجایی که به زیارت و دیدار قبرها رفتید و قبور مردگان خود را برشمردید. » [4]
بنابراین چون چنین سابقه زشتی در میان اقوام عرب وجود داشته و آنها دارای چنین روش نامناسبی بوده اند رسول خدا آنان را از زیارت قبور منع کرده بود اما بعداً دید که جامعه رو به تربیت است و اثار سوء زمان جاهلیت از بین رفته امر به زیارت کرده که اقل مراتب امر مباح بودن است .[5]
پس زیارت قبور در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم کاملاً مباح بوده است . چون معنای امر بعد از نهی حداقل اباحه عمل خواهد بود . به خاطر این امر لاحق موجب نسخ نهی سابق می گردد به همین لحاظ اقوال فقهای اهل سنت در این مساله مختلف شده و بین حرمت مطلق ، وجوب مطلق و اباحه موکد دور می زند. [6]


3. فلسفه زیارت
محبوب ترین بندگان نزد خداوند همان انسان های کامل و برگزیدگانی هستند که قله های بلند تقوا و فضیلت را بوجود آورده اند چهارده نور مقدسی که به انسان و فرشتگان پرستش ذات برای تعالی را آموختند ، معصومانی که خداوند ایشان را از هر لغزش ، اشتباه ، خطا ، نادرستی ، پاک و دور نگاه داشته است . محبت ورزیدن به این وجودهای مبارک یک دستور الهی است و نیز کسی که آنها را دوست بدارد خدا را دوست داشته و دشمنان آنان را در ردیف دشمنان خداوند هستند . [1]
خداوند خطاب به حضرت آدم می فرماید: » اهل بیت پیامبر بهترین مخلوقات من می باشند که به سبب وحود آنان به بندگان ثواب و عقاب داده می شود و باید در درگاه من به آنان توسل جست و هرگاه به تو ابتلائات دست دهد این وجودها را نزدم شفیع قرار ده و به وسیله آنان طلب حاجت نما و من سوگند یاد کرده ام هر که ایشان را در درگاه من شفیع خود قرار دهد و به وسیله آنان نیاز خود را مطرح کند در خواستش را اجابت کرده و شفاعت آنان را بپذیرم [2] .
رسیدن به مقامات معنوی و کمالات ملکوتی ، بدون دوستی اولیای الهی امکان پذیر نمی باشد و پذیرش اعمال هر مسلمان در گرو محبت و ولایت اهل بیت خواهد بود به قول مولوی :
هر که خواهد همنشینی با خدا او نشیند در کنار اولیا
پس زیارت یکی از بهترین راه های ارتباط با پیشوایان معصوم است که موجب جلب معنویت خواهد شد و مکان های زیارتی پناهگاه امنی برای بندگانی هستند که می خواهند به درگاه حق تعالی استغفار کنند تضرع نمایند و میثاق خویش را با خدای خویش تجدید کنند قلب زائر همچون چراغی با یک منبع تولید کننده انرژی چنان ارتباط برقرار می کند که نوعی انس معنوی با بوستان ملکوتی در خود احساس کرده و بدین گونه از تاریکی های گناه فاصله می گیرد و صفحه دل را برای تابش نور حق مهیا می کند د راخلاق و رفتار خود تجدید نظر کرده محاسباتی در زندگی خود انجام می دهد و موازین شرع مقدس را بیش از گذشته رعایت می کند به واقع چه مکانی بهتر از این فضاهاست که در آنها آدمی متوجه آخرت می گردد به خود می آید پوسته های غفلت و نسیان را دور می ریزد و خود را برای اعمال صالح و تقویت ایمان و پارسایی آماده تر می بیند . [3]

در بارگهت به صد امید آمده ام با موی سیه رفته سپید آمده ام


4.نقش زیارت در بهداشت روانی
زیارت یکی از اعمال و مناسک دینی است و به عنوان یک تجربه فردی در ارتباط با خداوند تلقی شده و در دین توحیدی اسلام جایگاه ویژه ای دارد با بررسی ادبیات پژوهشی موجود در می یابیم که رفتارهای دینی مثل زیارت و عبادت در نزد مسلمانان به عنوان یک ارزش محسوب شده و بر انجام آنها تاکید می شود .
در زیارت فرد با حضور در مکان مشخصی نسبت به صاحب آن مکان یا خود مکان که تشخص یافته عرض ارادت نموده و به طرح مسائل و مشکلات خود و اجتماع با پروردگار می پردازد و در آن مکان مقدس با واسطه قرار دادن آن صاحب شان و منزلت ، آرزوهای خود را تعقیب می کند زیرا در حین زیارت با نزدیک کردن خود به پروردگار احساس آرامش درونی کرده و تخلیه هیجانی انجام می دهد این امر نیز نهایتاً به سلامت روانی فرد کمک می کند . [1]
پژوهشگری دیگر نیز به نام موریس (1983) با انجام پژوهشی اثر زیارت دینی را روی افسردگی و اضطراب بر 124 بیمار جسمی مطالعه کرد و دریافت که علائم مثبت بیماری آنها بعد از برگشتن از زیارت ادامه دارد. همچنین پژوهشگری دیگر نیز در پژوهشی به بررسی نقش زیارت دینی در سلامت روانی را گزارش کردند.
یافته های این پژوهشگران نشان داد که تفاوت موجود بین گروه زیارتی و سیاحتی در سلامت روانی بعد از بازگشت از سفر نیز وجود داشته و زائران خانه خدا سلامت روانی بهتری داشته اند نتایج این پژوهش نشان داد که زیارت باعث بهبود سلامت روانی افراد شده و این یافته با نتایج یافته های موریس ( 1983 ) سن و نیتراب ( 1995) نیز همخوانی دارد یعنی زیارت اماکن مقدسه و شخصیت های معنوی باعث کاهش اضطراب و افسیردگی و افزایش سلامت روانی و بهبود عملکرد اجتماعی افراد شده است .
براساس این پژوهش ، به جز علایم جسمانی، زیارت در کاهش اضطراب ، افسردگی و سازگاری اجتماعی تاثیر مثبتی دارد یعین زیارت دینی باعث بهبود علایم افسردگی ، اضطراب و سازگاری اجتماعی افراد شده است.


فرهنگ و ادب زیارت امام رضا (علیه السلام)
زیارت ، تشرف به دیدار مزورعنه ( امام و یا امامزاده ) است هر دیداری بر حسب اهمیت شرایط آداب و فرهنگی دارد همان گونه که در عرف زمان ما ملاقات و دیدار با بزرگان با رعایت اخلاق و آدابی همراه است بنابراین زیارت ائمه علاوه بر اهمیت خاص و جایگاه ویژه آنان با رعایت اصول اخلاقی و فرهنگی همراه است که در اینجا به فرهنگ و ادب زیارت امام رضا علیه السلام اشاره خواهد شد .


1.آستانه سفر
فرهنگ و ادب زیارت امام رضا علیه السلام
زیارت ، تشرف به دیدار مزورعنه ( امام و یا امامزاده ) است هر دیداری بر حسب اهمیت شرایط آداب و فرهنگی دارد همان گونه که در عرف زمان ما ملاقات و دیدار با بزرگان با رعایت اخلاق و آدابی همراه است بنابراین زیارت ائمه علاوه بر اهمیت خاص و جایگاه ویژه آنان با رعایت اصول اخلاقی و فرهنگی همراه است که در اینجا به فرهنگ و ادب زیارت امام رضا علیه السلام اشاره خواهد شد .
1.آستانه سفر
اولین پرسشی که در اینجا به ذهن می رسد این است که مبدا رعایت اخلاق و آداب زیارت رضوی چه هنگامی است آیا انسان تنها لحظه ای که داخل حرم امام رضا علیه السلام و به عبارتی در حضور امام معصوم علیه السلام است باید نکاتی را رعایت نماید یا اینکه از ابتدای تصمیم گرفتن به سفر زیارتی ملزم به رعایت رفتار فرهنگی و آداب خاص زیارت شود؟
توجه به آداب زیارت باید از پیش از سفر و به هنگام انتخاب همراهان آغاز شود و اخلاق زیارت را در طول مدت زیارت رعایت نماید. چرا که هر سفری با سختی های همراه است اگر انسان اخلاق خود را کنترل ننماید و رفتاری ناشایست را پیشه کند و باعث آزار دیگران گردد نه تنها حال معنوی خویش بلکه حالات روحی و روانی و معنوی دیگران را نیز آشفته خواهد ساخت .
الف) اصول فرهنگی
مهمترین اصول فرهنگی که زائر حرم رضوی باید در آستانه سفر آنها را رعایت نماید، عبارتند از :
- خوشرویی و خوش خلقی : اندیشه برخی چنین است که انسان باید در سفر گوشه گیر باشد حال آنکه خوش خلقی و خوشرویی از سفارشات پیامبر ا کرم صلی الله و علیه و اله و سلم و ائمه معصومین علیه السلام است و خندان بودن و حتی شاد نمودن دیگران مادامی که در غیر رضای خدا نباشد در مسافرت از علائم مروت در سفر است جز در زیارت امام حسین علیه السلام که از آن نهی شده است . [1] چراکه این سفر استقبال از کاروان غم و اندوه است .
- احترام به حقوق و شخصیت یکدیگر : در طول سفر باید با همه برخورد خوب و شایسته ای داشته باشیم چه
فقیر و چه متمکن و دارا چرا که انجام ا ین عمل در همه مراحل زندگی و از آن جمله مسافرتها خوب پسندیده و نیکوست و در سفر زیارتی انجام این عمل معنویت خاصی را بر جمع همراه حاکم می نماید این امر تا آنجا اهمیت دارد که احترام به حقوق و شخصیت یکدیگر و پرهیز از تحقیر حتی در نگاه کردن ، از دستورات اکید زیارت است . [2]
- به جا آوردن حق برادری : یکی دیگر از مهمترین اصول فرهنگی زیارت رضوی به جا آوردن حق برادری است به این معنا که گاه جویای احوال همنوعان خویش شویم هر چند آنها نیاز به کمک ما نداشته باشند حال اگر در همراهی ما کسانی هستند که احساس می کنیم از نظر مادی جسمی و ... به کمک نیاز دارند بدون اظهار و در خواست از سوی آنان به سمت آنها رفته و تا حد امکان آنها را یاری نماییم .
- پرهیز از بخل و تنگ نظری : بر زائر حرم مطهر رضوی ، لازم است در بذل و بخشش نسبت به دوستان و همراهان خویش پیش دستی نماید و به هیچ وجه نسبت به آنان بخل و تنگ نظری نورزد .
- گذشت و صبوری : در حین سفر ممکن است اتفاقاتی پیش آید که منجر به اختلافاتی هر چند جزیی شود پس انسان باید در چنین شرایطی گذشت و صبر داشته باشد و سعی نماید که اختلافات را نادیده گرفته و نیز درصدد بر طرف نمودن آن مشکلات بر اید.
- دوری از محرمات و کتمان عیوب : شایسته است زائر حرم رضوی در طول سفر و حتی پس از آن از انجام هر گونه کار حرام پرهیز نماید تا شیرینی سفر معنوی را با تمام وجود درک نماید و اگر در طول سفر از همسفر خود عیبی را مشاهده نمود پس از جدا شدن از وی هر گز آن عیب را برای کسی یا در جایی نقل ننماید.
ب- شاخصه های ادب زیارت
علاوه بر رعایت اصول فرهنگی در آستانه سفر زیارتی امام رضا علیه السلام یک زائر حرم رضوی شایسته است آدابی را نیز در طی سفر مراعات نماید که مهم ترین آن عبارتند از :
آمادگی روحی : اولین و مهم ترین مساله برای زائر رضوی داشتن آمادگی روحی است بدین معنا که یک زائر معتقد و مومن به هنگام توجه به پروردگار و پیامبر و ائمه باید شرایط روحی و جسمی مطلوبی را بریا خویش ایجاد کند تا بدین وسیله بتواند با خدای خویش به نیایش و راز و نیاز بپردازد لذا باید پیش از پیرایش ظاهری ، روح خود را برای ملاقات روحانی با این معدن معنویت و روحانی آماده نماید تا طعم لذت بخش آن را نیز بچشد.
زیارت در حریم دوست بودن زیارت عاشقی را آزمودن
زیارت محبت را ستودن زیارت آشنای عشق بودن
زیارت فصل دل را وصل کردن صفا دادن به قلب و گریه کردن
نیت خالصانه و انگیزه الهی : زیارت باید به نظر استقلالی دیده شود و از هر گونه نظر شرک آلود در آن خودداری شود به عبارت دیگر زیارت در حد خود هدف و مقصدی مستقل است که باید هیچ چیزی را در کنار آن ندید زائر حرم رضوی باید زیارت را به تنهایی هدف مستقل و مقدسی بداند بگونه ای که همراه کردن آن با امور دیگر از ارزش و بهای آن کاسته آن را بی محتوا و بی معنا می سازد لذا اگر زائر بخواهد در زیارت خود موفق باشد باید سفر زیارتی خود را تصحیح و نیت خود را اصلاح کند چرا که این سفر زمینه تقویت ارکان ایمان و پایه های اعتقادات و رافع ملالتهای جان و آرامش نفس و روان است این تجدید قوا برای آن است که انسان در عرصه علم و مبارزه با شبهات و افات فکری و تحریفات ذهنی و همچنین انحرافات اخلاقی و عملی در دام وسوسه ها و هوسها نیفتاده بلکه بتواند آنها را شکست داده و اسوه دیگران باشد همچنین اهمیت این مساله تا آنجاست که امام رضا علیه السلام به نقل از پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله و سلم فرمودند : « من آتانی زائرا ًفی المدینه محتسباً کنت له شفیعاً یوم القیمه : کسی که تنها به انگیزه زیارت من مرا زیارت کند روز قیامت شفیع او خواهم بود . [3]
معرفت : معرفت امام و آگاهی از منزلت او مورد سفارش و تاکید بسیاری از روایات است از امام کاظم علیه السلام رسیده است « فمن زاره مسلما لامره عارفا بحقه کان عندالله جل و عز کشهدا بدر: هر کس امام رضا علیه السلام را زیارت کند در حالی که تسلیم امر او و عارف به حقش باشد در پیشگاه الهی از منزلت شهدای بدر برخوردار است . [4]


2. هنگام ورود به حرم
همان گونه که پیشتر اشاره شد زائر حرم رضوی باید رد آستانه سفر و در طی آن اصول فرهنگی و نیز آدابی را رعایت نماید تا تنها رنج سفر را به خود هموار ننموده باشد بلکه از این فرصت به دست آمده ره توشه ای برای خود کسب نماید. حال در هنگام ورود و رسیدن به حرم حضرت رضا علیه السلام نیز باید نکات مهمی را پیرامون فرهنگ و ادب زیارت مد نظر قرار دهد : چرا که با بررسی این مساله پی می بریم که این عمل زیارت صرفاً عمل عبادی خشک و بی روح نیست بلکه رعایت خود این اخلاق و آداب در تمام مراحل سفر زیارتی تاثیر بسیار مهمی از جنبه های گوناگون روانی ، تربیتی ، عاطفی و ... را برای انسان به همراه دارد که در هیچ کتابی نمی توان آن را به دست آورد از این رو در این قسمت به بررسی اصول فرهنگی و نیز آداب آن در هنگام ورود به حرم حضرت و عرض ادب خدمت ایشان می پردازیم .
الف ) اصول فرهنگی
تجربه ثابت کرده است که انسانهایی که در جامعه بادیگران با رافت و مهربانی برخورد می کنند همواره از آنان به نیکی یاد می شود و بر عکس افرادی که به دیگران به نگاه تحقیر آمیز می نگرند و برای آنها جایگاه و ارزش قائل نیستند و برای رسیدن به مقصود خویش از هیچ عمل ناپسندی فرو گذار نمی کنند نه تنها در نزد مردم بی اعتبارتند و کم کم منزوی و تنها می مانند بلکه از دیدگاه خداوند نیز این انسانها از ارزش و چایگاهی برخوردار نیستند مگر اینها از اعمال گذشته خویش توبه نموده و سعی در تغییر شخصیت خویش داشته باشند اگر توجه به مسائل فرهنگی و رعایت آن در مواقع گوناگون دارای ارزش و اهمیت است بیشتر و ویژه تری برخوردار خواهد بود :
حفظ حجاب : رعایت مساله پوشش و حجاب در همه جا برای همگان و بویژه بانوان از ضرورت بیشتری برخوردار است هنگام تشرف به آستان رفیع ائمه رعایت این مساله دو چندان حایز اهمیت می شود پس بانوان و خواهران مسلمان هنگام شرفیابی به محضر امام رضا علیه السلام به عنوان یکی از اولیای دین باید رعایت حجاب کامل را نموده و از پوشیدن لباسهای بدن نما و زیارت با چهره ای نامناسب و یا خلاف شئون اسلامی خودداری نمایند و حرمت آن حریم مقدس الهی را حفظ کنند که در غی راین صورت زیارت آنها خودنمایی و سیاحتی بیش نخواهدبود.
حفظ متانت و وقار : شکی نیست که وقتی انسان به دیدار بزرگی می رود سعی می کند تا حریمش را حفظ کرده و
با وقار و متانت رفتار نماید حال در هنگام زیارت امام معصوم این مساله از اهمیت بیشتری برخوردار است هنگام تشرف به آستان رفیع ائمه رعایت این مساله دو چندان حائز اهمیت می شود . پس بانوان و خواهران مسلمان هنگام شرفیابی به محضر امام رضا علیه السلام به عنوان یکی از اولیای دین ، باید رعایت حجاب کامل را نموده و از پوشیدن لباسهای بدن نما و زیارت با چهره ای نامناسب و یا خلاف شئون اسلامی خوداری نمایند و حرمت آن حریم مقدس الهی را حفظ کنند که در غیر این صورت ، زیارت آنها خودنمایی و سیاحتی بیش نخواهد بود .
حفظ متانت و وقار : شکی نیست که وقتی انسان به دیدار بزرگی می رود سعی می کند تا حریمش را حفظ کرده و
با وقار و متانت رفتار نماید. حال در هنگام زیارت امام معصوم این مساله از اهمیت بیشتری برخوردار است و زائر حرم رضوی ، نیک می داند که زیارت امام علیه السلام همان زیارت امام زنده است به گونه ای که رفتاری را که در زمان حیات و زندگی یک انسان باید داشته باشد همان را در این زمان نیز باید رعایت نماید.
همچنین هنگامی که به سمت حرم حرکت می کند ، با یادآوری این مساله که عظمت مقام و رفعت امام رضا علیه السلام در چه جایگاهی است و با توجه به عجز و ناتوانی خود به عنوان یک انسان هم در کردار و هم در رفتار نسبت به حضرت رضا علیه السلام خاضعانه و خاشعانه گام بردارد . شاید سر حفظ متانت و قار و نیز حالت خاضعانه و خاشعانه گام برداشتن زائر به این علت است که انسان از جو مادی که اطراف او را فرا گرفته است فاصله بگیرد و با تمرکز و توجه به یک نقطه که آن هم موقعیت و عظمت امام علیه السلام است خود را به ایشان نزدیک ساخته تا بهره بیشتری را کسب نماید.
مراعات حال همگان : زائر باید نهایت انصاف و مروت را در رفتار خود در هنگام ورود به داخل حرم نسبت به دیگران در نظر بگیرد و اگر در ساعتی به زیارت می رود که جمعیت زیاد است از هر راهی برای وارد شدن استفاده ننماید و در این حالت مراعات حال ضعیفان و کسانیکه توانایی ندارند را بنماید و در صورت امکان حتی به آنان کمک نیز بنماید و اگر در داخل صحن زیارت را انجام داد « این فرصت را به بقیه نیز بدهد تا آنان هم از این فیض عظیم بهره گیرند. [1]
همچنین در داخل حرم ، بعضاً مشاهده می شود که برخی دست به اعمالی می زنند که از هر نظر مورد قبول همگان نیست چنانکه برخی حرم را با خوابگاه و مکان استراحت اشتباه می گیرند یا از تذکر به کودکان خود که در حال سرو صدا هستند و آرامش را بر هم می زنند خودداری می نمایند و به این وسیله اسباب آزار و اذیت زوار را فراهم می سازند در چنین وضعیتی باید با آرامی و در نهایت احترام و رفتاری خوش به آنان تذکر داد و حال سایر زائرین را مراعات نمود.
-پرهیز از انجام اعمال ناشایست : زائر حرم رضوی ، بایسته است از انجام اعمال خلاف فرهنگ و ناشایستی چون قهقهه زدن ، فریاد زدن به جهت صدا نمودن یکدیگر ، پرگویی و بیهوده گویی گریه کردن با صدای بلند شوخی کردن ، خوردن و ریختن آشغال در حرم و حریم آن جداً پرهیز نمایدو این امر را مد نظر قرار دهد که به زیارت چه کسی نائل شده است . چنانکه محمد بن مسلم از حضرت صادق علیه السلام درباره چگونه رفتن به زیارت سوال نمود؟ حضرت فرمودند : سخن اندک بگوی و حتی الامکان حز به خیر تکلم نکن .[2]
در جای دیگر نیز امام رضا علیه السلام به نقل از پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله و سلم در خصوص ترک کلام بیهوده و پرگوئی فرمودند: « اگر شما حرف بیهوده نمی زدید و قلبتان جایگاه شیطان نمی شد هر آنچه را من می دیدم شما هم می دیدید و هر آنچه را من می شنیدم شما هم می شنیدید. [3]
پس بر زائر حرم امام رضا علیه السلام است که آهسته سخن بگوید ، چنانکه در روایت آمده است که در حرم معصوم علیه السلام نباید صدا را بلند کرد یا با زوار بلند صحبت کرد چرا که در محضر امام علیه السلام فرقی بین دیدن و ندیدن آن حضرت نیست . [4]
احترام و کمک به خادمین حرم : یکی دیگر از نکات فرهنگ رفتاری که زائر حرم رضوی باید رعایت نماید ، احترام و کمک به خادمین حرم مطهر است . زائر باید همان گونه که با رفتار و کردار خویش در حفظ حرمت آن مکان معنوی می کوشد در تکریم خادمین و کمک به آنان نیز توجه داشته باشد چرا که نگهبانان و خادمین حرم شریف رضوی انسان های زحمت کشی هستندکه در نگهداری و نظافت و راهنمایی زائرین می کوشند پس احترام و کمک به آنان قطعاً مساله مهمی است که به آن توصیه نیز شده است و عاشرها التصدق علی السدنه و الحفظه للمشهد و اکرامهم و اعظامهم فان فیه اکرام صاحب المشهد علیه الصلاه و السلام .[5]
ب) ادب
در هنگام داخل شدن به حرم ، زائر باید علاوه بر رعایت اصول فرهنگی آدابی را نیز در نظر بگیرد چرا که برای هر چیزی ادب و حدی است که رعایت آن نتیجه رضایت بخش تری را برای انسان به همراه دارد حال که به نزد امام معصوم می رویم همان گونه که پیشتر نیز اشاره شد رعایت این آداب ارزشمند است چراکه حضور در نزد ضریح ایشان هیچ تفاوتی با حضور در زمان حیات ایشان بر اساس روایات و اسناد ندارد . [6]
-غسل اولین آداب زیارت داشتن وضو و غسل کردن قبل از داخل شدن به سرای رفیع حضرت رضا علیه السلام است چراکه از مجموع روایات نیز این نکته را میتوان استنباط کرد که طهارت ظاهر در طهارت باطن تاثیر دارد و طهارت ظاهر در حقیقت زمینه طهارت باطن است و اب مایه طهارت ظاهری و طهور است مظهر ولایت کلیه اجسام است زیرا قوام هر چیزی به اب است [7]
شرفیابی به محضر امام رضا علیه السلام چون سایر ائمه معصومین که به نص آیه تطهیر از طهارت و قداست ویژه برخودار است و باریابی به صحن و سرایی که نشان از نزاهت و پاکی الهی دارد ایجاب می کند که زائر بدون تحصیل طهارت برتر ، یعنی غسل به آن حریم نزدیک نشود و بدون آراستگی جان و پیراستگی تن به آن بیت رفیع قدم ننهد زیرا غسل ظاهری نمادی از شستشوی روان و پاکی جان است پس همانطور که شرط ورود به خانه خدا طهارت و پاگیزگی است تشرف به حریم اهل بیت و از ان جمله امام رضا علیه السلام که بیت مرفوع و بیت المعمور زمینیان است نیز متوقف بر طهارت است.
پوشیدن لباس پاکیزه و مناسب: دومین ادب از آداب زیارت رضوی پوشیدن لباس پاکیزه و نظیف و مناسب برای زیارت است و آمده است « و نیکوست سفید بودن رنگ آن » [8] و نیز استفاده از عطر و بوی خوش هم توصیه شده است گرچه این عمل در خصوص زیارت قبر امام حسین علیه السلام متفاوت است و تصریح شده است که پوشیدن لباس نو استعمال بوی خوش از اداب زیارت آن حضرت نیست بلکه دو لباس پاک و تمیز و سفید بهتر است مانند لباس احرام [9]
بنابراین زائر حرم امام رضا علیه السلام باید از پوشیدن لباسهای نامناسب تنگ و بدن نما خودداری نماید و نیز بهداشت را در هنگام ورود به حرم رعایت نماید چرا که بعضاً افرادی د رمیان زائران مشاهده می شود که از لباسهای آ«ها و بدنشان بوی نامطبوعی احساس میشود و همین عدم رعایت بهداشت با آن ازدحام جمعیت سبب ازار و اذیت سایر زوار حرم می شود .
اذان دخول « یا ایها الذین آمنوا لا تدخلوا بیوت النبی الا ان بوذن لکم : ای کسانی که ایمان آورده اید داخل اتاق های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نشوید مگر آنکه به شما اجازه داده شود . » [10]
توقف کردن و اذن دخول گرفتن برای آن است که زائر بداند کجا آمده و به زیارت چه شخصیت بزرگی نائل شده است؟ اجازه گرفتن برای آن است که زائر بداند حرم مطهر امام رضا علیه السلام نه خانه ای معمولی و نه قبری معمولی است و چه وادی مقدس تر از جایی که پیکر معصوم را در خود جای داده است جبعبه ای که چند ساعت پیامبر خدا موسی علیه السلام را در خود جای داده بود آنچنان قداست یافت که سمبل آرامش بنی اسرائیل شد « و قال لهم نبتهم ان آیه ملکه ان یاتیکم التابوت فیه سکینه من ربکم [11] در روایتی از ابن عباس آمده است که « تابوت همان صندوقی بود که مادر موسی او را در آن گذاشت و به دریا افکند و هنگامی که به وسیله عمال فرعون از دریا گرفته شد و موسی را از آن بیرون آوردند همچنان در دستگاه فرعون نگاهداری می شد و سپس به دست بنی اسرائیل افتاد بنی اسرائیل این صندوق خاطره انگیز را محترم می شمردند و به آن تبرک می جستند . [12]
وقتی که یک صندوقی که ساعاتی پیامبر خدا موسی علیه السلام را در خود جای داده چنین جایگاهی می یابد بی تردید مکانی که معصوم علیه السلام را در خود جای داده است از قداستی ویژه برخودار است و باید حریم آن حفظ کردد پس هنگامی که زائر حرم رضوی به درب حرم رسید باید بایستد این توقف ادب ویژه است و در حال توقف با خواندن دعا و اذکار وارده سعی کند تا رقت قلب و خشوع دلد تحصیل نماید « و ان الرقه علامه الاذن فلا تغفل )
[13] زیرا در چینین حالتی دعا اجابت و رحمت الهی نازل می شود « ان الرقه علامه لاستحابه الدعا [14] و نیز در برخی روایات هست اگ رهنگام ورود به حرم معصوم قلب به طپش بیفتد اشک جاری شود و عظمت معصوم به چشم آید اذن ورود داده شده است .[15]
-ذکر تکبیر و تحمید : زائر باید وقتی وارد حرم شد و چشمش به قبر معصوم علیه السلام افتاد بایستد تا آمادگی بیشتر برای عرض ادب پیدا کند سپس سی مرتبه ذکر الله اکبر را تکرار نماید « فاذا دخلت ورایت القبر فقف و قل الله اکبر الله اکبر ثلاثین مره » [16]
سعد از امام باقر علیه السلام نقل می کند « چون امام را دید تکبیر بگوید و هر که پیش روی امام تکبیر بگوید و نیز بگوید لا اله اله الله وحده لاشریک له خدای تعالی برای او خشنودی و رضوان اکبر خود را واجب نخواهد کرد و بین او و حضرت ابراهیم علیه السلام و پیامبر اکرم و پیامبران الهی در قیامت در دارالجلال جمع خواهد کرد و من کبر بین یدی الامام و قال : لا اله الا الله وحده لا شریک له کتب الله له رضوانه الاکبر و من یکتب الله له رضوانه الاکبر یجمع بینه و بین ابراهیم و محمد و المرسلین فی دارالجلال . [17]
سر اینکه باید در لحظه ورود تکبیر گفت این است که تکبیر و تحمید پیش از زیارت معصوم آن است که در این زیارت مقامات بلندی برای ائمه معصومین ذکرشده است و چه بسا زائر به علت سطحی نگری و در وادی هولناک غلو بیفتد غلو عبارتست از اعتقاد به ربوبیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم یا ائمه و اعتقاد به اینکه آنان مستقلاً خالق و رازقند و یا اعتقاد به نبوت امامان اینگونه اعتقاد در حقیقت نفی الوهیت رب یا شریک قائل شدن برای او نفی نبوت خاتمیت نبی اکرم است البته این نکته را ن باید نادیده پنداشت که این اعتقاد که خالق هستی خداوند است و او اختیارات ویژه ای در این جهان و آن جهان به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امامان واگذار کرده است این نه تنها غلو و شرک نیست و بلکه عین توحید است ما خالق جهان هستی را ذات مقدس ربوبی می دانیم و معقتدیم که خداوند آنچنان که ملائکه را مدبران امر قرار داده و المدبرات امر [18] به معصومین هم مرحله ای از این تدبیر را به اذن خویش تفویض کرده است پس اعتقاد به مقامات فوق العاده برای امامان غلو نیست اعتقاد به اینکه خداوند آنان را هرگز نقصی مبرا کرده « انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل بیت و یطهرکم تطهیرا : خداوند چنین می خواهد که هرگونه پلیدی و زشتی را از شما خانواده نبوت ببرد و شما را از هر عیب پاک و منزه گرداند».[19] پس اعتقاد به عصمت از اشتباه و خطا گناه و عصیان عین اعتدال در اعتقاد است نه غلو .
بوسیدن عتبه عالیه و مقدم داشتن پای راست در هنگام داخل شدن بوسیدن در گاه مقدسه هنگام داخل شدن به حرم شریف ائمه معصومین علیه السلام از آداب موکد زیارت است بزرگان شیعه مانند شیخ مفید سید بن طاووس و شهید ثانی همچنین علامه مجلسی و عده ای دیگر از علمان نیز به امری که در روایت صفان در شیوه زیارت قبر امیر المومنین آمده استناد کرده اند که امام صادق به صفوان فرمود « ثم قبل العتبه و قدم رجلک الیمنی قبل الیسری سپس آستانه را ببوس و پای راست را بر پای چپ مقدم دار [20]
بنابراین زائر حرم امام رضا علیه السلام پس از آنکه اذن دخول طببید و با خواندن اذکار ماثور و نیز تکبیر و تحمید در قلب احساس رقت کرد و پس از بوسیدن درگاه ادب اقتضا می کند پای راست را جلو بگذارد و مستحب است در این هنگام بگوید : بسم الله و بالله و فی سبیل الله و علی مله رسول الله رب ادخلنی مدخل صدق و اخرجنی مخرج صدق و اجعل لی من لدنک سلطانا نصیرا . [21]
-آهسته قدم برداشتن : و قارب بین خطاک ... و گامهایت را کوتاه بردار » یکی دیگر از آداب زیارت حرم مطهر امام رضا علیه السلام پس از بوسیدن عتبه و قدم داشتن پای راست آهسته قدم برداشتن و متانت و خضوع در راه رفتن است شاید راز این باشد که برای هر قدمی که در این مسیر برداشته می شود ثوابهای فراوانی برای زائر نوشته خواهد شد .
در شان نزول آیه « انا نحن نحی الموتی و نکتب ما قدموا و آثارهم و کل شی احصیناه فی امام مبین » [22] آمده است که قبیله بنوسلمه در نقطه دور دستی از شهر مدینه قرار داشتند تصمیم گرفتند به نزدیکی مسجد پیامبر صلی الله علیه و اله و سلم نقل مکان کنند آیه فوق نازل شد پیامبر به آنان فرمود « ان اثار کم تکتب گامهای شما به مسجد در نامه اعمالتان نوشته خواهد شد و پاداش خواهید گرفت « هنگامی که بنو سلمه این سخن را شنیدند صرفنظر کردند و در جای خود ماندند [23] پس گامهای کوتاه همراه با تواضع ، متانت و ادب سبب می شود تا زائر حرم رضوی از فیض و ثواب بیشتری بهره مند گردد و از لحاظ روانی نیز این حرکت آهسته قدم برداشتن بسیار موثر بوده و باعث تمرکز حواس و توجه و دقت نظر بیشتر می شود .
نزدیک شدن به ضریح و بوسیدن آن : عن ابی جعفر علیه السلام « کان علی بن الحسین صلوات الله علیهما یقف علی قبر النبی و یلتزق بالقبر و یسند ظهره الی القبر و یستقبل القبله و ... امام سجاد علیه السلام کنار قبر پیامبر می ایستاد و به قبر می چسبید و پشت خود را به قبر مبارک رسول خدا تکیه می داد و به سمت قبله می ایستاد و ...›› [24]
این پندار باطلی است که انسان دور بودن از ضریح را ادب بداند و بخواهد از دور زیارت کند ‘ بلکه در روایات تصریح شده است بدن را به ضریح چسبانیده و بر آن تکیه کند و ضریح را ببوسد . در جایی آمده است : ‹‹ شاید مراد از کسانی که توصیه به دور بودن از ضریح می کنند و آن را ادب زیارت می شمارند ‘ اهل سنت باشند ؛ زیرا آنها دور ایستادن از قبر را از جمله آداب و چسبیدن به قبر و بوسیدن و لمس کردن آنرا مکروه میدانند ؛ چنانکه علمای آنان در آداب زیارت حضرت نبوی این مطلب را ذکر کرده اند ›› [25]
پس بدن را به قبر و ضریح چسباندن و بر آن تکیه زدن و نیز بوسیدن قبر و ضریح از آداب زیارت استو همچنین مناسب است که اگر انسان عذری مانند ضعف جسمانی ندارد ‘ دعا و زیارت را نیز ایستاده بخواند .
و نیز از جمله آدابی که در همین رابطه وجود دارد آن است که زائر حرم مطهر رضوی ‘ دو طرف صورت خود را بر روی ضریح بگذارد .
روشن است که اینگونه آداب ‘ زمینه را فراهم می کند تا زائر قلب خود را در صحن و سرای حقیقی امام ببیند و حضور او را لمس کند . در جای دیگر نیز اینگونه آمده است که : ‹‹ بعد از خواندن زیارت ‘ سمت راست صورت را بر قبر یا ضریح بنهد و متضرعانه از خداوند مسئلت کند ‘ سپس قسمت چپ صورت را بر قبر بنهد و با حال نیاز ‘ او را به حق خودش و به حق صاحب قبر سوگند دهد تا او را از اهل شفاعت و شفاعت شوندگان قرار دهد و در این حال با اصرار و مبالغه در دعا وس ال از خداوند متعال با همه جدید و سعی مسئلت کند ؛ زیرا تا طرح حاجت و سوال با جدیت تمام نباشد و احساس نیاز و تشنگی در انسان نجوشد ‘ فیض الهی طالع نمی گردد؛
البته بعد از رعایت اینادب به سمت بالای سر مزار حرکت کند و رو به قبله در پیشگاه الهی دعا و نیایش کند . ›› [26]
بر ارباب اندیشه پوشیده نیست که این توصیه ‘ در صورتی مطلوبیت دارد که برای کسی مزاحمت ایجاد نکند و خلوت
مطالب مرتبط
دیدگاه خود را ارسال کنید

وحدانی

۹ دی ۱۳۹۷ ۰۰:۰۱
1 0

میشه لطفا فایل مقاله را هم قرار بدهید

پاسخ دهید
ویژه ها
عید در حرم امام رئوف

عید در حرم امام رئوف

9224

عید در حرم امام رئوف


عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

8634

فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی که جز ولای توام نیست هیچ دست آویز حرم مطهرامام رضا علیه السلام


زائر حرم امام رضا علیه السلام

زائر حرم امام رضا علیه السلام

7963

دولت دراین سرا و گشایش دراین در است ... السلام علیک یا انیس النفوس یا علی بن موسی الرضا(ع) #امام_رضا_علیه_السلام #حرم_امام_رضا_علیه_السلام #حرم_مطهر_رضوی


ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

8911

قلب مرا به پای ضریح ات گره بزن بیمارم و دخیل شفای تو می شوم


دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

9693

از رهگذر خاک سر کوی شما بود؛ هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد


بیشتر