یادداشتی کوتاه پیرامون واقعه حمله به حرم امام رضا (ع)

قتل عام در مسجد گوهر شاد

قتل عام در مسجد گوهر شاد

راجع به واقعه‏ ی حمله به حرم مطهر امام رضا (ع) در سال 57 اختلاف نظر وجود دارد. برخی منابع به وقوع حادثه‏ ی اصلی در 26 و 30 آبان 1357 اشاره داشته و برخی دیگر تاریخ وقوع هر دو واقعه را در 29 آبان همان سال ذکر کرده اند. ما در این جا به شرح هر دو نظرمی پردازیم .
با روی کار آمدن غلامرضا ازهاری که دولتش به دولت نظامی معروف بود ، در 12 شهر کشور از جمله مشهد حکومت نظامی برقرار شد و سرتیپ جعفری به عنوان فرمانداری نظامی مشهد مأموریت پیدا کرد که کانون‏ های اصلی جنبش را شناسایی و سرکوب کند. او نهایتا بعد از 2 الی 3 ماه ، بیوت آیات شیرازی، قمی و مرعشی را به عنوان پایگاه‏ های اصلی جنبش شناسایی کرده و در صدد مسدود کردن راه‏ های ارتباطی به آن بیوت شد. سرکوبی دانشجویان تهران در 13 آبان منجر به افزایش خشم مردم مشهد شد، برای همین در اعتراض به این واقعه‏ در تاریخ 17 آبان، مردم از مقابل بیت آیت‏الله شیرازی تظاهراتی 10 هزار نفری به سمت حرم به راه انداختند. در این تظاهرات مردم علناً علیه شاه و کابینه‏ ی ازهاری شعار ‏دادند و بر خلاف توصیه‏ های مراجع ، در مسیر راهپیمایی، تعدادی از بانک‏ ها توسط برخی آتش زده شد. مردم نهایتا با اجتماع در حرم مطهر و سخنرانی یکی از وعاظ انقلابی، به تظاهرات آن روز خاتمه دادند.
بررسی اسناد نشان می‏دهد که این تظاهرات در روزهای بعد نیز به طور پراکنده انجام می‏شود تا این‏که در 26 آبان به اوج خود می رسد. در این روز، تظاهرات هم در داخل حرم و هم در خارج آن صورت گرفت که به حمله‏ ی مأموران به تظاهرکنندگان بیرون و اطراف حرم منجر شد، مردم برای نجات جان خود و در امان ماندن از مأموران به داخل حرم پناهنده می شوند ؛ اما مأموران بی توجه به حرمت و قداست این مکان مقدس ، نه تنها به داخل حرم حمله کرده بلکه به مردم پناهنده شده در آن‏جا نیز تیراندازی می کنند.
این همه‏ ی حادثه نبود چرا که در 30 آبان مجدداً حمله به داخل حرم و بی حرمتی به ساحت امام رضا (ع) تکرار می‏شود. در این روز نظامیان با کفش‏های خود داخل حرم شده و در اطراف ضریح مطهر گاز اشک آور پخش می کنند. در این حمله ، جمعی از مردم شهید یا مجروح شدند که از جمله‏ی شهدا، یک دانشجوی سرخنکلایی به نام محمد مقود لوراد بود.
بر اساس گزارش آقای شاکری که مبنی بر اظهار نظر یک شاهد عینی می باشد واقعه به این ترتیب اتفاق افتاده است که مردم در روز 29 آبان چند نفر از مأموران ساواک را که اغلب در بین مردم و زائران مراقب و گزارشگر بوده و سابقه‏ ی دستگیری چند نفر از مبارزان انقلابی را هم داشتند محاصره می کنند و در نتیجه‏ ی زد و خوردی که بین مردم وماموران پیش می آید مشخص می شود که ماموران ساواک در زیر لباس خود اسلحه‏ ی کمری دارند. لذا یکی از مأمورام موفق به فرار شده و بلافاصله به سایر ماموران در خارج از حرم اطلاع می‏دهد.
چند نفر از مأموران در پی نجات مأمور به دام افتاده ، با اسلحه وارد حرم شده و گروهی از مردم را که ساواکی ها را دستگیر کرده بودند محاصره و روی چمن‏ها می نشانند تا از طرف نیروی انتظامی کمک برسد. در این لحظه با حمله‏ی گروهی از مبارزان ، اشخاص دستگیر شده در آنجا نجات پیدا می کنند.
اما همان ابتدا تعدادی از مبارزین به داخل حرم پناهنده می شوند،مأموران نیز در پی تعقیب آن ها وارد توحیدخانه‏ ی حرم شده و بر اثر تیراندازی چند تیربه داخل توحید خانه اصابت می کند. همچنین از طرف کفشداری "الله وردی خان" نیز تیراندازی می شود به حدی که چند نقطه از در و دیوار حرم فرو می ریزد. در اطراف ضریح مطهر با پرتاب گاز اشک آور، عده ای بیهوش شده و یک زائر اصفهانی از ناحیه‏ ی پا مجروح می شود. در این لحظه با ازدحام زوار و فریاد مردم ، ماموران از صحن خارج شده و فرار می کنند.
در گزارشی دیگر حادثه به این گونه بیان شده که عصر روز شنبه 29/8 مجلس یادبودی برای طلبه‌ ی شهید مجاهد، محمد نبی مبارز از طرف هم‌ درسی ها یش در مدرسه‌ی علمیه‌ی عباسقلی خان با شکوه تمام برگزار شد. پس از پایان مجلس گروه زیادی از طبقات مختلف مردم مسلمان مشهد که برای بیان خواسته‌های خود جایی را خالی از نیروهای نظامی نمی‌ دیدند، به داخل صحن عتیق(انقلاب) روی آورده و با تشکیل اجتماع به سخنرانی گویندگان مذهبی گوش فرا می‌دادند که ناگاه در جریان درگیری مردم با یک نفر از مأموران شناخته شده‌ی ساواک که قصد بر هم زدن مراسم را دارد، عده‌ای از مأموران ساواک که در غرفه‌ ی فوقانی صحن کمین نموده بودند، با اسلحه‌ ی کمری شروع به تیراندازی نموده و توسط بی‌سیم، نیروهای انتظامی خارج از صحن را به کمک می طلبند. ادامه‏ ی حادثه همانند گزارش آقای شاکری می باشد که در بالا ذکر گردید.
این واقعه بی واکنش نبود، امام خمینی با ارسال پیامی به مسلسل بستن بارگاه قدس حضرت رضا(ع) را شدیداً محکوم کرد و در پیامش آورده که "دولت یاغی نظامی به امر شاه، تر وخشک را به آتش کشیده و یکی از بزرگترین ضربه های این جنایتکار به اسلام،به مسلسل بستن بارگاه قدس حضرت علی بن موسی الرضا – صلوات الله علیه- است. این بارگاه مقدس در زمان رضا خان به مسلسل بسته شد وقتل عام مسجد گوهر شاد به وجود آمد، و در زمان محمد رضا خان آن جنایت تجدید و دژخیمان شاه در صحن وحریم آن حضرت ریخته وکشتار کردند." امام خمینی در ادامه پیامشان روز یکشنبه 5/9/1357 را عزای عمومی اعلام می کنند. آیت ‏الله شیرازی نیز این حادثه را جنایتی بزرگ خوانده و آن را همسان حمله‏ ی روس‎‏های تزاری به حرم دانست. همچنین کارکنان آستان قدس با حضور نیافتن بر محل کار خود در تاریخ مذکور ، خشم و اعتراض خود را نسبت به این بی حرمتی نشان دادند ونایب التولیه‏ ی آستان قدس در طی اعلامیه ای که از رادیوی مشهد پخش شد، ضمن محکوم کردن این هتک حرمت ،به مردم قول می دهد مرتکبین واقعه را که توسط عده ای درجه دار اشتباهاً روی داده ، مجازات کند.علاوه بر این موارد ، سایر علما و روحانیون روز 7/9 را عزای عمومی اعلام و مردم را به راهپیمایی دعوت کردند.به طور کلی باید گفت این واقعه نه تنها بیانگر هتک حرمت به حرم بود بلکه نشان داد که جنبش مردمی تا چه اندازه عرصه را بر مأموران تنگ کرده بود که آن‏ها برای سرکوب آن از هیچ اقدامی فروگذار نبودند.

نویسنده گان: خانم ها صدیقه رخشی پور و مهدیه آخوندزاده (کارشناس ارشد تاریخ)
منابع:
1. شاکری ، رمضانعلی، 1362 ، انقلاب اسلامی و مردم مشهد از آغاز تا استقرار جمهوری اسلامی (به انضمام مقدمه و متن کامل قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ) ، مشهد : انتشارات امام .
2. روح‏ بخش اله‏ آباد ، رحیم ، 1386، آیت‏الله العظمی سید عبدالله شیرازی ، تهران : مرکز اسناد انقلاب اسلامی.


مطالب مرتبط