تمام جنبش‌های اسلامی، خودشان را نسبت به جامعه پیشتاز تعریف می‌کنند و خود را مقدم بر جامعه می‌دانند، در حالی که الگوی حضرت امام رحمه الله علیه بسیار متفاوت است.

مدیریت به سبک امام

مدیریت به سبک امام

متنی برآمده از گفت‌وگوی سعید خورشیدی با حسین رویوران
تمام جنبش‌های اسلامی، خودشان را نسبت به جامعه پیشتاز تعریف می‌کنند و خود را مقدم بر جامعه می‌دانند، در حالی که الگوی حضرت امام رحمه الله علیه بسیار متفاوت است. انقلاب‌های دنیا از جمله انقلاب کبیر فرانسه، و انقلاب بلشویکی، انقلاب یک اقلیت نخبه هستند نه اکثریت مردم. این نبوغ حضرت امام(ره) بود که یک جنبش اسلامی را رهبری کرد که خاستگاه آن مذهب تشیع، اما مقصد آن امت اسلامی بود، تمام جنبش‌های قبل از آن از خاستگاه مذهب و در خدمت خود مذهب بوده است، چه در شیعه و چه در اهل تسنن، حضرت امام با خاستگاه شیعی نظامی را برپا کرد که اولویت‌هایش، اولویت‌های امت اسلامی است، مثلاً فلسطین در اولویت است. همچنین امام برای اولین بار موفق شد اکثریت مردم را در یک جنبش جذب و بسیج کند. امام نشان داد که اسلام می‌تواند کاری بکند که هیچ یک از مکاتب دیگر توانایی آن را ندارند.
این ویژگی‌هایی که انقلاب ایران داشت، تماماً در رفتار سیدحسن متجلی شده است. حزب‌الله، خاستگاه شیعی دارد ولی رفتارش امت را در نظر دارد. سیدحسن رفتارش در برخورد با پایگاه اجتماعی براساس «بسیج» اکثریت جامعه است. سیدحسن شاگرد غیرحضوری حضرت امام بود، در حالی که شهید سیدعباس و شیخ صبحی طفیلی اساساً الگوی دیگری در ذهنشان نهادینه شده بود. سیدحسن یکی از بزرگترین مصادیق انقلاب است.
محرومین شیعه و سنی یکسانند
زمانی سیدحسن نصرالله پیشنهاد داد منطقه بقاع و هرمل تبدیل به استان شود. چون منطقه محروم است و در واقع عقب‌مانده‌ترین منطقه لبنان محسوب می‌شود. چند سال قبل دولت این پیشنهاد را قبول کرد ولی استاندار تعیین نکردند. سید حسن یک روز اعلام کرد تا زمانی که استاندار تعیین نشود، حزب الله در دولت حضور نمی‌یابد و با عدم حضور حزب الله دولت از رسمیت می‌افتاد. سیدحسن همان زمان گفت عکار نیز باید استان شود. چرا باید برادران سنی و مسیحی ما در عکار در محرومیت باشند؟ سید حسن گفتمان پایگاه‌های اجتماعی را از شیعه به محرومین طوایف سنی و مسیحی گسترش می‌دهد.
حزب‌الله اجتماعی
معمولاً احزاب سیاسی از پایگاه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند و همواره این رابطه یک سویه است. یعنی حزب سیاسی فقط از پایگاه اجتماعی استفاده می‌کند ولی خودش برای پایگاه اجتماعی چه کاری تعریف می‌کند، معلوم نیست. در حالی که حزب الله این مسیر دوم را ایجاد کرد. حزب الله از پایگاه اجتماعی‌اش استفاده می‌کند(مثلاً رزمندگان خود را از میان آنها برمی‌گزیند) ولی اگر این رزمنده شهید شود، برای خانواده‌اش بنیاد شهید درست کرده است. کمیته امداد تاسیس کرده که به افراد فقیر کمک می‌کند. این کارها ممکن است در سطح دولت طبیعی باشد ولی در سطح حزب رفتاری غیرمتعارف است. احزاب دیگر، برای خودشان، خدمات اجتماعی تعریف نکرده‌اند اما حزب‌الله سعی می‌کند به مردم خدمت کند و یک نوع وابستگی متقابل بین خود و پایگاه اجتماعی‌اش برقرار سازد. زمستان‌ها در میان خانواده‌های فقیر سوخت توزیع می-کند. به عرصه آموزش وارد شده و مجموعه زیادی از مدارس زنجیره‌ای مثل المهدی، المصطفی و ... را دایر می‌کند. این مدارس غیرانتفاعی و خصوصی هستند و از مردم پول می‌گیرند ولی برای خانواده‌های فقیر به صورت رایگان خدمات ارائه می‌کنند. حتی دانشگاه هم ایجاد کرده‌اند که در عین حفظ کیفیت، هزینه‌های آن تقریبا یک چهارم دانشگاه‌های مشابه است. زمانی که در جنگ خانه‌های مردم تخریب می‌شود، حزب‌الله خود را مسئول بازسازی می‌داند. موسسه وعد، مسئول بازسازی خرابی‌های جنگ 33 روزه بود. موسسات درمانی و بیمارستان‌هایی که حزب‌الله ایجاد کرده است، با توجه به بالا بودن هزینه‌های درمان در لبنان، و عدم تصدی‌گری دولت در این زمینه‌ها، به خانواده‌های فقیر و مستضعف به صورت رایگان خدمات ارائه می‌کنند.
فضل‌الله در کلیسا، جرج جرداق در مسجد
جامعه لبنان یک جامعه ویژه است. جامعه‌ای که حدود 16-15 میلیون نفر جمعیت دارد و تنها 3.5 میلیون نفر در درون کشور و 12 میلیون دیگر در خارج زندگی می‌کنند. این ویژگی دنیادیدگی که در جامعه لبنان هست در هیچ جامعه دیگری وجود ندارد.
از طرفی در لبنان 18 طایفه دینی (4 طایفه اسلامی (شیعه، سنی، علوی، دروزی) و 14 طایفه مسیحی زندگی می‌کنند. ویژگی‌ دیگر این جامعه تحمل‌پذیری است. ما در ایران ممکن است در تمام عمرمان، وارد یک کلیسا هم نشویم، ولی در لبنان چنان زندگی متداخل است که شاید هیچ مسیحی در لبنان پیدا نکنی که وارد مسجد نشده باشد و یا مسلمانی که وارد کلیسا نشده باشد. در تولد حضرت عیسی(ع)، علامه فضل الله در کلیسا پیرامون عفاف حضرت مریم(س) صحبت می‌کرد و مسیحیان از این توصیف قرآنی اشک می‌ریختند و جرج جرداق در مسجد امام رضا علیه‌السلام در حومه بیروت در مورد سجایای حضرت علی علیه‌السلام صحبت می‌کرد و شیعیان با شیفتگی کامل می‌شنیدند. این رفتار خاص فقط در لبنان دیده می‌شود.
این دنیادیدگی و تحمل‌پذیری که در جامعه لبنان هست، در فرآیند جامعه‌پذیری یک فرد تاثیرگذار است. و این دو ویژگی در سیدحسن تجلی کامل دارد. سیدحسن به صورت رهبری درآمده که هیچ‌گاه نمی‌توان او را منحصر به شیعیان و یا حتی مسلمانان کرد. مسیحیانی هستند که سیدحسن را رهبر خودشان می‌دانند. همچنین برخی دروزی‌ها و سنی‌ها. مدیرعامل یکی از رادیوهای حزب الله در جنگ خوشه‌های خشم (حمله اسراییل به لبنان در سال 1996) نقل می‌کند که اسرائیل همه فرستنده‌ها را منهدم کرد. در چنین شرایطی به ملاقات سید رفتم، به طور طبیعی ایشان اول گزارش اتفاقات افتاده را گرفت، که چه شده است. به ایشان عرض کردم که فلان جا و فلان جا منهدم شده و رادیو به طور کلی از کار افتاده است و چند نفر از افرادی که در نزدیک فرستنده‌ها بودند زخمی شده‌اند. اولین تذکری که به من داد، این بود که رفتی عیادت زخمی‌ها؟ من نرفته بودم. به من گفت حاج حسین این موقع‌هاست که مردم می‌فهمند مدیرشان به فکر آنها هست یا نیست. سید در عملیات نظامی، با نیروی خود در مارون‌الراس، که فاصله‌اش تا مرز کمتر از یک کیلومتر است گاهی ارتباط مستقیم پیدا می‌کرد. می‌دانست که این نقطه نباید از دست برود و صدای خودش می‌تواند روحیه بدهد. سید با کسانی که طبق چارت، ارتباط مستقیم تشکیلاتی ندارد و با واسطه‌های زیادی با سید مرتبط می‌شوند، خودش وارد صحبت می‌شد.
سیدهادی 16 ساله
سیدحسن نصرالله در سال 1982 میلادی وارد حزب الله شد و به عنوان مسئول شاخه دانش‌آموزی تعیین شد و مراحل سازمانی را به صورت یک رشد طبیعی پشت سر گذاشت و در نهایت یک شناخت سازمانی بسیار بالایی پیدا کرد. کسی که از شاخه دانش‌آموزی، تا شاخه‌های امنیتی و نظامی و سیاسی کار کرده است، به طور طبیعی شناختی از مجموعه سازمان به صورت کامل و خوب پیدا می‌کند. سید حسن یکی از جوان‌ترین رهبران حزب الله است. شیخ صبحی طفیلی تفاوت سنی با میانگین سنی حزب الله داشت و خودش نیز از حیث ویژگی‌های فردی، تحکمی بود. سید عباس موسوی فردی بسیار با اخلاق بود ولی فاصله سنی وجود داشت. سید حسن به دلیل فاصله کم سنی با میانگین حزب الله، موفق شد ارتباط گسترده‌تری با نسل جوان حزب الله برقرار کند. سیدحسن در سنین 18-17 سالگی ازدواج کرده است و فاصله زیادی با فرزندش نداشت. ایشان اعتقاد داشت که مهم‌ترین سازمان حزب الله، شاخه مقاومت است، لذا در این زمینه، خودش باید پیشتاز باشد. وقتی پسرش به سن 15 سالگی رسید، ایشان اصرار داشت که به همان شکلی که بچه‌های مردم را به جبهه می‌فرستد، بچه خودش هم به جبهه برود. خیلی‌ها به این مسأله اعتراض داشتند و خصوصا این که سیدهادی به لحاظ جسمی بسیار ریزاندام بود اما سید می‌گفت نمی‌خواهم مصداق آیه کریمه «لم تقولون ما لاتفعلون» باشم. سیدهادی در سن 16 سالگی یعنی پس از یکسال کار کردن در مقاومت، به شهادت رسید. این چنین چیزی در لبنان و بین شخصیت‌های لبنانی متعارف نیست. رهبران سیاسی فرزندان خود را به خارج می‌فرستند تا بیشترین تحصیلات را انجام دهند و به‌عنوان افراد متشخص برگردند.
در جنگ همه مسئولان حزب الله ناپدید می‌شوند و فقط سید حسن حرف می‌زند. سید واقعاً، یک جبهه کامل از جنگ روانی را به تنهایی اداره می‌کند. اوج این مساله در جنگ 33 روزه بود. سید حدود 8-7 بار بیشتر بر صفحه تلویزیون نیامد ولی هر بار که ‌آمد جبهه جدیدی باز ‌کرد و برای دشمن گرفتاری‌های جدید ساخت.
شرایط امنیتی سیدحسن باعث شده حضور علنی کمتر و فرصت بیشتری برای شرکت در اکثر جلسات به صورت مستقیم حضور داشته باشد. زندگی خصوصی‌اش به شدت کاهش یافته، به گونه‌ای که گاهی شاید هفته‌ها هم نتواند به خانه‌اش سر بزند. البته در این زمینه درک مشترکی هم با خانواده‌‌اش پیدا کرده است. لذا موفق شده مدیریت مستقیم بسیاری از نهادهای حزب‌الله را بر عهده بگیرد.
مدیریت درگیری‌های داخلی و خارجی
در سال‌های نخست تشکیل حزب‌الله در حال رشد بود و پایگاه اجتماعی در بین شیعیان از آن امل بود. هر چه حزب الله رشد می‌کرد از پایگاه امل کاسته می‌شد، در نهایت امل واکنش نشان داد و جنگ داخلی شروع شد. در چنین شرایطی رفتار رهبرانی چون صبحی طفیلی حکیمانه نبود. شیخ صبحی طفیلی، فارغ‌التحصیل جریان حزب الدعوه عراق بود. سید عباس موسوی نیز شاگرد شهید صدر و متاثر از مکتب حزب الدعوه بود ولی سیدحسن، فارغ‌التحصیل مکتب انقلاب اسلامی و امام خمینی است.
پس از انتخاب شدن سیدحسن به دبیر کلی، بعد از شهادت سیدعباس، اولین آزمون، واکنش حزب‌الله نسبت به حمله هوایی اسرائیل به حزب‌الله با عنوان تسویه حساب بود که حدود 7 روز طول کشید. دوباره در 1996، جنگ حزب الله و اسرائیل به عنوان خوشه‌های خشم به مدت 17 روز اتفاق افتاد و همچنین در جنگ 33 روزه. در این بحران‌ها، حزب الله در مقابل یک دشمن با هویت روشن، و موقعیت بسیار مناسب قرار داشت و سیدحسن در تمام درگیری‌ها اعتماد عمومی را جلب و پس از آن، ترمیم کرد. من در جنگ خوشه‌های خشم و 33 روزه در لبنان بودم. میزان تخریب اموال مردم بسیار بالا بود و طبیعی بود که به نارضایتی آنها بیانجامد. اما به دلیل امید و اطمینان به سیدحسن، مردم در عین وجود این مشکلات می‌گفتند فدای سید حسن. زیرا سیدحسن در موقعیت‌هایی که پیش آمده چه در بعد میدانی و چه در بعد بازسازی مدیریت‌های بسیار دقیقی انجام داده است.
شوراهایی درون حزب هستند، از جمله شورای مرکزی، شورای قرار و... که تصمیمات‌شان به صورت کاملاً دموکراتیک و اکثریتی گرفته می‌شود. حتی دبیرکلی دیکتاتوری و تحکمی نیست. اساساً تشکیلات حزب الله یک تشکیلات ولایی است و انتخاب سید حسن زمانی اعتبار پیدا می‌کند که از سوی ولی فقیه تایید شود.
مدیریت تعارضات داخلی
تعارضات در حزب‌الله بشدت پائین است؛ عمدتاً به خاطر وجود دشمن مشترک. دشمن مشترک اختلاف‌ها را به حداقل رسانده ولی منتفی نشده است. یکی از تعارض‌ها، خود شیخ صبحی طفیلی است که از سازمان خارج شده و در خارج از سازمان بر علیه دبیر کل و ... فعالیت می‌کند. ولی همین حرکت موفق نشد بخشی از سازمان را با خودش همراه کند، یعنی موفق به انشعاب نشد. حزب‌الله از این بحران به خوبی و بدون درگیری عبور کرد. تعارضات منطقه‌ای بین جنوبی‌ها و بقاعی‌ها و ... خیلی محدود است. و جابجایی‌هایی که در پی انتخابات‌ها صورت می‌پذیرد نشان می‌دهد که یک نوع تحرک و پویایی درون سازمان وجود دارد، این پویایی بیش از آنکه نتیجه چالش‌های درونی و تصفیه‌ سازمانی باشد، نتیجه تلاش برای تکامل است. حزب‌الله در دوران سیدحسن با بحران‌هایی مواجه نشده است که منجر به تصفیه تشکیلاتی شود؛ این مساله خیلی مهم است. در حزب‌الله افراد در نتیجه عملکرد‌ها جابجا شده‌اند. یکسری نیروهای جدید از پائین فشار آورده‌اند و بالاتر آمده‌اند. خصوصاً در عرصه نظامی، جذب نیروهای جدید بدون از دست دادن و طرد نیروهای قبلی، یکی از مهم‌ترین هنرهای سید حسن است. او موفق شده نیروهایی که فشار می‌آورند که بالا بیایند، جذب کند و نیروهای قبلی را هم از دست نداده است. برای همه طوری تعریف کار کرده است که همگی توانسته‌اند در چارچوب حزب فعالیت کنند.


منبع: نشریه فرهنگی – تحلیلی راه، شماره 26


مطالب مرتبط