مسئولیت را نمی توان و نباید بر كودكان تحمیل كرد، ‌بلكه باید روح و میل آن را در كودكان ایجاد نمود.

مسئولیت را چگونه به كودكان بیاموزیم؟

مسئولیت را چگونه به كودكان بیاموزیم؟

در پاسخ به این سوال که چگونه کودکاانی مسئولیت پذیر تربیت کنیم، راه های متعددی را می توانیم عرضه كنیم كه اهم آنها عبارت اند از:

1- القاء و تذكر: در این جا مسئولیتی مستقیماً به عهده كودك گذاشته می شود و اجرای آن از كودك خواسته می شود،‌ این راه، بی دردسرترین و آسان ترین راه برای مربی است ولی تأثیر آن در كودك اندك است.

2- ارائه الگو: والدین در خانه و دیگران در جامعه، همچون الگوهایی برای مسئولیت و حتی مسئولیت پذیری كودكان هستند، رفتاری را كه كودك از آنان می بیند یاد می گیرد و بروز می دهد؛ ‌خواه رفتار، مطلوب باشد و یا نامطلوب؛ استاد عمل كودك رفتار آنهاست. بدین نظر نه تنها والدین بلكه همه كس لااقل در برابر كودكان باید رفتار خود را تحت كنترل داشته باشند.

والدین در خانه و دیگران در جامعه، همچون الگوهایی برای مسئولیت و حتی مسئولیت پذیری كودكان هستند.

دیدن بی عدالتی ها، ‌بی تفاوتی ها و خطاهای الگوها دامی خطرناك برای كودك است.

3- تلقین: كودكان شدیداً تحت تاثیر آن هستند مخصوصاً در سنین ۱۶-۱۱، با كمترین پند و اندرزی راه خیر و صلاح در پیش می گیرند و نیز با كمترین تذكری از راه اصیل منحرف می شوند.

چه خوب است كه تلقین بر اساس ارائه الگو باشد، زیرا در كودكان تقلید قوی است. جلوه آن كتاب خوانی كودك چهار ساله است كه بر اساس تقلید از رفتار پدر انجام می گیرد. در تلقین، جالب به نظر آمدن برای كودك نقش اساسی دارد.

به همین نظرگاهی كودك نقش آب حوضی،‌ زمانی نقش لباس فروش، بقال،‌ پلیس، راننده و... را بازی می كند. او مقلد خوبی است و چه بسیار مسئولیت ها را كه به صورت غیر مستقیم می آموزد نه مستقیم، فی المثل بهترین راه واداشتن طفل به مطالعه، سرگرمی خود والدین به مطالعه است.

4- تماس مستقیم و تجربه: برای آموزش مسئولیت تنها ارائه الگو و تلقین كافی نیست باید اجازه دهیم كه او با مسئولیت خود تماس پیدا كند و زمینه ی مورد نظر را تجربه كند. ضمن تجربه و تماس با مسئولیت:

اولاً: روح مسئولیت از راه تجارب قوی می شود.

ثانیاً: مسئولیت در آدمی راسخ و ریشه دار می گردد.

ثالثاً: به مسئولیت عادت می كند.

رابعاً: اشتباهات او در حین عمل ، رفع و اصلاح می شود.

خامساً: در ضمن تجربه و تمرین، شغل و مسئولیت آینده ی فرد معلوم می شود و امكاناتی را كه برای موفقیت او در زندگی آدمی مورد لزوم است فراهم می گردد.

مسئولیت را با چه كارهایی شروع كنیم؟

برای این سوال دو پاسخ می توان معین كرد:

1- كاری كه به تناسب و برحسب جریانات عادی پیش آید.

2- كار و مسئولیتی كه متناسب با مقتضای سنی و امكانات مورد نظر باشد.

در زندگی روزمره كارهایی كه برای آدمی پیش می آید بسیار است: از پوشیدن و كندن لباس گرفته تا پهن و جمع كردن رختخواب، رفع نیازهای اولیه چون خوردن و نوشیدن و پوشیدن كفش، گذاردن بند و تكمه لباس، ردیف كردن وسائل و ابزار شخصی و از این قبیل.

در واگذاری نوع مسئولیت، مقتضای سنی باید رعایت شود، ‌در هر سنی باید نوعی تكلیف و مسئولیت خاص به افراد داد و توقع خاصی باید داشت. فی المثل از كودك چهار ساله نمی توان توقع داشت كه در مجلس چون ما دو زانو بنشیند.

در واگذاری نوع مسئولیت، مقتضای سنی باید رعایت شود.

از كودكان شش تا دوازده ساله نمی توان انتظار داشت كه شبهای ماه رمضان چون ما احیاء بدارند.

به طور خلاصه در سال های اولیه هر چند مسئولیت سبك تر و ملایم تر بهتر، و هر چه شیرین تر و دلچسب تر، ارزنده تر.

مثلاً از بچه سه تا چهار سال می توان خواست كه كارش را روی نظم و ترتیب انجام دهد، ‌اسباب بازی خود را ردیف كند و آنها را در جای معینی بگذارد.

از كودك پنج ساله می توان توقع داشت كه لباس خود را بپوشد، بند كفش خود را ببندد، خودش برای خود آب بیاورد، تكمه كتش را بیندازد، وقتی به دستشویی می رود، خودش لباسش را در آورد و...

در همین سن و كمی بالاتر می توان از كودك خواست اطاق یا حیاط را با جارویی كوچك تمیز كند.

از كودك پنج - شش ساله می توان خواست سفره بگستراند، ‌قاشق و چنگال بگذارد، سطل آشغال را خالی كند، به گلدان های خانه آب دهد. این كار برای سنین بالاتر در سطحی وسیع تر قابل پیاده شدن است.

كودكان نه – ده ساله می توانند مسئولیت های بزرگتری را عهده دار شوند. فی المثل به منزل همسایه پیامی ببرند ، چیزی را تحویل دهند و یا شیئی را بیاورند.

به كودكان با سفارش قبلی به بقال می توان اجازه داد تا به مغازه سرگذر برود و مثلاً قرقره یا بیسكویتی بخرد و بیاورد. یا قفسه كتاب را منظم كند، میز و صندلی را گردگیری كند، كاردستی و حتی كار تولیدی انجام دهد، ‌و نیز از همین گروه كودكان می توان خواست رختخواب خود را پهن و جمع كنند،‌ زیر پای شان را تمیز كنند ظرفها را با رعایت احتیاط بشویند و...

نوجوانان چهارده ساله باید تا حدود زیادی قادر به انجام كار منزل باشند، حتی در موقع ضرورت از پزشك محل دعوت كنند كه به خانه بیاید؛ در منزل تعمیرات جزیی را انجام دهند، حتی غذا بپزند؛‌ برای مخارج منزل صورت حساب تهیه كنند؛‌ گل بكارند؛ به تعمیرات ساختمان كمك كنند؛ به كشت و كار بپردازند؛ ‌درخت و گلها را درست كنند و...

نكاتی در واگذاری مسئولیت ها

برای پرهیز از عواقب نامطلوبی كه در واگذاری مسئولیت ها ممكن است مطرح باشد، مربیان و روانشناسان تربیتی نكاتی را پیشنهاد می كنند كه اهم آنها عبارت است از:

  • میزان مسئولیت متناسب با توانایی و استعداد كودك باشد؛ زیرا در غیر این صورت كودك از مسئولیت، فراری و به آن بدبین می شود.

میزان مسئولیت متناسب با توانایی و استعداد كودك باشد.

2- هرگز سعی نشود كه مسئولیت بر كودك تحمیل گردد زیرا ممكن است: اولاً مایه صدمه جسمی گردد و ثانیاً امكان دارد عصیان و مقاومت طفل را برانگیزاند.

3- نوع مسئولیت هایی كه به كودك واگذار می شود سریع الوصول باشد؛ یعنی به صورتی باشد كه طفل هر چه زودتر از عهده ی انجامش برآید. ‌اگر هدف بلندی در پیش است آن را به هدف های جزیی تقسیم كنید تا طفل مرحله به مرحله آن را طی كند؛‌ زیرا وصول به هدف های كوچك مشوقی درونی برای كودك خواهد بود.

4- در انجام مسئولیت، كودكان را یاری دهید. اولین گام در این مرحله آن است كه او یاد بگیرد كه چگونه از عهده انجام مسئولیتش بر آید و چگونه باید به هدفش برسد. آنجا كه كمكی لازم باشد سعی كنید این كمك به صورت غیرمستقیم باشد، ‌زیرا درغیر این صورت كودك متکی بار می آید.

5- در دادن مسئولیت میزان فرصت او را در نظر گیرید. تمام وقت او را پر نكنید چون او زمانی را برای بازی خود نیاز دارد و نیز فرصتی را هم برای انجام كارهای مدرسه لازم دارد. غیر از این جنبه، باید فرصت هایی آزاد هم در اختیار داشته باشد تا آن گونه كه خود می خواهد برنامه ریزی كند.

6- مسئولیت را كم بدهید و خوب تحویل بگیرید تا او منضبط و حسابگر بار آید.

7- برای این كه در موقع تحویل گرفتن مسئولیت دچار مشكلاتی نشوید و مجبور نگردید كه او را تنبیه و از او بازخواست كنید لازم است در فاصله ی دادن مسئولیت تا تحویل گرفتن آن وظیفه اش را به او گوشزد كنید.

8- با مراعات همه ی این نكات باز هم ممكن است كودك درانجام مسئولیت دچار قصوری گردد، در این جا زیاد سخت گیری نكنید، ‌انعطاف پذیر و با گذشت باشید. از او بخواهید كه وظایفش را كامل و نیكو مجدداً انجام دهد.

كودك در پذیرش مسئولیت آزاد باشد یا محدود؟

مسئولیت را نمی توان و نباید بر كودكان تحمیل كرد، ‌بلكه باید روح و میل آن را در كودكان ایجاد نمود. تجارب و بررسی ها نشان می دهد كه مسئولیت تحمیلی ریشه دار نمی گردد و به زودی از میان می رود و حتی گاهی اثر معكوس دارد، توصیه مربیان در دادن مسئولیت به كودكان این است كه در واگذاری آن، دو اصل مورد نظر باشد:

1- اصل آزادی: منظور این است كه كودك در پذیرش مسئولیت خود آزاد باشد. اما مسئله ای كه در این جا مطرح می شود این است كه در بسیاری از موارد كودك صلاح و فساد امور را درك نمی كند و دادن آزادی به او ممكن است موجب لطمه ای شود.

در چنین صورت شك نیست كه حق رأی ندارد. ‌رأی، رأی والدین اوست؛ ولی این امر موجب نمی شود كه باز هم مسئولیت به گونه ی تحمیلی باشد. می توان خواسته خود را با زبان كودك اعمال كرد.‌ به صورتی غیر مستقیم طفل را وادار كرد حرف ما را بزند و خواسته ما را بگوید و آزادی او رعایت گردد.

این امر گو این كه یك فریب تربیتی است ولی گناه به حساب نمی آید چون در طریق خیر و صلاح كودك است.

اما در صورتی كه او فساد و صلاح را ولو بسیار جزئی تشخیص می دهد، به همان میزان باید در پذیرش مسئولیت آزاد باشد وگرنه كودك به صورت یك شیء در می آید.

گاهی مسئله صورت سومی هم پیدا می كند و آن این كه درست است او صلاح و فساد را تشخیص نمی دهد ولی انتخاب او موجب لطمه ای به خیر و مصلحتش نیست. دراینجا هم آزادی او را محترم می شمریم و او را در انتخاب ، آزاد می گذاریم.

بدین سان در همه حال اصل بر رعایت آزادی است ولی گاه و بی گاه كنترل و مداخله ما هم وجود دارد.

2- اصل رغبت: برای این كه مسئولیتی نیكو انجام شود باید خودِ فرد به انجام آن راغب باشد و رغبت به هنگامی است كه او در انتخاب، آزاد و در مسئولیت، به نحوی ذی نفع باشد.

برای موفقیت در این زمینه بهتر است كه دو یا سه امر اندیشیده و مورد صلاح را در برابرش قرار دهیم و او را در انتخاب یكی از آنها آزاد بگذاریم، فی المثل بگوییم كه این دو كار در پیش است تو هم می توانی ظرفها را بشویی و هم می توانی اطاق را جارو كنی، كدام یك را می پسندی؟

منبع: تبیان.


مطالب مرتبط