مشهد پس از قیام

ماجرای حمله نظامیان به مسجد گوهرشاد و قتل عام مردم تحصن کننده در آن ، همان شب به پایان نرسید. نوشتاری از:رضا توسی از صبح روز 22 تیر 1314 بازداشت...

مشهد پس از قیام

ماجرای حمله نظامیان به مسجد گوهرشاد و قتل عام مردم تحصن کننده در آن ، همان شب به پایان نرسید.

نوشتاری از:رضا توسی
از صبح روز 22 تیر 1314 بازداشت گسترده مردم و در راس آنها روحانیون فعال در نهضت آغاز شد. این امر باعث ایجاد یک موج مهاجرتی عمده از مشهد به سایر نقاط کشور و حتی عراق و افغانستان شد. فضای شهر در فردای کشتار بسیار رعب آور بود و همه سعی داشتند تا از تیر رس نگاه ماموران مسلح رژیم خود را دور نگه دارند تا مبادا به کینه سلام نکردنی در روزگار گذشته، بازداشت شده و به زندان افکنده شوند.

صدور دستور برخورد
رییس نظمیه مشهد پس از این واقعه و در نخستین ساعات روز 22تیر در گزارشی تلگرافی به نظمیه مرکز نحوه پایان بخشیدن به تحصن معترضان در مسجد گوهرشاد را این گونه شرح می دهد:«در غائله مسجد، نواب احتشام با چند نفر از محرکین دستگیر. شیخ بهلول مفقود و معلوم نیست جزء مقتولین است یا مخفی شده. مأمورین در تجسس. از مأمورین آنچه تاکنون معلوم شده یک نفر مجروح. راپرت جامع تر، معروض می گردد. خود فدوی با کلیه مأمورین حاضر به خدمت .» (1)
البته نظمیه یا همان شهربانی مرکز که از شاه دستور نابودی هرگونه مخالفتی را با خواسته‌های پهلوی اول دریافت کرده بود، این گزارش را کافی ندانسته و در دستوری خواستار شدت عمل بیشتر ماموران نظمیه شرق نسبت به عوامل ایجاد کننده این حرکت و دستگیری و تبعید محرکین و مظنونین این واقعه می شود. در این دستورالعمل تلگرافی قید شده بود:« به طوری که قبلا هم دستور داده شده است، کلیه اشخاصی که محرک و مسبب قضیه و مظنون می‌باشند بدون درنگ دستگیر، اشخاصی که مهم و معروفیت دارند تحت الحفظ اعزام مرکز، سایرین را به سمنان تبعید و تحویل نظمیه آنجا نمود. اسامی و هویت کلیه دستگیر و تبعیدشدگان را پورت کنید.»(2)
بازداشت گسترده مردم
دقایقی بعد از رسیدن این امریه به مشهد موج بازداشت گسترده مردم آغاز می‌شود. این بازداشت به حدی گسترده بوده که قبل از غروب آفتاب بیش از هزار و هفتصد نفر از مردم مشهد دستگیر و به هنگ توپخانه منتقل می شوند. در روزهای بعد دوازده نفر از دستگیرشدگان که اغلب روحانیون شناخته شده‌ای چون آیات سید یونس اردبیلی، سید هاشم میردامادی، سیدزین العابدین سیستانی و سیدعبداله شیرازی بوده با هماهنگی پایتخت برای برگزاری دادگاه نظامی به تهران منتقل شدند. همچنین عده‌ای از بازداشت شدگان نیز مطابق دستور ارسالی از مرکز برای گذراندن دوران تبعید به سمنان منتقل شدند. سرانجام اینکه برای بازداشت تعدادی از فراریان از جمله شیخ محمد تقی بهلول نظمیه مشهد بر اساس دستور نظمیه مرکز عکس آنان را برای شناسایی و بازداشت به نقاط مختلف کشور ارسال کرد.
نخستین واکنش رسمی
پس از انجام تمام این اعمال و در حالی که جوی از رعب و وحشت نه تنها مشهد بلکه تمامی خراسان و شرق کشور را فرا گرفته بود،دولت به دستور شاه نخستین و تنها اعلامیه خود درباره حوادث مسجد گوهرشاد را صادر کرد. متن این اطلاعیه که تاریخ 24 تیر یعنی سه روز پس از وقوع قتل عام تاریخی مسجد گوهرشاد و امضای محمود جم، وزیر داخله یا کشور آن زمان بر پایین آن حک شده بود ،به شرح ذیل بود:
«اعلامیه
بر طبق راپورت واصله از ایالت خراسان، شب نوزدهم، شیخ بهلول نامى که سوء سوابق او از شرارت و فساد معلوم و سابقا تحت تعقیب نیز واقع شده بود در مشهد مقدس جمعى از عوام ساده لوح را در مسجد به عنوان موعظه دعوت کرده و دو سه روز این عمل را مداومت داده و اراذل و اوباش را دور خود جمع و عنوان کلاه و لباس را پیش کشیده، یاوه سرایى‌ها نموده، کار را به هتاکى رسانید. مامورین انتظامات خواستند بدوا به ملایمت و نصیحت او را از این رفتار و گفتگوهاى خلاف و مفسدت آمیز باز دارند. مساعى آنها ثمرى نبخشید و بیم اختلال نظم رفته و مردم از این جهت اظهار نگرانى نمودند. ماموران انتظامى درصدد تفرقه آنها برآمدند. مقاومت نموده مامورین نظمیه را مورد حمله قرار دادند و بعضى از آنها را مجروح و مقتول نمودند. مامورین ناچار از نظامیان استمداد کردند. اشرار با آنها هم ستیز نموده و آلات ضرب و قتل که همراه داشتند به کار بردند. نظامیان هم مجبور شدند با استعمال اسلحه گرم حفظ نظم را به آنها الزام نمایند. در نتیجه اراذل و اوباش که باعث این بى‌نظمى شده بودند، بعضى گرفتار و بعضى متفرق شدند و لیکن متاسفانه شیخ بهلول که این مفسده را برپا کرده بود موفق به فرار شد. امنیت و انتظام کاملا برقرار گردید. فعلا نظمیه مشغول تعقیب قضیه و کشف حقایق مى باشد.
وزارت داخله محمود جم – 1314/4/23»(3)
پایان کار
متن بالا تنها اشاره‌ای بود که روزنامه های آن زمان به وقایع مسجد گوهرشاد کردند. متنی که در آن سعی شده بود تا تنها شیخ محمد تقی بهلول عامل وقوع این فاجعه معرفی شود. امری که نشریات وقت چه آنها که در پایتخت منتشر می‌شدند و چه نشریات خراسان نیز به دلیل سانسور گسترده حاکم مجبور به تایید آن شده و هرکدام پس از چاپ اطلاعیه بالا مطالبی در مزمت حرکت اوباش در مسجد گوهرشاد چاپ کردند. البته این پنهان کاری دیر زمانی ادامه پیدا نکرد و با انتشار اخبار مربوط به محاکمه روحانیون بازداشتی منتقل شده به تهران و اعلام رای دادگاه آنها، بسیاری از ناگفته‌ها بیان شد. ناگفته نماند که پس از این کشتار فجیع و بازداشت های گسترده متعاقب آن، حوزه علمیه مشهد تعطیل و تعدادى از مدارس دینى تخریب شد. همچنین شهر به طور کامل در اختیار قزاقان قرار گرفت و تا مدت ها مقررات محدودیت عبور و مرور در آن اعمال شد به نحوی که داشتن گذرنامه از شهربانى لازمه ورود و خروج به مشهد بود.
رضاخان همچنین تغییرات عمده پس از آرامش نسبی مشهد در سطح روسای ادارات مشهد و آستان قدس رضوی انجام داد. سرهنگ حسینقلی خان بیات از ریاست شهربانی مشهد معزول شد. روسای ادارات و سرکشیک آستان قدس رضوی نیز برکنار شدند و امور آستانه به‌طور موقت به محمدعلی شوشتری، نماینده مخصوص رضاخان سپرده شد. محمدولی خان اسدی نیز پس ز مدتی در 28 آذر 1314 اعدام شد. اما، فتح الله پاکروان که بدون تردید حتی فراتر از دستورات رضاخان نیز عمل کرده بود، در سمت خود استانداری خراسان باقی ماند. سرلشکر ایرج مطبوعی، فرمانده لشکر شرق نیز وضعیتی مشابه پاکروان داشت.
سرانجام اینکه هرچند به رغم تمام سانسور اعمال شده از سوی دولت، خبر وقوع این کشتار بلافاصله بعد از طریق زائران در سراسر کشور پخش شد اما فضای دیکتاتوری حاکم در کشور و نظامی شدن جو اغلب شهرهای بزرگ پس از این واقعه باعث شد تا آنگونه که باید و شاید، مردم دربرابر این حادثه مهم از خود واکنش نشان نداده و سکوت پیشه کنند.

*پژوهشگر تاریخ

پانوشت:
1_ آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، ش بازیابی 422 ، ص 27.
2_آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، ش بازیابی 422 ، ص 37.
3_ روزنامه اطلاعات چهارشنبه ۲۵ تیر ۱۳۱۴سال دهم شماره ۲۵۳۶.
منابع:
1_حدیقه الرضویه، محمد حسن ادیب هروی،، مشهد، چاپخانه خراسان،1326.
2_تاریخ معاصر مشهد،ج اول، دکتر یوسف متولی حقیقی، 1392، مرکز پژوهش های شورای اسلامی شهرمشهد.
3_واقعه مشهد، جعفر درانی (بهار و تابستان 1382)، فصل نامه یاد، شماره های70-67، سال 18.
4_قیام گوهرشاد، سینا واحد، تهران، وزارت ارشاد.
5_تغییر لباس و کشف حجاب به روایت اسناد، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، چاپ اول،۱۳۷۸.
7_ آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، ش بازیابی 422
8_چهره پر فروغ از مشعلداران اسلام و فقاهت و انقلاب، تهیه و تنظیم دفتر مدرسه علمیه امام امیر المومنین(ع)، چاپ اول، ۱۳۶۴.
9_قیام مسجد گوهرشاد به روایت اسناد و خاطرات، تدوین داود قاسمپور، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۶.
10_ روزنامه اطلاعات.

مطالب مرتبط
دیدگاه خود را ارسال کنید
تاکنون نظری برای این مطلب ثبت نشده است.
ویژه ها
عید در حرم امام رئوف

عید در حرم امام رئوف

9224

عید در حرم امام رئوف


عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

8634

فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی که جز ولای توام نیست هیچ دست آویز حرم مطهرامام رضا علیه السلام


زائر حرم امام رضا علیه السلام

زائر حرم امام رضا علیه السلام

7963

دولت دراین سرا و گشایش دراین در است ... السلام علیک یا انیس النفوس یا علی بن موسی الرضا(ع) #امام_رضا_علیه_السلام #حرم_امام_رضا_علیه_السلام #حرم_مطهر_رضوی


ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

8911

قلب مرا به پای ضریح ات گره بزن بیمارم و دخیل شفای تو می شوم


دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

9693

از رهگذر خاک سر کوی شما بود؛ هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد


بیشتر