مهارت های برقراری ارتباط از نگاه قرآن کریم

از عوامل مهم پایداری جامعه، اتّحاد و انسجام افراد است

مهارت های برقراری ارتباط از نگاه قرآن کریم

بخش عمده ای از زندگی ما در ارتباط با دیگران سپری می شود. در قرآن کریم، آیات زیادی نحوه «رابطه با دیگران» و راهکارها و مهارت های آن را بیان کرده است؛ در ادامه به مهم ترین عناوین این ارتباطات و معاشرت ها می پردازیم.

1. با یکدیگر رابطه داشته باشید.

تنها آیه ای که در قرآن «ارتباط مسلمانان با یکدیگر» را با واژه «رابطوا» بیان کرده است، آیه 200 آل عمران است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اصْبِرُواْ وَصَابِرُواْ وَرَابِطُواْ»؛ ای كسانى كه ايمان آورده ايد صبر كنيد و ايستادگى ورزيد و مرزها را نگهبانى كنيد.

گرچه برخی از روایات مراد از «رابطوا» را ارتباط با ائمه علیهم السلام عنوان می کنند، امّا این مطلب از باب تطبیق است نه تفسیر؛ زیرا هنگام نزول آیه شریفه، شخص پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله زمامدار مسلمانان بوده است و اینکه مسلمانان در هر عصری باید با امام و رهبر خود رابطه داشته باشند از مصادیق مرابطه است. امّا تبیین و تفسیر مصداق شایع آن، ارتباط مسلمانان با یکدیگر است.[1] بار معنوی فرمان مرابطه در پرتو همکاری اجتماعی متجلّی است و سعادت جامعه، بدون تعاون و پیوند اجتماعی کامل نخواهد بود.

2. در نیکی‌ها کمک کنید.

خداوند درباره تعاون و همکاری مسلمانان با یکدیگر می فرماید: «یا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ... تَعَاوَنُواْ عَلَى الْبرِّ وَالتَّقْوَى وَلاَ تَعَاوَنُواْ عَلَى الإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ...».[2]

آنچه در این آیه در زمینه «تعاون» آمده یک اصل کلی است که سراسر مسائل اجتماعی و حقوقی و اخلاقی و سیاسی را دربرمی گیرد. طبق این اصل مسلمانان موظّفند در کارهای نیک تعاون و همکاری کنند ولی همکاری در اهداف باطل و اعمال نادرست و ظلم و ستم، مطلقاً ممنوع است.[3]

مسلمانان موظّفند در کارهای نیک تعاون و همکاری کنند.

3. صابر باشید.

از آیه 200 آل عمران «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اصْبِرُواْ وَصَابِرُواْ وَرَابِطُواْ...» به دست می آید صبر و تحمل، اجتماعی و دسته جمعی است که از آن تعبیر به «صابروا» شده است.

صبر، پایداری در برابر سختی ها و ناملایمات زندگی و خویشتن داری از شکایت به غیر خداست و صابر کسی است که در صحنه های گوناگون آزمون مانند انجام طاعت، پرهیز از معصیت و در تلخی مصیبت، بردباری و پایداری کند.

فرمان «صابروا» در آیه فوق، ناظر به صبر جمعی است و همه مصادیق صبر جمعی را در برمی گیرد. صبر جمعی به معنی با هم صبر کردن است و به مؤمنان می فرماید: صبرهایتان را با هم تبادل کنید، نه اینکه هر یک به تنهایی صبر کنید، زیرا صبر هر انسانی محدود است و برخی زود می رنجند و خسته می شوند، پس باید در کارهای اجتماعی با سایر هم نوعان صبر کرد.[4]

5d19df55f3c5e.jpg

4. متّحد باشید.

از عوامل مهم پایداری جامعه، اتّحاد و انسجام افراد است و در مقابل آن اختلاف و تفرقه است که به تزلزل جامعه خواهد انجامید. از این رو خداوند، مسلمانان را به حفظ اتّحاد دعوت می کند و می فرماید: «وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِيعًا وَلاَ تَفَرَّقُواْ»؛[5] همگی به ریسمان الهی چنگ زنید و پراکنده نشوید.

از عوامل مهم پایداری جامعه، اتّحاد و انسجام افراد است.

از این آیه به دست می آید که تمسّک و اعتصام به دین خدا باید گروهی باشد نه فردی، یعنی اگر همه مسلمانان به دین الهی تمسّک کنند ولی این تمسّک به گونه فردی صورت گیرد، نه جمعی، به این آیه عمل نشده است. مانند نماز جماعت که اگر همه نمازگزاران نماز را به تنهایی بخوانند گرچه اصل نماز را اقامه کرده اند ولی نماز جماعت را برپا نداشته اند.[6] وحدت و دوری از تفرقه یک وظیفه الهی بر عهده همه مسلمانان است که محور آن باید دین خدا یعنی حبل الله باشد.[7] مراد از حبل الله در قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام بیان شده است.[8]

5. با یکدیگر مشورت کنید.

مشورت، عملی است که به انسان کمک می‌کند تا با استفاده از فرصت های فردی و اجتماعی و با آگاهی از کاستی ها و نارسایی ها، از فرصت های فردی و اجتماعی بهتر استفاده کند و برای حلّ مشکل خود و جامعه تصمیمی درست و راه حلّی مناسب اتخاذ کند.

امام علی علیه السلام می فرماید: «دیدگاه های گوناگون صاحب نظران را در هم آمیز و از میان آن ها نزدیک ترین رأی به صواب و دورترین رأی از خطا را برگزین».[9]

در قرآن کریم در چندین جا به موضع مشورت و مشاوره پرداخته شده است که نشان از اهمّیت موضوع دارد: «... فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ»؛[10] از ایشان درگذر و برایشان آمرزش بخواه و در این کار با آنان مشورت کن و آنگاه که تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن.

6. یکدیگر را عفو کنید.

ایجاد جامعه ای منسجم و قدرتمند در گرو آن است که افراد آن اندیشه ها و سلیقه های مختلف را تحمّل نمایند. قرآن کریم تسلّط بر خشم و عفو و بخشش را از برجسته ترین صفات پرهیزکاران برمی شمارد: «أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ* الَّذِينَ يُنفِقُونَ فِي السَّرَّاء وَالضَّرَّاء وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ»[11] این آیه به سه مرحله برخورد متّقیان به هنگام خشم اشاره کرده است: فرو بردن خشم، گذشت از خطای مردم و نیکی کردن؛ این مرحله، مرحله ای بالاتر از عفو است.[12]

جالب اینکه قرآن نمی گوید مؤمنان غضب نمی کنند، چراکه خشم در جای خود ـ برای خدا و احقاق حقّ مظلوم ـ ضرورت دارد، بلکه می فرماید: آنان به هنگام خشم به سراغ عفو و بخشش می‌روند: «وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ».[13]

البته بی تردید مدارا و عفو از ارزش های والای انسانی و دینی مورد تأکید اسلام است ولی مداهنه و سازش کاری، از نظر عقل و شرع امری ناپسند است.

مدارا و عفو از ارزش های والای انسانی و دینی مورد تأکید اسلام است.

7. به عهد خود وفا کنید.

یکی از اساسی ترین ویژگی های زندگی جمعی، پای بندی به پیمان هاست که بدون آن زندگی دشوار و جامعه به هرج و مرج می گراید. وفای به عهد یعنی حفاظت از پیمان و انجام بی کم و کاست آن که موجب گسترش اعتماد عمومی می شود و بستر تلاش های گوناگون در زمینه های روابط اجتماعی، خطوط اقتصادی و مسایل سیاسی را هموار می سازد.

قرآن کریم و روایات اسلامی نیز به پایداری بر عهد تأکید می کنند: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ»؛[14] ای کسانی که ایمان آوردید به قراردادها (ی خود) وفا کنید. الف و لام «بالعقود» شامل همه قراردادها می شود. پس مسلمانان باید به همه پیمان ها (با هرکس و هر گروه) پایبند باشند؛ چه قراردادهای لفظی، چه کتبی و چه عملی.[15]

5d19dfaff2ae6.jpg

8. امانت دار باشید.

امانت داری از اولویت های اولیه و از نیازهای اجتماعی بشر به شمار می آید. امانت در فرهنگ قرآن مفهوم وسیعی دارد و تمام شئون زندگی سیاسی، اجتماعی و اخلاقی را شامل می شود.

خداوند در سوره نساء درباره امانت می فرماید: «إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤدُّواْ الأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا»؛[16] همانا خداوند فرمان می دهد امانت ها را به صاحبانش بدهید. از این آیه یک حکم عمومی و همگانی به دست می آید: هر مسلمانی طبق صریح این آیه وظیفه دارد که در هیچ امانتی نسبت به هیچ کس (بدون استثناء) خیانت نکند. خواه صاحب امانت مسلمان باشد یا غیر مسلمان.[17]

امانت سه گونه است: میان انسان و خدا (وظایف و واجباتی که بر انسان تعیین شده است)،[18] انسان و خودش (مثل علم، عمر، قدرت که در دست ما امانت هستند) و میان انسان و دیگران که شامل اموال، اسرار، اعتبار و آبرو، عهد و پیمان، مشورت و... می باشد.[19]

امام صادق علیه السلام امانت داری را معیاری برای ارزیابی شخصیت معنوی انسان ها برشمرده اند و فرموده اند: «به طول رکوع و سجده انسان دیده مدوز،... به راستی و امانت داری او بنگر که چگونه امانت را پاس می دارد».[20] در مقابل امانت داری، خیانت و امانت شکنی قرار دارد که به معنی نافرمانی و ادا نکردن حقوق و وظایف خود درباره امانت (به معنی وسیع آن) می باشد.[21]

9. امر به معروف و نهی از منکر نمایید.

یکی از واجبات مهم و ضروری در میان فروعات اسلامی فریضه امر به معروف و نهی از منکر است که در آیات قرآن بسیار به آن توجّه شده است؛ در آیاتی مانند: «فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوف»،[22] «وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ».[23]

یکی از واجبات مهم و ضروری در میان فروعات اسلامی فریضه امر به معروف و نهی از منکر است.

قلمروی فریضه امر به معروف و نهی از منکر بسیار وسیع است و هر کردار و رفتار اعتقادی، اقتصادی، سیاسی، فردی و اجتماعی را شامل می شود‌. از مفاهیم همگون نزدیک به امر به معروف و نهی از منکر «دعوت به خیر» و نصیحت و موعظه است.[24]

بسیاری از آیات قرآن به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر مطلوبیت و یا ضرورت امر به معروف و نهی از منکر دلالت دارد. آیاتی که به صراحت دستور داده است تا مؤمنان امر به معروف و نهی از منکر را از زمره فرایض بدانند و یکدیگر را به معروف ها وادارند و از منکرها منع کنند مانند: «كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللّهِ...»؛[25] بهترین امّتی هستید که برای مردم پدید آمده است و به کار پسندیده فرمان می دهید و از کار ناپسند باز می دارید و به خدا ایمان دارید.

آیاتی که بیانگر سرزنش، نفرین، مجازات و هلاکت افرادی است که درباره امر به معروف و نهی از منکر کوتاهی کرده اند. مانند: «لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِن بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوا وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ*كَانُواْ لاَ يَتَنَاهَوْنَ عَن مُّنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ»؛[26] از میان فرزندان اسرائیل آنان که کفر ورزیدند در زمان داوود و عیسی پسر مریم لعنت شدند، این بدان خاطر بود که عصیان می ورزیدند و (از فرمان خدا) تجاوز می کردند و از کار زشتی که آن را مرتکب می شدند یکدیگر را باز نمی داشتند، راستی چه بد بود آنچه می کردند.

فهرست منابع:

* قرآن کریم

  • جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، تحقیق عبدالکریم عابدینی، قم، نشر اسراء، 1388.
  • ...، تفسیر موضوعی قرآن کریم (مراحل اخلاق در قرآن)، قم، نشر اسراء، 1377.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسّسه آل البیت علیهم السلام، 1409 ق.
  • العروسی الحویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، قم، انتشارات اسماعیلیان، 1415 ق.
  • قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، 1383.
  • کلینی، محمدبن یعقوب، اصول کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1363.
  • گروه پژوهشی علوم قرآنی و حدیث، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه‌های اسلامی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1387.
  • مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1374.

منبع: نشریه شمیم نرجس، ش30، تکتم صادق مسجدی.



پی نوشت ها:

[1]. جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ج17، ص213.

[2]. مائده: 2.

[3]. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج4، ص253.

[4]. جوادی آملی، همان، ج16، ص770.

[5]. آل عمران: 103.

[6]. جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج16، ص214.

[7]. قرائتی، تفسیر نور، ج2، ص134.

[8]. العروسی الحویزی، تفسیر نورالثقلین، ج1، ص377.

[9]. حر عاملی، وسائل الشیعه، ج2، ص429.

[10]. آل عمران: 159.

[11]. آل عمران: 133-134.

[12]. رک. گروه پژوهشی علوم قرآنی و حدیث، همان، ج2، ص217.

[13]. شوری: 37.

[14]. مائده: 1.

[15]. قرائتی، همان، ج3، ص17.

[16]. نساء: 58.

[17]. ر.ک: مکارم شیرازی و دیگران، همان، ج3، ص430.

[18]. قرائتی، همان، ج2، ص310.

[19]. ر.ک: گروه پژوهشی علوم قرآنی و حدیث، همان، ج2، صص 75-70.

[20]. کلینی، اصول کافی، ج2، ص 104.

[21]. قرائتی، همان، ج14، ص206.

[22]. بقره: 231.

[23]. نساء: 19.

[24]. رک: گروه پژوهشی علوم قرآنی و حدیث، همان، ج2، صص134-137.

[25]. آل‌عمران: 110.

[26]. مائده: 78 و 79.

مطالب مرتبط
دیدگاه خود را ارسال کنید
تاکنون نظری برای این مطلب ثبت نشده است.
ویژه ها
عید در حرم امام رئوف

عید در حرم امام رئوف

9224

عید در حرم امام رئوف


عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

8634

فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی که جز ولای توام نیست هیچ دست آویز حرم مطهرامام رضا علیه السلام


زائر حرم امام رضا علیه السلام

زائر حرم امام رضا علیه السلام

7963

دولت دراین سرا و گشایش دراین در است ... السلام علیک یا انیس النفوس یا علی بن موسی الرضا(ع) #امام_رضا_علیه_السلام #حرم_امام_رضا_علیه_السلام #حرم_مطهر_رضوی


ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

8911

قلب مرا به پای ضریح ات گره بزن بیمارم و دخیل شفای تو می شوم


دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

9693

از رهگذر خاک سر کوی شما بود؛ هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد


بیشتر