یکی از صفات برجسته ی امام رضا علیه السلام مواسات و همدردی با محرومان بوده است

مواسات و دلسوزی نسبت به دیگران‌ در سیره رضوی

مواسات و دلسوزی نسبت به دیگران‌ در سیره رضوی

یک انسان با ایمان که در مقام رهبری جای دارد باید درباره‌ی دیگران خواهان اموری باشد که در خود نسبت به آن امور احساس علاقه و دلبستگی می نماید و هرگونه شر و بدی را که برای خویشتن نمی پسندد برای دیگران نیز نپسندد؛ زیرا اینگونه برابر اندیشی و مواسات با دیگران، بیانگر روح ایمان و حاکی از حس تعاون و هماهنگی همبستگی با آنها می باشد.

رعایت این نکته اخلاقی در مورد زیردستان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و طی احادیث متعددی به همه ی انسانها گوشزد شده که باید از رنج دیگران غافل نمانند، چراکه این زیردستان چشم امید به مهتران و زبردستان دوخته اند تا خواسته ها و کمبودهای مادی و معنوی آنان به وسیله‌ی آنها تأمین و جبران گردد.

یکی از صفات برجسته ی امام رضا علیه السلام مواسات و همدردی با محرومان بوده است؛ امام رضا علیه‌ السلام هرگز از شکم گرسنه و رنجها و آلام بینوایان غافل نبوده و هر وقت سفره ی غذا را برای آن حضرت می گستردند همه ی خادمان را کنار سفره‌ی خود می نشاند حتی از دربان و نگهبان نیز غافل نمی ماند.(1)

و آنگاه که تنها می شد [و فراغتی برای او فراهم می آمد] همه ی اطرافیان خود را اعم از کوچک و بزرگ و خردسالان و بزرگسالان را پیرامون خود جمع می‌کرد و با آنها به گفتگو می نشست و با آنان مأنوس می شد و آنها را نیز با خود مأنوس می ساخت(2) [و خود را تا حد موقعیت و منزلت آنان تنزل می داد و آنها را در حد مقام و موقعیت خود ارج می نهاده و فرازمند می ساخت تا احساس خفت و سبک وزنی نکنند، و شخصیت خویش را فرومایه و ناچیز نینگارند و سرانجام با چنین تدبیری ظریف، برابری خود با آنها و برابری آنها را با خود - با وجود این که از نظر ظاهری در یک پایگاهی عالی قرار داشت - بدانها اعلام می نمود و با کمال صراحت به همه‌ی انسانها گوشزد می کند که تمام افراد انسانی و مردم با ایمان با هم برابر و برادر هستند].

امام رضا علیه السلام هیچ خادمی را که سرگرم غذا خوردن بود به کار نمی‌گرفت مگر آنگاه که از تناول غذا فارغ می‌شد، و به آنها می‌فرمود: در حالی که سرگرم تناول غذا هستید وقتی من از جای خود برمی‌خیزم از جای خود بلند نشوید؛ بلکه سر جای خویش بنشینید تا از خوردن غذا فارغ شوید.(3)

امام رضا علیه‌السلام همواره بر سر مخالفت با هوای نفس بوده و گوش جان و دلش شنوای این آوای آسمانی بود که «فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ* وَ ما أَدْراکَ مَا الْعَقَبَةُ* فَکُّ رَقَبَةٍ* أَوْ إِطْعامٌ فِی یَوْمٍ ذِی مَسْغَبَةٍ* یَتِیماً ذا مَقْرَبَةٍ* أَوْ مِسْکِیناً ذا مَتْرَبَة؛ (4) آنگاه اصحاب میمنه و یاران بهشت در برابر عقبه و گردنه‌ی مخالفت با نفس قرار می گیرند باید بدانند که گذر از آن، در گرو آزاد ساختن بنده و برده و یا اطعام - در روزگار قحطی و کمبود غذا - به خویشاوندان گرسنه و یا خاک نشینان بینوا است».

لذا آن حضرت هر وقت طعام تناول می‌فرمود ظرف بزرگی در دسترس خود قرار می‌داد و از هر نوع خوراکی که در سفره بود از بهترین قسمت آن برمی‌داشت و در میان آن ظرف می نهاد، و دستور می‌داد که آن را میان تهیدستان گرسنه و بینوا تقسیم کنند. و بدین سان با مستضعفان به همدردی می‌نشست.

به مستضعفان ارج می‌نهاد و خلأ معنوی و روحی و کمبودهای مادی آنها را با گرامی داشت منزلت آنان و امدادهای مادی جبران می‌فرمود. حال باید دید که در برابر مستکبران زمان چه موضعی را انتخاب می‌کرد و با چه کیفیتی با آنها رفتار می‌نمود؟

می‌نویسند: وقتی فضل بن سهل، یعنی «ذو الریاستین» حضور امام رضا علیه السلام رسید، یک ساعت بر سر پای ایستاد [و حضرت به او چندان التفات نفرمود] تا آن که سربلند کرد و به او گفت: چه حاجت داری؟ عرض کرد: سرور من، این نامه‌ای است که امیرالمؤمنین! مأمون برای من نگاشته است و طی آن نامه هر چیزی که از مأمون درخواست کرده بود به او بخشید، و به امام رضا (علیه السلام) عرض کرد که شما چون ولیعهد مسلمین هستید سزاوارتر ید که همسان با عطایای مأمون مرا مشمول بخشش خود سازید. فرمود: نامه را بخوان و آن نامه بر روی پوستی بزرگ نگارش شده بود، فضل مدت زیادی بر سر پای ایستاده تا خواندن نامه را به پایان رساند، آنگاه به فضل گفت: اگر از مخالفت اوامر الهی برای همیشه بپرهیز ی هر چه از ما می‌خواهی از آن تو است.(5)

امام رضا علیه السلام با این بیان کوتاه نقشه‌ی فضل را در محکم کاری هدفش خنثی ساخته و حتی به او اجازه‌ی نشستن نداد تا آن که فضل به سهل با حالتی سرافکنده و خفت آمیز محضر آن جناب را ترک گفت.

ارج نهادن به مستضعفان و مواسات با آنها یکی از نمودار ترین خصلت های روحی امام رضا علیه‌السلام بود که به این خصیصه ی سترک و شکوهمند اخلاقی تا واپسین لحظات عمر خویش سخت پای بند بود و می‌دانست و نیز می خواست به سردمداران و دولتمردان و اصولا به همه‌ی انسانها اعلام کند که در طریق رسیدن به سعادت و نیک بختی دنیا و آخرت باید درد و رنج توان ربودگان و بینوایان را فراموش نکرد؛ و گرنه باید جامعه ی انسانی در انتظار سقوط و نابودی آغوش بگشاید و آماده‌ی هرگونه بلا و آسیب های سخت دنیا و آخرت باشد.

منبع:

کتاب مروری بر پاره‌ای از سیرت و رهنمودهای اخلاقی و تربیتی حضرت رضا علیه‌السلام، ص 10-12.

----

پی نوشت ها:

1. فی رحاب اهل البیت، ج 4، ص 108؛ سفینة البحار، ج 2، ص 235.

2. فی رحاب اهل البیت، ج 4، ص 108؛ سفینة البحار، ج 2، ص 235.

3. سفینة البحار، ج 2، ص 235.

4. بلد: 11-15.

5. سفینة البحار، ج 2، ص 235؛ منتهی الآمال، ج 2، ص 177- 176.


مطالب مرتبط