حضرت در پاسخش فرمودند: تو وقتی برادر من هستی که خدا را اطاعت نمایی،و اگر خدا را نافرمانی کنی، بین من و تو برادری نیست؛سپس امام به آیه شریفه ای استناد نمود که در آن، خداوند متعال پسر نوح را به خاطر معصیت و ....

موضع امام رضا (علیه السلام) نسبت به قیام زید النار (فرزند امام موسی بن جعفر)

موضع امام رضا (علیه السلام) نسبت به قیام زید النار (فرزند امام موسی بن جعفر)

زید، برادر امام رضا (علیه السلام) بود که از طرف ابوالسرایا به حکمرانی اهواز فرستاده شد؛[1] وی به همراه عباس بن محمد جعفری (که از طرف ابوالسرایا برای حکومت بر بصره فرستاده شده بود)[2] و یکی دیگر از علویان، توانستند با حسن بن علی مأمونی که والی بنی عباس بر بصره بود، پیکار کرده و وی را شکست داده و بصره را به تصرف درآورند.[3] زید در بصره، خانه های بنی عباس را به آتش کشید و زید النار شهرت یافت.[4] جلودی، فرمانده عباسی برای سرکوبی زید (که خانه ها و اموال بسیاری را از مردم غارت کرده بود) راهی بصره شد و پس از یک روز نبرد، زید را شکست داد و او را اسیر کرد و به نزد مأمون فرستاد.[5]
امام رضا (علیه السلام) اعمال، رفتار و افکار برادرش زید را، به شدت مورد نکوهش و انتقاد قرار داد.[6] امام (علیه السلام) می فرمودند اگر گفتار برخی کوفیان، مبنی بر اینکه خداوند آتش جهنم را بر فرزندان حضرت فاطمه (علیها السلام) حرام نموده است؛ او را مغرور کرده، وی باید بداند که این شأن، فقط مخصوص امام حسن و امام حسین (علیهم السلام) است[7] و شامل حال او نمی شود. امام (علیه السلام) در ادامه، با یادآوری عبادت های بسیار امام موسی بن جعفر (علیهم السلام)،[8] سوگند یاد می کند که شرط رسیدن به پاداش نیکویی که در نزد خداست، همانا اطاعت از پروردگار است و اگر او (زید) می پندارد که با معصیتش به اجر و پاداش می رسد، سخت در اشتباه است.[9] در این هنگام زید عرض کرد: «من برادر تو و پسر پدر تو هستم»[10] و آن حضرت (علیه السلام) در پاسخش فرمودند: تو وقتی برادر من هستی که خدا را اطاعت نمایی،[11] و اگر خدا را نافرمانی کنی، بین من و تو برادری نیست؛[12] سپس امام (علیه السلام) به آیه شریفه ای استناد نمود که در آن، خداوند متعال پسر نوح را به خاطر معصیت و عمل ناشایستش، از اهل نوح خارج ساخت.[13] چنانچه ملاحظه می شود، امام (علیه السلام) افکار غلط زید را ردّ نموده و افکار و اندیشه های صحیح را جایگزین آن می نماید و شرط برادری زید را با خود، اطاعت از خدا می داند.

شرط رسیدن به پاداش نیکویی که نزد خداست، اطاعت از پروردگار است.


مواضع و نحوه برخورد امام رضا (علیه السلام) با قیام برادرش زید، به زمان پس از ولایت عهدی برمی گردد. مأمون اظهار می داشت که زید را (با آن اعمال ناشایستش) به خاطر امام رضا (علیه السلام) بخشیده و با گوشه و کنایه هایش، امام را آزار می داد. مأمون به امام (علیه السلام) می گفت که اگر زید (برادر امام علیه السلام)، امروز قیام کرده و این اعمال ناشایست را انجام داده، هر چند که پیش از او زید بن علی هم قیام کرده و کشته شده است ولی دلیل کشته نشدن این زید (با اینکه عملش کوچک نبوده) را مقام و منزلت امام (علیه السلام) نزد خودش (مأمون) ذکر می کند؛ اما امام (علیه السلام) با پاسخی محکم، این مقایسه مأمون را ردّ کرده و زید بن علی (علیه السلام) را از علمای آل محمّد (علیهم السلام) معرفی می کند که برای خدا جهاد کرده و در راه خدا نیز کشته شده است.
امام (علیه السلام) در ادامه، روایتی از امام جعفر صادق (علیه السلام) به این مضمون نقل می نماید که زید، مردم را به «الرضا من آل محمد» دعوت می کرد و اگر پیروز می شد، به آنچه مردم را به آن دعوت می کرد، وفا می نمود. امام (علیه السلام) همچنین ادعای امامت توسط زید را ردّ کرده و زید را از مخاطبان آیه شریفه «و جاهدوا فی الله حق جهاده هو اجتباکم»[14] خواند.[15]

گفتگوی امام (علیه السلام) با مأمون حاوی نکات مهمی است از جمله:
1- توجه با این نکته که امام (علیه السلام) آن سخنان[16] را در مقابل و در حضور مأمون که مخالف علویان است، ذکر می کند.
2- امام (علیه السلام) آن همه تمجید از زید بن علی را در مقایسه با زیدالنار، بیان می کند و زید بن علی را (که فردی عالم و دانشمند و حنیف قرآن خوانده می شد؛[17] در مقایسه با زید بن موسی (زید النار) که فردی بی سواد و تندرو و پر مدّعا بوده[18] و آن اعمال ناشایست را در ضمن قیامش انجام داده بود) از علمای آل محمد (علیهم السلام) خوانده و او را مورد تمجید قرار داده و مقایسه مأمون را اشتباه خواند و آن را ردّ نمود.
3- عبارات امام (علیه السلام) گر چه زید بن علی (علیهم السلام) را مورد تمجید قرار داده، ولی امامت و ادعای امامت را از او نفی کرده و قیامش را جهادی در راه خدا خوانده که هدفش رضای خداوند متعال بوده است.
در واقع، سخنان امام رضا (علیه السلام) ابطالی بزرگ بر فرقه زیدیه به شمار می آید، چرا که اولاً: اینکه زید، مردم را به امامت خود، دعوت می کرده را ردّ کرده است. ثانیاً: قیام او را، جهاد در راه خدا دانسته است. برخی شرایط امامت از نظر زیدیه، دعوی امامت و قیام به سیف (قیام مسلحانه) بود.[19] با توجه به سخنان امام (علیه السلام)، قیام زید، قیامی برای دعوت به خود و امامت خودش نبوده، چه اینکه بخواهد قیام به سیف، اصل و مبنای امامت قرار گیرد!

زید بن علی به «الرضا من آل محمد» دعوت می کرد یعنی منتخبی از آل محمد (علیهم السلام) و نه دقیقاً و مشخصاً شخص امام صادق (علیه السلام).


4- امام (علیه السلام) در روایتی که از امام صادق (علیه السلام) نقل می نماید، می فرماید که زید به «الرضا من آل محمّد» دعوت می کرد و اگر پیروز می شد، به وعده اش و آنچه مردم را به آن فرا می خواند، وفا می کرد.
این روایت، روایتی قابل تأمل است و خود دارای نکاتی است از جمله اینکه، در اینجا آمده که زید به «الرضا من آل محمّد» دعوت می کرد، یعنی منتخبی از آل محمد (صلی الله علیه و آله و سلم)[20] و نه دقیقاً و مشخصاً شخص امام صادق (علیه السلام)؛ چنانچه که گفته شده مراد از «الرضا من آل محمّد علیهم السلام» شخصی از خاندان پیامبر (صلی الله علیه و اله و سلم) بوده که مردم یا بزرگان هاشمی و علوی و یا بزرگان بلاد و ... بر او اجتماع نموده و به او راضی شوند؛ هر فردی که انتخاب می شد، «الرضا» بود؛ یعنی از «الرضا» شخص معین و مشخصی مراد نبوده است.[21]نکات فوق، به علاوه، توجه به این مطلب که مسلماً اگر زید بن علی (علیه السلام) پیروز می شد، بهتر از بنی امیه بود؛ چرا که او به کتاب خدا و سنت عمل می کرد؛ ما را به عمق سخنان امام (علیه السلام)، بیشتر نزدیک می نماید.

منبع: کتاب رفتارشناسی امام رضا (علیه السلام) و فرقه های انحرافی، معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی آستان قدس رضوی

------------------------------------------------------------------
پی نوشت ها:
1. ابن اثیر، پیشین.
2. همان.
3. اصفهانی، پیشین، ص436.
4. همان.
5. یعقوبی، پیشین، ص449.
6. برای نمونه رک: صدوق، پیشین، ج1، صص257 و 259؛ اربلی، پیشین، ص104.
7. صدوق، پیشین، ص259؛ اربلی، پیشین.
8. صدوق، پیشین، صص257و259.
9. همان، ص259.
10. همان.
11. صدوق، پیشین؛ ابن شهر آشوب، پیشین، ص361.
12. ابن شهر آشوب، پیشین.
13. صدوق، پیشین، صص260– 259.
14. سوره حج (22)، آیه78؛ یعنی؛ در راه خدا چنان که شایسته اوست، جهاد کنید. او شما را برگزید... .
15. صدوق، عیون اخبار الرضا (علیه السلام)، پیشین، ج2، صص226- 225.
16. برای آگاهی کامل از سخنان امام (علیه السلام)، ر.ک: همان.
17.رک: مفید، الارشاد، پیشین، ج2، صص172–171.
18. این استنباط، از سخنان امام (علیه السلام) در گفتگو با زید النار و در گفتگو با مأمون و نیز در مقایسه زید النار با زید بن علی به دست می آید. برای آگاهی از سخنان امام (علیه السلام)، برای نمونه ر.ک: صدوق، پیشین، ج1، صص257و259 و همچنین ر.ک: همان، ج2، صص226– 225.
19. محمد بن محمد نعمان ملقب به شیخ مفید، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، تحقیق مهدی محقق، چاپ اول، انتشارات مؤسسه مطالعات اسلامی، تهران، 1372ش، ص4: سعد بن عبدالله أبی خلف اشعری قمی، پیشین، ص71.
20. در مورد معنای «الرضا من آل محمّد» رک: محمد الله اکبری، الرضا من آل محمّد (علیه السلام)، تاریخ اسلام، سال دوم، ش8، زمستان 1380، ص32.
21. همان، ص38.



مطالب مرتبط