نرمش قهرمانانه (مذاکره و گفتمان) راه مقابله با استکبار

وظیفه دینی ما اقتضا می کند که در قدم اول با زبان ملایم، با زبان پند و اندرز با افراد مواجه شویم.

نرمش قهرمانانه (مذاکره و گفتمان) راه مقابله با استکبار

براساس آیاتی از قرآن، پس از شیطان که پایه گذار استکبار و سرآغاز آن است؛ بزرگ ترین مصداق استکبار، فرعون است. چه بسا وی با ندای «فَقالَ أَنَا رَبُّکمُ الْأَعْلی»(1) و تجاوز از حد خویش از شیطان نیز فراتر رفته و نه تنها در برابر خدا و بندگان استکبار ورزید، بلکه در جایگاه خدا نشسته و ادعای ربوبیت کرد. ازاین رو، روایت مقابله موسی علیه السلام با وی اهمیت ویژه ای پیدا می کند. حضرت موسی و هارون مأموریت می یابند تا به سوی فرعون طغیانگر رفته و وی را با گفتاری نرم و به دور از هرگونه خشونت، به توحید و عبودیت دعوت کنند.(2) در این مأموریت افزون بر گفت وگو با فرعون، باید با زبانی نرم نیز مذاکره شود. مفسران در تفسیر «قَوْلًا لَینا» به اتفاق گفته اند: با نرمی، شفقت، مدارا و به دور از درشتی با وی سخن گویید.(3) برخی آن را از واجب ترین آداب دعوت می دانند.(4)

ازآنجاکه نخستین هدف از برخورد با استکبار، دعوت وی به آیین حق و مسیر الهی است؛ سودمندترین شیوه، استفاده از گفتار نرم و دوری از هرگونه خشونت است؛ زیرا خشونت از بزرگ ترین اسباب تنفر و پافشاری بر کفر و [استکبار] است.(5) چنانچه از ویژگی های مستکبران و جباران آن است که اگر با آنها درشتی شود، سرکشی و تکبرشان افزون شود،(6) که نقض غرض است. خدای سبحان شیوه سخن گفتن با بزرگانِ دارای حشمت و قدرت را به موسی و هارون آموزش می دهد. فرعون به رغم کافر بودن، پادشاه عصر خویش بوده و بر بندگان خدا مسلط بود.(7) در این دستور الهی عبرت بزرگی نهاده شده است؛ زیرا فرعون در غایت سرکشی و استکبار، و موسی علیه السلام برگزیده خدا بود، اما موسی علیه السلام مأموریت می یابد تا با ملاطفت و نرمی برخورد کند.(8) آلوسی «فا» را برای ترتیب گرفته و جمله بعد از «فا» را بر جمله پیشین «إِنَّهُ طَغی» مترتب کرده است؛ زیرا گفتار نرم شدت عناد سرکشان را شکسته و قساوت طغیان گران را نرم می کند و ازاین رهگذر احتمالات دیگر در معنای آیه را نفی کرده است.(9)

سعدی در تفسیر «قولاً لینا» می نویسد: یعنی سهل و لطیف همراه با مدارا و ادب در لفظ، بدون فحاشی، بیهوده گویی و خشونت در گفتار و درشتی در رفتار.(10) آیه 18-19 سوره «نازعات» مقصود از گفتار نرم و شفقت آمیز را روشن می کند: «فَقُلْ هَلْ لَک إِلی أَنْ تَزَکی وَ أَهْدِیک إِلی رَبک فتَخْشی»؛ پس به فرعون بگو آیا می خواهی پاکیزه شوی و تو را به سوی پروردگارت هدایت کنم و تو خشیت داشته باشی [از طغیان دست برداری]؟(11) روی دیگر گفتار نرم در گفت وگوی موسی علیه السلام با فرعون مستکبر، طرح خواسته های خویش با ادبیات ویژه ای است. نخست با سؤال می پرسد: «هل لک»؛ که جنبه مشورت داشته و از تحکم به دور است. چنان که تنفر و جبهه گیری هم ایجاد نمی کند.

سپس وی را به پاکی از آلودگی ها که مورد پذیرش هر عقل سلیمی هست، فراخوانده و می فرماید: «إِلی أَنْ تَزَکی» تو می خواهی پاکیزه شوی. به جایگاه و تصمیم وی احترام می گذارد تا طغیانگری وی را برنیانگیزد، نه اینکه من تو را پاکیزه سازم. آن گاه وی را نه به خود، که به پرودگار فرعون دعوت کرد: «إِلی رَبِّک»؛ زیرا پروردگاری که نعمت های ظاهری و باطنی را بر وی ارزانی داشته، شایسته شکرگزاری است: «إِلی رَبِّک فَتَخْشی»(12) نباید فراموش شود که گفتار نرم به مفهوم چاپلوسی، تصنع و پوشاندن حق نیست؛ زیرا رسالت موسی علیه السلام و هارون حق، و در پی حق بودن است که جز با گفتار حق دست یافتنی نیست. ازاین رو، به دلیل خوی استکباری فرعون شایسته بود تا با گفتار نرم وی را به حق نزدیک سازند؛ زیرا برخورد سفیهانه و جاهلانه، دمیدن در آتشِ شعله ور است که بر برافروختگی آن می افزاید.(13)

ممکن است پرسیده شود چگونه می توان طغیان را با گفتار نرم درمان کرد؟ پاسخ آن است که طغیان حالت استکبار و غرور است، که با شدت و سختی درمان پذیر نیست، بلکه با گفتار نرم که در اعماق وجودش نفوذ کرده و تکبر وی را تحریک نکند، قابل علاج است. ازاین رو، باید توجه داشت که هدف، ارشاد مستکبر است، نه پایمال کردن و شکستن او، که این مهم با سعه صدر و نرم خویی حاصل می شود، نه با مقابله به مثل.(14) برخورد مسالمت آمیز با مستکبران راهکاری است که رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز در مسیر دعوت خویش مأمور به این گونه از مقابله است: «ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبک بالْحِکمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِی أَحسَنُ إِنَّ رَبَّک هُوَ أَعلَمُ بمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعلَمُ بالْمُهْتَدِین» (15). افزون بر حکمت و موعظه نیکو، جدال احسن از شیوه های دعوت به دین خدا به شمار آمده است.

چنان که این شیوه از برخورد با مستکبران را در سیره عملی امام خمینی(ره) نیز شاهد هستیم، ایشان فرمودند: «باید توجه کنید وظیفه دینی ما اقتضا می کند که در قدم اول با زبان ملایم، با زبان پند و اندرز با افراد مواجه شویم، خواه شاه باشد یا شبان. وظیفه علما در قدم اول ارشاد است و در این وظیفه نباید میان انسان ها، از نظر مقام، موقعیت و منصب فرق بگذارند... اما وقتی تنبه پذیر نیست احساس تکلیف کردم که در برابر شاه بایستم...» (16). شکیبایی بنی اسرائیل در برابر استکبارِ فرعونیان و پیروزی بر آنان نیز در همین راستا تفسیرپذیر است (17). ایمان آوردن همسر فرعون، مؤمن آل فرعون و ساحران فرعون، محصول همین مقاومت و بردباری و نرمش قهرمانانه موسی علیه السلام و هارون است. مقاومت صبورانه و پرهیز از درگیری بی ثمر با استکبار از پایه ای ترین شیوه های مبارزه است. سیره پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت طاهرینش علیهم السلام به ویژه شکیبایی امیرمؤمنان علی علیه السلام بهترین الگوی قابل تأسی در این خصوص است.

منبع: ماهنامه معرفت، آبان 1398 - شماره 263، رضا مهدیان فر.

---

پی نوشت ها:

1. نازعات: 24

2. طه: 43.

3. نصربن محمد سمرقندی، تفسیر السمرقندی، بیروت، دارالفکر، 1416ق، ج 2، ص 400.

4. سیدمحمدحسین طباطبائی، المیزان، قم، جامعه مدرسین، 1417ق، ج 14، ص 154.

5. محمد شوکانی، فتح القدیر، دمشق، دار ابن کثیر، 1414 ق، ج 3، ص 433.

6. محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، چ سوم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1420 ق، ج 22، ص 53.

7. عبدالکریم بن هوازن قشیری، لطائف الاشارات، چ سوم، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 2000 م، ج 2، ص 459.

8. اسماعیل بن عمر ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق محمدحسین شمس الدین، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1419ق، ج 5، ص 260.

9. ر.ک: محمود آلوسی، روح المعانی، تحقیق علی عبدالباری عطیه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ج 8، 1415ق، ص 508.

10. عبدالرحمن سعدی، تیسیر الکریم الرحمن، چ دوم، بیروت، مکتبة النهضة العربیه، 1408ق، ص 593.

11. حسن بن محمد نظام الاعرج، تفسیر غرائب القرآن، تحقیق زکریا عمیرات، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1416ق، ج 4، ص 547.

12. ر.ک: سعدی، همان، ص 593.

13. عبدالکریم خطیب، التفسیر القرآنی للقرآن، بیروت، دار الفکر العربی، 1424ق، ج8، ص795.

14. ر.ک: محمدتقی مدرسی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، 1419 ق، ج 7، ص 170.

15. نحل: 125.

16. سیدحمید روحانی، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی(ره)، تهران، راه امام، 1360، ص 12.

17. اعراف: 137.

مطالب مرتبط
دیدگاه خود را ارسال کنید
تاکنون نظری برای این مطلب ثبت نشده است.
ویژه ها
عید در حرم امام رئوف

عید در حرم امام رئوف

9224

عید در حرم امام رئوف


عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

8634

فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی که جز ولای توام نیست هیچ دست آویز حرم مطهرامام رضا علیه السلام


زائر حرم امام رضا علیه السلام

زائر حرم امام رضا علیه السلام

7963

دولت دراین سرا و گشایش دراین در است ... السلام علیک یا انیس النفوس یا علی بن موسی الرضا(ع) #امام_رضا_علیه_السلام #حرم_امام_رضا_علیه_السلام #حرم_مطهر_رضوی


ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

8911

قلب مرا به پای ضریح ات گره بزن بیمارم و دخیل شفای تو می شوم


دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

9693

از رهگذر خاک سر کوی شما بود؛ هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد


بیشتر