فاطمه (سلام الله علیها) در خطبه فدکیه از اسرار یکی از مهمترین فرائض پرده برداشته و می فرمایند: «خداوند امر به معروف را برای صلاح عموم جامعه و نهی از منکر را برای پاک ماندن ...

واجب فراموش شده در خطبه فدکیه

واجب فراموش شده در خطبه فدکیه

رؤیا بدره، پژوهشگر سطح دو مدرسه علمیه حضرت خدیجه (سلام الله علیها)

چکیده:

مقاله حاضر با عنوان «واجب فراموش شده در خطبه فدکیه» پس از بررسی اجمالی خطبه فدکیه به معرفی امر به معروف و نهی از منکر می پردازد و از طریق خطبه فدکیه، آیات و روایات، علل و فلسفه ی عمل به آن را اثبات می کند.

کلید واژه ها: خطبه فدکیه، حضرت زهرا (سلام الله علیها)، امر به معروف و نهی از منکر.

مقدمه:

یکی از مسائلی که جوانان امروز بدان اهمیت می دهند، علل عمل به احکام است. بدین جهت این مقاله به تعریف فلسفه احکام و معرفی یکی از منابع کشف علل برخی از احکام پرداخته است. مهمترین دستور الهی که امام حسین (علیه السلام) برای عمل به آن دست به قیام زد، یعنی امر به معروف و نهی از منکر، در بین بسیاری از مسلمین مهجور واقع شده. بدین جهت از میان احکامی که حضرت زهرا (سلام الله علیها) در خطبه تاریخی خویش بیان نموده اند، به تعریف و تبیین فلسفه امر به معروف و نهی از منکر به صورت کتابخانه ای پرداخته شده است.

یکی از مسائلی که جوانان امروز بدان اهمیت می دهند علل عمل به احکام است.

1. خطبه فدکیه

بانوى اسلام فاطمه زهرا (سلام الله علیها)، به همراه جمعی از زنان بنى هاشم در برابر سران مهاجر و انصار با بیان خطبه ای تاریخی از حق ولایت دفاع کردند و حجت را بر آنان تمام کردند. ایشان بى اعتنا به «جوسازى» خاصى که در این زمینه شده بود، و پیامدهاى احتمالى این افشاگرى بزرگ، به برنامه خود ادامه داد و خطبه بسیار غرّایى در مسجد پیامبر (صلى الله علیه وآله و سلم) ایراد نمود که بسیارى از حقایق در آن افشا شد.[1] (ر.ک، مکارم شیرازى، زهرا (علیه السلام) برترین بانوى جهان‏، ص140) وجود پر فیض ایشان پس از بیان حمد الهی و بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به بیان برخی از احکام همچون نماز، زکات، روزه، حج، جهاد، قصاص و ... پرداختند. حضرت فاطمه (سلام الله علیها) در خطبه فدکیه از اسرار یکی از مهمترین فرائض پرده برداشته و می فرمایند: «خداوند امر به معروف را برای صلاح عموم جامعه و نهی از منکر را برای پاک ماندن دین از انحرافات و کجی ها بر مردم واجب ساخت.» [2] (مجمع دلسوختگان بقیع، آیه های بیداری، متن و ترجمه خطبه حضرت صدیقه طاهره فاطمه زهرا (سلام الله علیها)، ص36)

حضرت فاطمه (سلام الله علیها) در خطبه فدکیه می فرماید: «خداوند امر به معروف را برای صلاح عموم جامعه و نهی از منکر را برای پاک ماندن دین از انحرافات و کجی ها بر مردم واجب ساخت.»

2. فلسفه احکام

«اسلام وجودی است بی نهایت از نظر علم و قدرت، و بی نیاز از همه چیز و همه کس، و همه کار او روی حکمت خاصی است.» [3] (وحیدی، فلسفه و اسرار احکام، ص23) در هر عصر و هر زمان تنها به اندازه ی اطلاعات و معلومات بشری می توانیم فلسفه و اسرار احکام الهی را دریابیم و هرگز نمی توانیم اطاعت از این دستورات و احکام را مشروط به درک و فهم فلسفه ی آنها کنیم،[4] (ر.ک: همان، ص24) زیرا که درک فلسفه آن ها به جهت ارزش و اهمیت و آثار مختلف آنها است نه به جهت عمل به آن.[5] (همان، ص25)

اما نمی گوییم که نمی توان از فلسفه احکام سؤال کرد، چنانچه فلسفه برخی از احکام از پیامبر و ائمه (علیهم السلام) بیان شده است. برای نمونه حضرت زهرا (سلام الله علیها) در خطبه فدکیه به بیان سری از اسرار برخی از احکام پرداخته اند که در اینجا تنها به یک مورد از آن اشاره می شود.

«اسلام وجودی است بی نهایت از نظر علم و قدرت، و بی نیاز از همه چیز و همه کس، و همه کار او روی حکمت خاصی است.»

3. امر به معروف، واجب فراموش شده

«امر» در لغت به معنای دستور مقام بالا به پایین تر از خود است و «معروف» به معنای شناخته شده و پسندیده می باشد. «نهی» به معنای بازداشتن و «منکر» به معنای ناشناخته و ناپسند آمده است. بنابراین، امر، ضد نهی و معروف، ضد منکر می باشد. [6] (ابن منظور، لسان العرب، ج۴، ص۲۶) معروف در اصطلاح عبارت است از هر فعل و قولی که به لحاظ عقل یا شرع پسندیده است و منکر ضد آن است؛ یعنی هر کار و سخنی که مورد انکار عقل و شرع است. [7] (راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ص505)

حضرت زهرا (سلام الله علیها) در قسمتی از خطبه تاریخی خویش به بیان علل و فلسفه ی امر به معروف و نهی از منکر پرداخته است و عمل به آن را موجب بهبود مصالح اجتماعی می داند؛ یعنی چنانچه این فریضه در جامعه اجرا شود، سبب اصلاح بسیاری از کجروی ها و مفاسد می شود که از جمله آن می توان به کم شدن جرائم و زندانیان، حفظ قبح گناه در جامعه و همچنین حفظ ارزش های دینی و اخلاقی و در نهایت قوام حکومت اسلامی [8] اشاره کرد.

حضرت زهرا (سلام الله علیها) در قسمتی از خطبه تاریخی خویش به بیان علل و فلسفه ی امر به معروف و نهی از منکر پرداخته است و عمل به آن را موجب بهبود مصالح اجتماعی می داند

در این زمینه آیات و روایات بسیاری نیز وارد شده، از جمله:

بر اساس آیه شریفه و باید از میان شما گروهی باشند دعوتگر به خیر که به نیکی فرمان دهند و از ناشایستی باز دارند و اینان رستگاران اند»،[9] (آل عمران:104) امر به معروف و نهی از منکر، امری ضروری در جامعه اسلامی است.

همچنین امام حسین (علیه السلام) در این زمینه حدیث بسیار ارزشمندی را ایراد نموده اند:

«خداوند بدین سبب سخن خود را با امر به معروف و نهی از منکر به عنوان فریضه ای از سوی خود آغاز کرده که آگاه بوده است چون این فریضه ادا گردد و برپاداشته شود تمام فرایض و واجبات دیگر، از آسان و دشوار برپا داشته شوند»؛[10] (ابن شعبه، تحف العقول، ص237) با توجه به این سخن امام می توان امر به معروف و نهی از منکر را سرآمد تمام فرایض دانست و عمل نکردن به آن موجب بر زمین ماندن سایر احکام الهی خواهد شد.

امام خمینی (رحمه الله علیه) در این زمینه می فرمایند: «این دو ( امر به معروف و نهی از منکر) از والاترین و شریف ترین واجبات می باشند و به وسیله آن دو، (دیگر) واجبات برپا می شوند و وجوب اینها از ضروریات دین است که منکر آن در صورت توجه به لازمه ی انکار و ملتزم شدن به آن، از کفار به شمار می رود.» [11] (موسوی الخمینی، تحریرالوسیله، ج۲، ص285)

امام حسین (علیه السلام): خداوند بدین سبب سخن خود را با امر به معروف و نهی از منکر به عنوان فریضه‌ای از سوی خود آغاز کرده که آگاه بوده است چون این فریضه ادا گردد و برپاداشته شود تمام فرایض و واجبات دیگر، از آسان و دشوار برپا داشته شوند.

با توجه به مطالب بیان شده امر به معروف و نهی از منکر یکی از مهمترین فرایضی است که با اقامه آن می توان از ارتکاب جرائم و معاصی دیگر پیش گیری کرد.

نتیجه:

حاصل آنکه حضرت صدیقه طاهره (سلام الله علیها) در خطبه فدکیه به بیان علل و فلسفه ی یکی از احکام که بسیار حائز اهمیت است یعنی «امر به معروف و نهی از منکر» می پردازد که چنانچه بیان شد اگر بدان عمل نشود، احکام دیگر الهی نیز بر روی زمین خواهد ماند. بدین جهت ملت و مسئولین با تغییر نگرش خود نسبت به این فریضه و شناخت مراتب امر به معروف، باید برای اقامه آن در تمامی مصالح فردی و اجتماعی بکوشند.

---------------------------------------------------

پی نوشت ها:

1. ر.ک: مکارم شیرازى، ناصر، زهرا (علیها السلام) برترین بانوى جهان‏، انتشارات سرور، قم، 1388ﻫ.ش، ص140.

2. فرض الله علیکم ... الأمرَ بِالمَعُروفِ مَصلَحَةً لِلعامَّةِ و النهی عن المنکر تنزیها للدین؛ مجمع دلسوختگان ‌بقیع، آیه های بیداری، متن و ترجمه خطبه حضرت صدیقه طاهره فاطمه زهرا (سلام الله علیها)، ص36.

3. ر.ک، وحیدی، محمد، فلسفه و اسرار احکام، سوم، قم، عصمت، 1382، ص23.

4. ر.ک: فلسفه و اسرار احکام، ص24.

5. فلسفه و اسرار احکام، ص25.

6. ابن منظور، جمال الدین محمد بن مکرم، لسان العرب، دارصادر، بیروت، بی تا، ج۴، ص۲۶.

7. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق محمد سید گیلانی، بی جا، المکتبة المرتضویه، ۱۳۶۲ش، ص505.

8. مقام معظم رهبرى (مد ظله العالی) در دیدار تاریخ 7/5/71 با علما و روحانیان.

9. وَ لْتَکنْ مِنْکمْ أُمَّه یدْعُونَ إِلَی الْخَیرِ وَیأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ ینْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکرِ وَ أُولئِک هُمُ الْمُفْلِحُونَ.

10. فَبَدَأَ اللهُ بِالأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکَرِ فَرِیضَةً مِنْهُ لِعِلْمِهِ بِأَنَّهَا إِذَا أُدِّیتْ وَ أُقِیمَتْ اسْتَقَامَتِ الْفَرَائِضُ کُلُّهَا؛ ابن شعبه، حسن بن علی، تحف العقول، ترجمه صادق حسن زاده، قم، آل علی (علیه السلام)، 1382، ص237.

11. موسوی الخمینی، سید روح الله، تحریرالوسیله، علی اسلامی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۹، ج۲، ص۲۸۵.


مطالب مرتبط