پشت پرده بازداشت فدائیان اسلام در مشهد

کودتای آمریکایی 28 مرداد خفقان بسیار شدیدی را بر جامعه حاکم کرد. این وضعیت در مشهد تا آذر 32 و سلسله سخنرانی های خلیل طهماسبی از اعضای فدائیان اسلام در...

پشت پرده بازداشت فدائیان اسلام در مشهد

کودتای آمریکایی 28 مرداد خفقان بسیار شدیدی را بر جامعه حاکم کرد. این وضعیت در مشهد تا آذر 32 و سلسله سخنرانی های خلیل طهماسبی از اعضای فدائیان اسلام در مسجد گوهرشاد ادامه داشت اما این سخنرانی‌ها فضای سیاسی مشهد را عوض کرد.

نوشتاری از:رضا سلیمان نوری

مقدمه
کودتای آمریکایی 28 مرداد و اقدامات پس از آن حالت ویژه‌ای را در جامعه ایجاد کرده بود. بسیاری از مبارزان چه افراد دارای اندیشه های ملی و چه نیروهای مذهبی بازداشت شده و یا فراری بودند و به همین دلیل خفقان بسیار شدیدی حاکم بود. این وضعیت در مشهد به عنوان دومین شهر کشور و شهری که در دوران دولت ملی مصدق فعالیت های بسیاری علیه رژیم پهلوی در آن صورت گرفته بود، بسیار شدیدتر از دیگر شهرهای بزرگ ایران قابل لمس بود و به نوعی پس از تهران بیشترین فشار را کابینه کودتا به مردم مشهد اعمال می‌کرد. برخی از فعالان سیاسی این شهر بازداشت شده و به تهران منتقل شده بودن و برخی نیز فراری بودند و گروهی نیز تغییر روش داده و به همراهان سلطنت پیوسته بودند. با این وجود فضای شهر ملتهب بود و بسیاری از مبارزان منتظر جرقه‌ای بودند تا حداقل کمی از اختناق حاکم بر جامعه بکاهند. این جرقه در آذر 32 با سلسله سخنرانی‌های خلیل طهماسبی یکی از اعضای جمعیت فدائیان اسلام در مسجد گوهرشاد زده شد و بدین‌گونه یخ ترس از حاکمیت دولت کودتا در مشهد شکست.

کیستی فدائیان اسلام و خلیل طهماسبی
جمعیت فدائیان اسلام یک تشکیلات سیاسی مذهبی بود که در دهه ۱۳۲۰ خورشیدی، به رهبری روحانی جوانی به نام سید مجتبی نواب صفوی با هدف برقراری حکومت اسلامی تشکیل شد. فدائیان اسلام بر اساس هماهنگی که با برخی علما و مراجع کرده بودند امر به معروف و نهی از منکر را به صورت سلسله مراتبی یعنی ابراز تنفر قلبی، مواجهه لسانی و برخورد عملی به اجرا می‌گذاشتند. آنان بر همین اساس در سال ۱۳۲۴ پس از آنکه دیدند اندرز کلامی تاثیری در عملکرد احمد کسروی مورخ ضد اسلام ندارد با اجازه علمای اقدام به ترور وی کردند. عبدالحسین هژیر وزیر دربار، حاجی‌علی رزم‌آرا نخست وزیر نیز که اقدامات آنان موانع بسیاری بر سر راه گسترش نهضت ملی ایران به رهبری مشترک دکتر مصدق و آیت الله کاشانی ایجاد کرده بود نیز پس از آنکه با امر به معروف کلامی ارشاد نشدند از سوی این گروه و البته با هماهنگی علمای مبارز وقت اعدام انقلابی شدند. عامل اعدام انقلابی سپهبد رزم آرا، خلیل طهماسبی بود که ۲۵ بهمن ۱۳۰۲ در تهران به دنیا آمده و به عنوان یک نجار به حدی در کار خود ماهر بود که استاد خلیل صدایش می‌کردند. او در مجالس دینی آیت‌الله کاشانی با شهید نواب صفوی آشنا شد و در ۱۳۲۶ به عضویت فدائیان اسلام درآمد. خلیل طهماسبی بعد از ترور رزم آرا بازداشت شد و دادگاه برایش حکم اعدام صادر کرد اما با روی کار آمدن دولت مصدق، نمایندگان دوره هفدهم مجلس شورای ملی به خواست دولت در ماده واحده‌ او را به دلیل خائن بود رزم‌آرا مورد عفو قرار دادند و به این ترتیب از زندان آزاد شد و به صحنه مبارزه علیه استبداد و استعمار پیوست. وی پس از کودتای 28 مرداد به فعالیت‌های انقلابی خود ادامه داد به نحوی که در اوایل آذر همان سال به دلیل اقدامات ضد رژیم به او که قصد سفر به کشورهای عربی منطقه همراه با شهید نواب صفوی داشت، ویزا ندادند و طهماسبی هم به همین دلیل راهی مشهد شد.

طهماسبی در مشهد
خلیل طهماسبی که یکی از ارکان رهبری فدائیان اسلام بود در مشهد مهمان آیت‌الله غلامحسین تبریزی معروف به شیخ غلامحسین ترک (1) شد. او در ایام حضور در مشهد که بیش از دو هفته به درازا کشید ضمن برگزاری جلسات مستمر با اعضای فدائیان در مشهد، پس از نماز جماعت مغرب و عشا در مسجد گوهرشاد اقدام به روشنگری علیه دستگاه حاکمیت می‌کرد. علی رحیم پور اصفهانی، از اعضای جمعیت فدائیان اسلام در مشهد،این گونه از اقدامات طهماسبی در مشهد یادکرد:« نخستین حرکت جدی فدائیان اسلام در مشهد با حضور شهید خلیل طهماسبی و سخنرانی های پرشور او، در شبستان گلپایگانی مسجدگوهرشاد، آغاز شد. به خاطر دارم که زمستان(2) بود و برف زیادی باریده بود، آن قدر که وقتی برف محوطه مسجد گوهرشاد را وسط آن جمع کردند، توده بزرگ و مرتفعی به وجودآمد. شهید طهماسبی همراه با سایر فدائیان مشهد وارد شبستان می شد و بعد از نماز شروع به صحبت می کرد.»
وی درباره نوع برخورد حاکمیت با این فعالیت خلیل طهماسبی نیز گفته است:« شهربانی و رکن 2 ارتش، که مایل به ادامه حضور او نبودند، از او خواستند هرچه سریع‌تر مشهد را ترک کند اما او از این تهدیدها باکی نداشت و همراه آقای عبدخدایی هر شب به مسجد می آمد و هر دو سخنرانی‌های پرشوری درباره شرایط زمانه و وظیفه مؤمنان در قبال آن، ایراد می‌کردند.»

وقایع 28 آذر
علی رحیم پور وقایع شب 28 آذر 1332 را نیز این گونه تشریح کرده است:« شهربانی پس از اینکه دید تهدید فایده‌ای ندارد، کوشید با اجیرکردن هفت نفر از اراذل و اوباش، طهماسبی را به شهادت برساند اما موفق نشد. این بود که مأموران شهربانی خودشان برای بازداشت شهید طهماسبی دست به کار شدند و پس از تمام شدن سخنرانی در شب آخر، مقابل در خروجی حرم مطهرامام رضا(ع) با تعدادی از اعضای فدائیان اسلام و جمعی از مردم درگیر شدند. در جریان این درگیری، شهید طهماسبی بازداشت و همراه با پنج نفر از فدائیان مشهدی به کلانتری خیابان طبرسی منتقل شد. من جزو دستگیرشدگان بودم. به دلیل سن کم، مرا به زیر زمین کلانتری بردند و شروع به کتک زدنم کردند. شهید طهماسبی که متوجه موضوع شده بود، با داد و فریاد جو کلانتری را به هم ریخت. فریادهای او و دیگر دوستان که مأموران را به شدت دستپاچه کرده بود، باعث شد دست از ضرب و جرح من بردارند. روز بعد شهید طهماسبی همراه با مرحوم حاج رضا ظریف به تهران منتقل شدند و ما هم به زندان شهربانی منتقل شدیم. شرایط دشواری بود. رژیم که نمی خواست در آن شرایط رودرروی فدائیان اسلام قرار بگیرد، چند روز بعد دستور آزادی ما را صادر کرد.(3) آن موقع بود که فهمیدیم شهید طهماسبی هم در تهران آزاد شده است.»
بدین گونه بود که قبح اعتراض به فعالیت‌های رژیم پس از کودتا ننگین 28 مرداد در مشهد قبل از هر شهری شکسته شد و فعالان سیاسی بار دیگر به تلاش برای ساماندهی فعاالیت خود پرداختند.

پی نوشت:
1_ شیخ غلامحسین ترک پدر آقایان عبد خدایی است که تا سالهای نخست پس از انقلاب اسلامی نیز زنده بود و در دوران خفقان پهلوی به برپایی نماز جمعه در مشهد اقدام می کرد.
2_ آذرماه سال 32 در مشهد به شدت سرد بود بهع نحوی که از ابتدای آن ماه چندین بار مردم شاهد بارش برف سنگین در این شهر بودند و به همین دلیل آقای رحیم پور بر اثر مرور زمان تصور کرده وقایع در زمستان رخداده است.
3_ دولت کودتا برای تفرقه انداختن بین مبارزان در آن دوران تلاش داشت تا خود را تا حدی نزدیک به نیروهای مذهبی نشان دهند و برهمین اساس پس از بازداشت نیروهای فدائیان اسلام در این مقطع آنها را آزاد کرد اما بعدها به هنگام محاکمه آنها این مورد را نیز در کیفرخواست علیه آنها ذکر شد.

منابع:
1_ فدائیان اسلام. تاریخ، عملکرد، اندیشه ، سید هادی خسرو شاهی، انتشارات اطلاعات 1375.
2_ اسرار قتل رزم آرا، محمد ترکمان، انتشارات رسا، 1370 .
3_ تاریخ سیاسی معاصر ایران ، سید‌جلال الدین مدنی ، انتشارات اسلامی 1361.
4_روزنامه خراسان.

مطالب مرتبط
دیدگاه خود را ارسال کنید
تاکنون نظری برای این مطلب ثبت نشده است.
ویژه ها
عید در حرم امام رئوف

عید در حرم امام رئوف

9224

عید در حرم امام رئوف


عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

8634

فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی که جز ولای توام نیست هیچ دست آویز حرم مطهرامام رضا علیه السلام


زائر حرم امام رضا علیه السلام

زائر حرم امام رضا علیه السلام

7963

دولت دراین سرا و گشایش دراین در است ... السلام علیک یا انیس النفوس یا علی بن موسی الرضا(ع) #امام_رضا_علیه_السلام #حرم_امام_رضا_علیه_السلام #حرم_مطهر_رضوی


ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

8911

قلب مرا به پای ضریح ات گره بزن بیمارم و دخیل شفای تو می شوم


دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

9693

از رهگذر خاک سر کوی شما بود؛ هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد


بیشتر