چطور نفس امّاره، انسان را به سوی کارهای زشت می کشاند؟

چطور نفس امّاره، انسان را به سوی کارهای زشت می کشاند؟

یکی از گمراه كنندگان که انسان‏ ها را در دام خود گرفتار می کند و او را به بدی ها می کشاند نفس اماره است همان که قرآن مجيد از زبان حضرت يوسف، با تأكيد مى ‏فرمايد: «نفس (سركش) بسيار به بدي ها امر مى ‏كند؛ مگر آنچه را پروردگارم رحم كند».[1]

حضرت على عليه السلام در پیروی از نفس اماره اینگونه هشدار می دهد: «به درستى كه نفس، بسيار به بدى‏ ها و كارهاى زشت فرمان مى ‏دهد؛ پس كسى كه به آن اعتماد كند، (نفس) به او خيانت مى‏ كند و هر كس (در مقابل حيله ‏هاى نفس) به خواب رود، نفسش او را هلاك گرداند و كسى كه راضى به (عمل) نفس خود شود، او را به بدترين جايگاه خواهد كشاند».[2]

بی دلیل نیست که در حديثی مى ‏خوانيم: بعد از نماز، از خداوند چنين بخواهيد: «وَ لَا تَكِلَنِي إِلَى نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْنٍ أَبَداً مَا أَحْيَيْتَنِي لَا أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ وَ لَا أَكْثَرَ[3]؛ و هيچ گاه به اندازه چشم بر هم زدنى مرا به خود وامگذار، نه كمتر و نه بيشتر از آن».

اما نفس امّاره چگونه انسان را گمراه و به چه شيوه ‏اى انسان را مطيع خود مى‏ کند؟ قرآن مجيد در این باره از کلمه «تسويل» استفاده می کند که به معنى زينت دادن چيزیست كه انسان به آن ميل دارد و ارائه صورتى زيبا از عمل زشت است.[4]

تزيين نفس امّاره هم به معنى آراستن عمل گناه و زشت نزد انسان است؛ مثلًا با اينكه انسان زشتى دروغ را مى‏ فهمد، امّا براى اينكه بخواهد مرتكب آن شود ابتدا مصلحتى را در نظر خود مجسم مى ‏كند و سپس دروغ مى‏ گويد. یا انسان به خطاى خود در غيبت کردن از ديگران اعتراف می کند، امّا براى اينكه آن را به راحتى انجام دهد، ابتد شخص غيبت شونده را از کسانی می شمرد که غیبت از او اشکال ندارد و سپس از او غيبت می کند. انسان نه تنها قبل از انجام عمل كه در موارد فراوانى پس از انجام عمل نيز براى رهايى ‏از عذاب وجدان به تزيين عملش می پردازد و سرپوشى بر خطاهاى‏ خود مى‏ گذارد. قرآن مجيد یادآور مى ‏شود آنچه سبب شد برادران يوسف علیه السلام، به چاه انداختن برادرشان مرتكب شوند و به توجيه آن نيز بپردازند، همين تزیین نفس آنان بوده است. قرآن از زبان يعقوب عليه السلام نقل مى‏ كند كه: «هوس‏ هاى نفسانى شما، اين كار را برايتان آراسته است».[5]

و قرآن در آيه ديگر اعتراف سامرى را نقل کرده كه او در جواب مؤاخذه موسى عليه السلام همين تزیین نفس را عامل مهم در اين مطلب دانسته كه او مردم را از خدا پرستى به شرك فرا خوانده است: «اينچنين (هواى) نفس من اين كار را در نظرم جلوه داد».[6][7]

على عليه السلام نیز در سخنی شیوه نفس اماره را اینگونه به تصوير كشيده است: «نفس امّاره فريبكار همچون انسان هاى دو رو، چاپلوسى مى‏ كند و (اين دشمن خطرناك) در لباس دوستى مهربان، جلوه مى‏ كند تا خدعه و نيرنگش مؤثر شود، آنگاه چهره واقعى ‏اش را نشان مى ‏دهد و همچون دشمنى قدرتمند بر انسان مسلّط مى‏ شود».[8]

حضرت على عليه السلام در اینجا دو ويژگى براى نفس امّاره ذكر می کند: نخست اينكه نفس امّاره موجودى حقّه باز و فريبكار است. ابتدا درِ باغ سبز را به انسان نشان مى‏ دهد، سپس ضربه مى‏ زند. ديگر اينكه دو چهره و منافق است، در ابتداى كار چهره واقعى خويش را نشان نمى ‏دهد، بلكه از در دوستى و دلسوزى وارد مى ‏شود، تا بتواند انسان را از بندگى خدا منصرف كند. مثلًا هنگامى كه كسى موفّق به انفاق نمى ‏شود به او مى ‏گويد: «اشكالى ندارد، زيرا هدف تو كارى مهمتر، يعنى تأمين آتيه همسر و فرزندانتان بوده است» يا اگر كار خير ديگرى را ترك كرده به او مى‏ گويد: «اشكالى ندارد، زيرا قبلًا كار خيرى انجام داده ‏اى» يا به جوانى كه از مجالس گناه دوری می کند، مى‏ گويد: «چنين مجالسى براى جوانى مثل تو لازم است، چون جوان نياز به تفريح و سرگرمى دارد. بعداً توبه مى ‏كنى» و هنگامى كه انسان را آلوده گناه و معصيت، و ترك عبادت و کارهای خیر كرد، چهره واقعى ‏اش را نشان مى ‏دهد و همچون دشمنى خطرناك و بى ‏رحم بر انسان مسلّط مى ‏شود، تا آنجا كه انسان، بى‏ اجازه او قدم از قدم بر نمى‏دارد و كاملًا رام و مطيع او مى ‏شود.[9]

آری انسان باید مواظب این دشمن درونی و نیرنگ و فریبش باشد که به گفته رسول خدا صلی الله علیه و آله «دشمن ‏ترين دشمن تو نفس تو است كه تمام وجودت را فرا گرفته است».[10] و انسان همانند مبارزه با دشمنان بيرونى باید با هواهاى نفسانى خود نيز مبارزه ‏کند و بر او غلبه کند.

مهدی سیدمرادی

پی نوشت ها:

[1] يوسف، 53.

[2] غرر الحكم و درر الكلم‏، تميمى آمدى، عبدالواحد بن محمد، به تصحیح سيد مهدى رجائى، ‏دارالكتاب الإسلامي‏، قم‏، 1410ق‏، ص 227.

[3] كافي، كلينى، محمد بن يعقوب‏، ‏دارالكتب الإسلامية، تهران‏، 1407 ق‏، ج ‏3، ص 345.

[4] مفردات ألفاظ القرآن، راغب اصفهانى، حسين بن محمد، دار القلم‏، بيروت‏، 1412ق‏، ص 437.

[5] یوسف، 18.

[6] طه، 96.

[7] هدايت در قرآن، جمعى از نويسندگان‏، سپاه پاسداران انقلاب اسلامي، قم‏، چاپ اول‏، ص 84.

[8] غرر الحكم و درر الكلم، ص 120.

[9] سوگندهاى پربار قرآن، ناصر مكارم شيرازى، مدرسه الامام علي بن ابي طالب(ع)، قم‏، 1386 ش‏، ص 386.

[10] مجموعه ورام، ورام بن أبي فراس، به ترجمه محمد رضا عطايى، بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس ‏رضوى‏، مشهد، 1369ش‏، ج ‏1، ص 59.

مطالب مرتبط
دیدگاه خود را ارسال کنید
تاکنون نظری برای این مطلب ثبت نشده است.
ویژه ها
عید در حرم امام رئوف

عید در حرم امام رئوف

8877

عید در حرم امام رئوف


عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

8308

فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی که جز ولای توام نیست هیچ دست آویز حرم مطهرامام رضا علیه السلام


زائر حرم امام رضا علیه السلام

زائر حرم امام رضا علیه السلام

7632

دولت دراین سرا و گشایش دراین در است ... السلام علیک یا انیس النفوس یا علی بن موسی الرضا(ع) #امام_رضا_علیه_السلام #حرم_امام_رضا_علیه_السلام #حرم_مطهر_رضوی


ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

8583

قلب مرا به پای ضریح ات گره بزن بیمارم و دخیل شفای تو می شوم


دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

9334

از رهگذر خاک سر کوی شما بود؛ هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد


بیشتر