یکی از مهمترین اقدامات برای حفظ آثار روزه، ترک گناه است.

چگونه آثار معنوی روزه را بعد از ماه رمضان حفظ کنیم؟

چگونه آثار معنوی روزه را بعد از ماه رمضان حفظ کنیم؟

ماه رمضان بهترین فرصت برای خودسازی و حرکت به سوی کمال و پرکشیدن به سوی معنویت است. به فرموده پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله: «این ماه، ماه خدا، ماه برکت، رحمت، آمرزش و ماه مهمانی خدا است که مؤمنان از اهل کرامت خدا شده اند. نفس ها، ثواب تسبیح و ذکر خدا و خواب ثواب عبادت دارد. اعمال در آن پذیرفته و دعاها مستجاب است».[1]

ماه رمضان بهترین فرصت برای خودسازی و حرکت به سوی کمال و پرکشیدن به سوی معنویت است.

محصول ماه رمضان، تقوا و تقوا وسیله ای برای منازل عالی تر است. علم و هدایت و رحمت الهی، بر اثر تقوا از سوی خداوند به انسان عطا می شود. از همه بالاتر، فلاح و رستگاری بر اثر تقوا به دست می آید. پس همگی باید کوشش کنیم این محصول و آذوقه بسیار ارزشمندی را حفظ کنیم. با توجه به این مهم در ادامه بر آنیم به راهکارهایی از مهمترین راه های حفظ آثار معنوی روزه اشاره کنیم.

1- ایجـاد اثر

ابتدا باید روزه‌دار واقعی باشیم تا آثار روزه ایجاد شود. روزه دارای درجاتی است و به تناسب همان درجات آثار آن نیز برای روزه دار خواهد آمد؛ پس در مرحله نخست باید بکوشیم روزه ی ما کامل و واقعى باشد؛ آن گاه به دنبال حفظ آثار آن باشیم.

امام صادق علیه السلام در روایتی مهمترین آداب روزه ی واقعی را این گونه بر شمرده اند: «بی گمان روزه، تنها دست کشیدن از طعام و آشامیدنی نیست و برای آن شرطی است که تنها با رعایت آن، روزه محقّق می شود و آن نگاهبانی معنوی و درونی است».

امام علیه السلام در ادامه با یادآوری روزه سکوت حضرت مریم، فرمودند: هنگامی که روزه می گیرید: «زبان خود را از دروغ نگهدارید، دیدگانتان را فرو پوشید، با یکدیگر نزاع نکنید، بر هم حسد نورزید، غیبت یکدیگر را نکنید، با همدیگر مراء(جر و بحثهاى پرخاشگرانه و بى منطق) نکنید، دروغ نگویید، با همسرانتان نیامیزید، از اختلاف بپرهیزید، بر یکدیگرخشم نگیرید، به یکدیگر صفات زشت ندهید، دشنام و ناسزا نگویید، بر دیگران افترا نبندید، القاب زشت بر یکدیگر نگذارید، با هم مجادله نکنید، بر یکدیگر ستم نورزید، بی خردی نکنید، یکدیگر را نیازارید، از یاد خدا و نماز غفلت نکنید، با سکوت، بردباری، صبر و راستگویی همراه شوید، از بدان و اشرار، سخن باطل، دروغ بپرهیزید و…».[2]

علاوه بر روایت یاد شده در روایات فراوان دیگری تأکید شده که پرهیز از خوردن و آشامیدن، به تنهایی نمی‌تواند ما را به همه آثار روزه رهنمون شود. پس اولین شرط برای حفظ آثار روزه، ایجاد اثر در ماه مبارک رمضان است.

اولین شرط برای حفظ آثار روزه، ایجاد اثر در ماه مبارک رمضان است.

2- آمادگی برای روزه

شرط دیگر برای حفظ آثار معنوی روزه این است که شخص با آمادگی وارد ماه مبارک رمضان شود و به فرموده آیت الله خامنه‌ای: «باید مراقبت کنیم. باید در طول یازده ماهِ قبل از ماه رمضان، خود را آماده کنیم. اگر با آمادگی لازم، وارد ماه رمضان شویم، از ضیافت الهی بهره ی بیشتری خواهیم برد و برای سال آینده، یک درجه و یک سطح و یک کلاس بالاتر خواهیم رفت. آن وقت، هم در نفس و قلب خود و هم در محیط زندگی اجتماعی، آنچه شما را خشنود و راضی می کند، مشاهده خواهید کرد. اساس برنامه ی تربیتی و همه ی برنامه های زندگی در اسلام، همین موارد است».[3]

3- تقویت ایمان

هرچه ایمان فرد قویتر باشد، تقوایش افزایش یافته و بهتر می تواند در برابر گناهان و لغزش ها استقامت کند، در برابر، ضعف ایمان افراد را به گناه سوق می‌دهد که نتیجه آن نابودی و حبط آثار اعمال نیک است. خداوند در قرآن کریم می فرماید :«و مَن یَکفُر بِالإیمانِ فَقَد حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِی الآخِرَهِ مِنَ الخاسِرینَ؛[4] و هرکس در ایمان خود کفر ورزد، قطعاً عملش تباه شده و در آخرت از زیانکاران است».‏ علامه طباطبایى کفر به ایمان را نداشتن التزام عملى به صورت مداوم معنا کرده و گفته است: اگر انسان یکى دوبار برخلاف مقتضاى ایمان عمل کند، فاسق مى شود، ولى اگر به صورت مستمر چنین کند، کفر به ایمان صادق خواهد بود و اعمال نیک او تباه خواهد شد.[5] این معنا با روایاتى که آیه را تفسیر کرده اند نیز تأیید می شود. امام صادق علیه السلام فرمود: «... کسى کفر به ایمان دارد که به آنچه خداوند امر نموده، عمل نمى کند و به آن رضایت نمى دهد».[6] محمدبن مسلم از امام باقر یا امام صادق علیهما‌السلام نقل مى کند که کفر به ایمان عبارت است از عمل نکردن به دستورهاى خدا به طورى که به کلى رها شود. بعد فرمود: و از آن جمله است کسى که نماز را عمداً رها کند؛ بدون آن که خواب بماند یا کار دیگرى او را از نماز باز دارد.[7]

همانگونه که تضعیف ایمان باعث از بین بردن آثار اعمال نیک می شود؛ تقویت ایمان باعث پایداری اعمال نیک و سعادت آدمی خواهد شد.

4- اجتناب از گناه

علت غایى روزه دستیابى به «تقوا» و دورى از گناه است؛ خداوند می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَى الَّذینَ مِن قَبلِکُم لَعَلَّکُم تَتَّقُونَ؛[8] اى کسانى که ایمان آورده اید، بر شما روزه نوشته شد چنانکه بر آنان که پیش از شما بودند نوشته شد، باشد که پرهیزگار شوید».

علت غایى روزه دستیابى به «تقوا» و دورى از گناه است.

روزه ابعاد گوناگونى دارد و آثار فراوانى از نظر مادى و معنوى در وجود انسان می گذارد، که از همه مهمتر، بعد اخلاقى و فلسفه تربیتى آن یعنی تقوای الهی است.[9]

تقوا در لغت از ماده «وقایه» و به معنی خودنگه داری و خویشتن داری[10]‏ و در اصطلاح دینی، به معناى حفظ خویشتن از مطلق محظورات است؛ تقوا درجاتی دارد که پایین‌ترین درجه تقوا، خویشتن داری در برابر حرام‌های الهی است ولی در درجات بالاتر تقوا، علاوه بر ترک مکروهات، ترک بعضى از مباحات نیز در تحقق تقوا لازم می شود.[11] چنان‏که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وجه نامگذارى پرهیزگار به متّقى را انجام ندادن برخى از مباحات به انگیزه ی پرهیز از حرام ها دانسته است.[12]

از نظر قرآن کریم،‌ گرامی‌ترین مؤمنان نزد خدا،‌ با تقواترین آنها هستند: «إِنَّ أَکرَمَکُم عِندَ اللَّهِ أَتْقاکُم؛[13] با کرامت ترین شما، همانا با تقواترین شما است».

رسول خدا صلی الله علیه و آله در خطبه شعبانیه،‌ اولویت اصلی اعمال ماه مبارک رمضان و بهترین عمل در این ماه را «ترک گناه» معرفی می‌کنند. حضرت در این خطبه به فضیلت ها و عبادات در این ماه و انجام مستحبات آن اشاره می کنند؛ اما در نهایت در پاسخ به پرسش حضرت علی علیه السلام که: یا رسول الله! بهترین عمل در این ماه چیست؟ فرمودند:‌ «أَفضَلُ الأَعمَالِ فِی هَذَا الشَّهرِ الوَرَعُ عَن مَحَارِمِ‌اللَّه‏؛[14] برترین اعمال در این ماه، ترک محرمات الهی است».

بر این اساس یکی از مهمترین اقدامات برای حفظ آثار روزه، ترک گناه است. هر گناه به منزله نقطه سیاهی است که بر دل انسان می نشیند و اگر این نقاط زیاد شود، دل تاریک شده و دیگر امیدی به اصلاح آن نمی رود.

5- مشارطه، مراقبه و محاسبه

عالمان اخلاق براى حرکت صعودى در مسیر صلاح و ایمنى از انحراف و سقوط تدریجى در وادى گمراهى، روندى سه مرحله اىِ فوق را توصیه کرده اند.[15]

برای حفظ آثار روزه نیز این برنامه جامع خودسازی، کاربرد دارد. آیت الله خامنه ای ضمن تأکید برخودسازی می‌فرماید: «بزرگترین درس ماه رمضان، خودسازی است. اوّلین و مهمترین قدمِ خودسازی هم این است که انسان به خود و به اخلاق و رفتار خود با نظر انتقادی نگاه کند؛ عیوب خود را با روشنی و دقّت ببیند و سعی در برطرف کردن آنها داشته باشد. این از عهده ی خود ما برمی‌آید و این تکلیفی بر دوش ماست.»[16]

امام امت برنامه خودسازی سه گانه «مشارطه، مراقبه و محاسبه» را اینگونه تشریح می کند: «مشارطه آن است که در اوّل روز مثلاً با خود شرط کند که امروز بر خلاف فرموده خداوند تبارک و تعالى رفتار نکند. و این مطلب را تصمیم بگیرد. و معلوم است یک روز خلاف نکردن امرى است خیلى سهل، انسان مى تواند به آسانى از عهده برآید. تو عازم شو و شرط کن و تجربه نما ببین چقدر سهل است.

پس از این مشارطه، باید وارد «مراقبه» شوى. و آن چنان است که در تمام مدت شرط. متوجه عمل به آن باشى، و خود را ملزم بدانى به عمل کردن به آن، و اگر خداى نخواسته در دلت افتاد که امرى را مرتکب شوى که خلاف فرموده خداست، بدان که این از شیطان و جنود اوست که مى خواهند تو را از شرطى که کردى باز دارند. به آنها لعنت کن و از شر آنها به خداوند پناه ببر، و آن خیال باطل را از دل بیرون نما... و به همین حال باشى تا شب که موقع «محاسبه» است. و آن عبارت است از اینکه حساب نفس را بکشى در این شرطى که با خداى خود کردى که آیا به جا آوردی، و با ولى نعمت خود در این معامله جزئى خیانت نکردى؟ اگر درست وفا کردى، شکر خدا کن در این توفیق و بدان که یک قدم پیش رفتى و مورد نظر الهى شدی... و اگر خداى نخواسته در وقت محاسبه دیدى سستى و فتورى شده در شرطى که کردى، از خداى تعالى معذرت بخواه و بنا بگذار که فردا مردانه به عمل شرط قیام کنى. و به این حال باشى تا خداى تعالى ابواب توفیق و سعادت را بر روى تو باز کند و تو را به صراط مستقیم انسانیت برساند.»[17]

6- تمرین بندگی

ماه رمضان، ماه تمرین بندگی است. برای حفظ آثار بندگی، ادامه تمرین و مداومت بر آن بسیار مهم است. در متون دینی نیز بر مداومت بر اعمال خوب تکیه شده است. به عنوان نمونه، امام باقر علیه السلام فرمود: «دوست داشتنی ترین عمل نزد خداوند، عملى است که بنده آن را ادامه دهد؛ هر چند اندک باشد».[18] از نظر علمى و تجربى نیز ثابت شده است که براى نهادینه شدن صفات اخلاقى و معنوى، یک فرآیند دو مرحله اى را باید طى کرد: شکل گیرى و تثبیت. چنانکه در مهارت هایی که انسان به دست می آورد نیز همین گونه است. ورزشکاران، حافظان قرآن و دیگر افرادی که مهارت خاصی دارند، اگر مدتی از تمرین دست بکشند، مهارت خودشان را از دست می دهند.

کسی که می‌خواهد اثرات ماه مبارک رمضان، نه تنها تا ماه رمضان بعدى، بلکه به عنوان یک سرمایه معنوى براى همیشه باقى بماند، باید ارتباط خود را با این ماه حفظ کند. نگه داشتن این ارتباط، ممکن نیست؛ مگر با انجام دادن همان اعمالى که در ماه رمضان انجام می داد.

او نباید ارتباط خودش با قرآن را قطع کند. باید هر روز ولو چند آیه، قرآن تلاوت کند، در روزهای خاص روزه بگیرد، شب زنده داری، هرچند اندک را ادامه دهد. در روایات نیز بر این مطلب تأکید شده است. از حضرت علی علیه السلام نقل شده که ماهى سه روز روزه بگیرید که معادل روزه یک عمر است. ما پنجشنبه ی اول و پنجشنبه ی آخر و چهارشنبه ی وسط ماه را روزه مى گیریم.[19]

7- تقویت اراده

از فواید مهم روزه این است که روح انسان را تلطیف، و اراده انسان را قوى، و غرائز او را تعدیل مى کند.[20] از این رو برای حفظ آثار یاد شده باید فرد سعی کند اراده خودش را بیش از پیش استحکام بخشیده، در برابر وسوسه های شیطانی مقاومت کند.از این روست که در روایت های صحیحی که از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله رسیده، روزه سپر آتش معرفی شده است: «الصَّومُ جُنَّهٌ مِنَ النَّارِ».[21]

منبع: ماهنامه پاسدار اسلام، محمدعلی محمدی، شماره 447-448- اردیبهشت و خرداد 1398.


پی نوشت ها:

[1]. بحار الانوار، ج ۹۶، ص ۱۵۷؛ عیون اخبار الرضا، ج ۱، ص ۲۹۵.

[2]. بحارالأنوار، ج ۹۳، ص ۲۹.

[3]. ۰۱/۱۲/۱۳۷۴

[4]. مائده: ۵.

[5]. المیزان، ج ۵، ص ۲۰۶- ۲۰۷.

[6]. تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۲۹۷.

[7]. همان؛ نورالثقلین، ج ۱، ص ۵۹۵.

[8]. بقره: ۱۸۳.

[9]. تفسیر نمونه، ج ‏۱، ص ۶۲۹.

[10]. لسان العرب، ج ۱۵، ص ۳۷۸؛ المصباح، ص ۶۶۹، «ذیل ماده وقى».

[11]. مفردات راغب، ص ۸۸۱.

[12]. مجمع البیان، ج ۱، ص ۱۱۹؛ مستدرک الوسایل، ج ۱۱، ص ۲۶۷.

[13]. حجرات: 13.

[14]. وسایل الشیعه، ج ۱۰، ص ۳۱۴.

[15]. جامع‏السعادات، ج ۳، ص ۹۱- ۱۰۲؛ چهل حدیث، ص ۹- ۱۰.

[16]. ۲۵/۰۹/۱۳۸۰

[17]. شرح چهل حدیث، ص۱۰.

[18]. اصول کافى، ج ۳، ص ۱۲۹.

[19]. تحف العقول عن آل الرسول، ص ۱۱۳.

[20]. تفسیر نمونه، ج‏ ۱، ص ۶۲۹.

[21]. کافی، ج ‏۲، ص ۱۹.


مطالب مرتبط