چگونه خلاقیت را در خود پرورش دهیم؟

خلاقیت مقدمه ظهور استعدادها و ذوق هاست و باب آن برای همه بشر باز است، مهم شناختن خود و حرکت به سمت این دریچه است. خلاقیت را می توان دیدن چیزها از یک منظر...

چگونه خلاقیت را در خود پرورش دهیم؟

جلیله صالحی؛ طلبه سطح دو و پژوهشگر مدرسه علمیه حضرت خدیجه (سلام الله علیها)

چکیده
سالیان متمادی است که مقوله های نوآوری و خلاقیت فکر و ذهن آدمی را به خود مشغول داشته است، این که چگونه می توانیم خلق کنیم، بیافرینیم و نوآور شویم. انسان های خلاق از فکر و روان سالمی برخوردار هستند و نسبت به مسائل انعطاف پذیر و دارای ابتکار و اعتماد به نفس می باشند. خلاقیت قابل پرورش و رشد است و این امر مستلزم به کارگیری اصول و روش های خاصی است.
کلیدواژه: کودک، خلاقیت، پرورش، نوآوری، ذهن، رشد.

مقدمه
خداوند رحمان، استعدادهای فراوانی به بشر اهداء کرده است که انسان ها می توانند با پرورش صحیح، این استعدادها را در خود شکوفا کنند و از حالت بالقوه به بالفعل برسانند. یکی از این استعدادها قوه خلاقیت و نوآوری است. خلاقیت، نسخة شفا بخشی است که می تواند بر تمامی نمی شودها و نمی توانم های موجود خط بطلان بکشد.
در این مقاله به طور خلاصه به تبیین خلاقیت پرداخته و روشهایی برای پرورش خلاقیت پیشنهاد شده است.

1. خلاقیت (creativity)

خلاقیت در معنای لغوی آن، به قدرت آفریدن و بوجود آوردن و یا به نیرویی که موجب خلق آثار بدیع می شود تعبیر شده است. (معین، فرهنگ معین، ج1، ص1433؛ دهخدا، لغت نامه دهخدا، ج6، ص8696)
خلاقیت را شاید بتوان برترین سطح یادگیری بشر، بالاترین توانمندی تفکر و محصول نهایی ذهن و اندیشه ی انسان دانست. طبق یک باور قدیمی خلاقیت ناشی از نیروی اسطوره ای و ماورایی است؛ در قلمرو علم روان شناسی و رفتارشناسی جدید نیز به دلیل ابهام و پیچیدگی ماهیت خلاقیت، میان روانشناسان و پژوهشگران ذهن و روان در تعریف و تبیین آن اختلاف نظرهای زیادی وجود داد. بر این اساس تاکنون تعریف جامع و کاملی که بتواند همه ی ابعاد و جنبه های آن را در برگیرد، ارائه نشده است. (سلیمانی، کلاس خلاقیت، ج1، ص16-26، rasekhoon.net)

خلاقیت، نسخة شفا بخشی است که می تواند بر تمامی نمی شودها و نمی توانم های موجود خط بطلان بکشد.

خلاقیت عبارت است از «توانایی دیدن چیزها به شیوه های جدید، شکستن مرزها و فراتر رفتن از چارچوب ها، فکر کردن به شیوه ای متفاوت، ابداع چیزهای جدید، استفاده از چیزهای نامربوط و تبدیل آن به شکل های جدید». (مؤسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان، مقاله خلاقیت چیست، koodaki.org) و به تعبیری دیگر، خلاقیت عبارت است از به کارگیری کامل توانایی های ذهنی برای ایجاد یک فکر یا راه حل یا مفهوم نو نسبت به خود شخص خلاق. در این تعریف مفهوم «نو» محور اصلی تعریف را در بر می گیرد و با توجه به آن، برای دیگران توقع و انتظار ایجاد می شود. اما باید دانست که ممکن است یک راه حل، یک فکر و یا یک مفهوم برای دیگران جدید نباشد ولیکن برای خود شخص خلاق، جدید و نو باشد. پس جدید بودن نسبت به خود شخص مهم است نه نسبت به دیگران. خلاقیت مقدمه ظهور استعدادها و ذوق هاست و باب آن برای همه بشر باز است، مهم شناختن خود و حرکت به سمت این دریچه است. خلاقیت را می توان دیدن چیزها از یک منظر غیر معمولی و نو، توجه به مسائل از زاویه ای که هیچ کس دیگر نمی بیند و سپس ارائه ره یافت های جدید، غیر معمولی و اثر بخش دانست. (مقاله مفهوم خلاقیت چیست؟ اتاق شیشه ای خبر، ۱۳۹۲، shafaf.ir)

خلاقیت عبارت است از به کارگیری کامل توانایی های ذهنی برای ایجاد یک فکر یا راه حل یا مفهوم نو نسبت به خود شخص خلاق.

2. ویژگی های خلاقیت
2-1. خلاقیت فرآیندی فکری و روانی است.
2-2. محصول خلاقیت می تواند به شکل یک اثر، یک ایده، یک راه حل، یک شیء و یا هر چیز دیگری ظهور کند.
2-3. محصول خلاقیت، پدیده ای نو و جدید است.
2-4. محصول خلاقیت اثری است که علاوه بر تازگی دارای ارزش نیز باشد.
2-5. خلاقیت یک توانایی عمومی است و در همه ی افراد کما بیش وجود دارد.
2-6. خلاقیت قابل پرورش است و با محیط اجتماعی - فرهنگی ارتباط مستقیم دارد.

محصول خلاقیت می تواند به شکل یک اثر، یک ایده، یک راه حل، یک شیء و یا هر چیز دیگری ظهور کند.

3. ویژگی های افراد خلاق
3-1. سلامت فکر و روان:
افراد خلاق افرادی هستند که از سلامت روانی برخوردارند. این افراد قادرند فکر، اندیشه و حرف های تازه را پشت سر هم مطرح کنند، بدون این که دچار رکود گردند.

3-2. انعطاف پذیری:
یعنی توانایی کنار گذاشتن چار چوب های ذهنی بسته و خشک، توانایی دیدن اندیشه های جدید و بررسی افکار نو و پذیرش مناسب ترین و کارآمد ترین آن ها.

3-3. ابتکار:
یعنی به پشتوانه اندیشه سالم، ذهنی پویا و منعطف در هر زمان بتوان پیشنهاد تازه ای را یافته و ارائه داد، ارائه پیشنهاد جدید خود نوعی از خلاقیت و نوآوری است. انسان های خلاق چشمه ی جوشانی از پیشنهادهای سازنده و مفید هستند.

3-4. ترجیح دادن پیچیدگی نسبت به سادگی:
افرادی که خلاقیت نداشته و تمایلی به بروز چنین امری را از خود نشان نمی دهند هرگز سراغ سختی ها نرفته و همواره در جستجوی راه های بی دغدغه و آسان هستند به طوری که معمولاً راه های پیموده شده را انتخاب می نمایند و علاقه ای به خطر کردن و پذیرش وظایف سنگین را ندارند.

3-5. استقلال رأی و داوری:
افراد خلاق بر خلاف افرادی که تمایلی به خلاقیت ندارند، انسان هایی پیرو و دنباله رو نبوده، و به دنبال تکیه گاهی در عالم بیرون نیستند تا به او چنگ بزنند، بلکه این افراد صاحب فکر، اندیشه، سبک و روشی خاص هستند.

3-6. تمرکز نیروی ذهنی:
افراد خلاق همیشه و در هر شرایطی ذهن و نیروی خود را بر یک موضوع ویژه متمرکز می کنند و به دنبال دست یابی به هدفی والا و بلند مرتبه هستند و با این عمل بر قله رستگاری و موفقیت تکیه می زنند همانند متمرکز شدن نور توسط ذره بین در یک نقطه و یا تمرکز لیزر در یک نقطه که حتی در فولاد هم نفوذ می کند. (مقاله اخذ ایده خلاق و تبدیل آن به محصول، خدمات و روش های جدید،danaee.com/labbaik.ir)

افراد خلاق همیشه و در هر شرایطی ذهن و نیروی خود را بر یک موضوع ویژه متمرکز می کنند و به دنبال دست یابی به هدفی والا و بلند مرتبه هستند و با این عمل بر قله رستگاری و موفقیت تکیه می زنند.

3-7. خطرپذیری:
از انتقاد و شکست ترسی ندارند و اشتباهات را فرصت هایی برای یادگیری تلقی می کنند.

3-8. هوش:
افراد خلاق، همواره به اندازه کافی از هوش برخوردارند. یعنی لزوماً انسان های دارای هوش بالا، انسان های خلاقی نیستند. بلکه کسانی خلاق هستند که توانسته اند هوش خود را به نحو مطلوبی تربیت و سازماندهی کنند.

3-9. دانش:
افراد خلاق، سال های زیادی را برای کسب دانش و تسلط بر موضوع مورد علاقه خود صرف می کنند و علاوه بر آن همواره در حال توسعه دائمی دانش و آگاهی خود هستند. (مجله پزشکی سلامت، مقاله هر آن چه در مورد خلاقیت باید بدانیم، hidoctor.ir)

4. روش های ایجاد خلاقیت:
4-1. روش بارش مغزی
برای تولید و ایجاد خلاقیت و نوآوری، روش های متعددی وجود دارد که یکی از آن ها روش رگبار مغزی یا بارش مغزی است.
اجرای یک فن گردهمایی که از طریق آن گروهی می کوشند راه حل جدیدی را برای مسئله به خصوص، با انباشتن تمام ایده ها بیابند، قوانین حاکم بر جلسات تحریک مغزی عبارتند از:

4-1-1. انتقاد ممنوع است
در هنگام ابراز عقیده و بیان ایده از جانب هر سازمان یا افراد حاضر در آن باید از قضاوت و انتقاد خودداری کرد تا مانعی در جهت ارائه اندیشه های نو و خلاق نباشد و افراد بدون نگرانی از تمسخر یا تحقیر بتوانند ایده های عجیب و غریب خویش را بیان کنند.

4-1-2. کمیت بیشتر بهتر است
هر چه افراد ایده ها و راه حل های بیشتری طرح کنند، دامنة انتخاب وسیع تر می شود، یعنی کمیت بیشتر و کیفیت بهتری را در پی خواهد داشت.

ارائه پیشنهاد جدید خود نوعی از خلاقیت و نوآوری است. انسان های خلاق چشمه ی جوشانی از پیشنهادهای سازنده و مفید هستند.

4-1-3. ترکیب و اصلاح ایده ها مهم است
از ترکیب افکار و ایده های جدید، ایده های جدیدتری به وجود می آید. بنابراین این روش برای مسائلی که اساساً به ایده یابی بستگی دارند، مناسب است و در مسائلی که نیاز به قضاوت و حتی دل سوزی کردن دارند، مناسب نیست.

4-2. روش تجزیه و تحلیل
روش تجزیه و تحلیل، ریخت شناسی یا قیافه شناسی، فنی است که بر اساس آن پدیده مورد نظر از نظر وسعت، ساختار کلی و ابعاد موجود در آن مورد مطالعه و تجزیه و تحلیل قرار می گیرد که مسلماً ابتدا سطوح و ابعاد مختلف موجود در پدیدة مورد نظر تعیین می شوند.
در این روش فهرستی از سؤال های مختلف تهیه می شود تا موجب برانگیختگی قدرت تفکر و تصور افراد یک سازمان شود. این روش به صورت فردی و گروهی قابل اجرا است.

4-3. روش ارتباط اجباری
این روش نوعی رابطة اجباری یا تحمیل شده بین دو چیز یا دو فکر است. دو چیز یا دو فکری که اصلاً ربطی به هم ندارند. با مربوط ساختن این دو فکر یا این دو شیء، مفهوم یا شیء تازه ای به وجود می آید که زمینه ای برای ایجاد تفکر خلاق می شود. این روش مبتنی بر این اندیشه است که هر فکر ترکیب جدیدی از امور جاری است.

4-4. روش بدیعه پردازی
این شیوه زمانی که راه حل های قدیمی برای انجام کاری مناسب نباشند، مطرح می شود.
در این شیوه به افراد فرصت داده می شود ابتکارهای خود را در انتخاب راه های جدید برای اشیاء و حتی ابراز خویشتن به کار گیرند. (یغمایی، مقاله روش های پرورش خلاقیت)

4-5. روش تلفیق نامتجانس ها
یکی از مفیدترین راه های رشد قوه خلاقیت، تلفیق نامتجانس هاست و آن شیوه ای است که سعی دارد عناصر متفاوت و بی ربط را با هم تلفیق کند تا از این رهگذر راه حل های تازه ای برای مشکل پیدا کند. (شفیعیون، مقاله روش های پرورش خلاقیت،newdesign.ir)

5. موانع خلاقیت
اگر بخواهیم موانع خلاقیت را به طور عمیق و جزیی بررسی نماییم بهتر است موانع را به دو دسته موانع فردی و بیرونی تقسیم می نماییم:

5-1. موانع فردی:
• عادت
• ترس از عدم موفقیت
• عدم انعطاف پذیری
• عدم اعتماد به نفس
• دوری از موقعیت های مبهم
• تمایل به مطابقت با الگوهای استاندارد
• عدم رغبت در به کارگیری راه کارهای جدید
• بی رغبتی به منتقد بودن (مقاله موانع خلاقیت، ،1389، hawzah.net)
• غرور بیش از حد (مقاله گاهی هم از چشم خودت ببین! کلیدهایی برای پرورش خلاقیت)

5-2. موانع بیرونی:
• آداب و رسوم
• همرنگی
• قوانین و مقررات
• شغل
• نگرانی و ترس از عدم استقبال اجتماعی (مقاله موانع خلاقیت،1389،hawzah.net)

نتیجه

خلاقیت را شاید بتوان برترین سطح یادگیری بشر، بالاترین توانمندی تفکر و محصول نهایی ذهن و اندیشه ی انسان دانست. خلاقیت فرآیندی فکری و روانی است و محصول خلاقیت می تواند به شکل یک اثر، یک ایده، یک راه حل، یک شیء و یا هر چیز دیگری ظهور کند. افراد خلاق معمولاً از فکر و روان سالمی برخوردار هستند و دارای اعتماد به نفس و ابتکار می باشند. روان شناسان برای پرورش خلاقیت روش های متفاوتی را پیشنهاد کرده اند: از جمله روش بارش مغزی و تجزیه و تحلیل و ... . تمام انسان ها می توانند با شناخت پیدا کردن نسبت به موانع خلاقیت و رفع آن ها در زندگی خود و دانستن روش های پرورش خلاقیت و عمل به آن ها، در جهت خلاق شدن خود تلاش کنند.

فهرست منابع:
1. آقایی فیشانی، تیمور، خلاقیت و نوآوری در انسانها و سازمانها، اول، تهران، انتشارات ترمه، 1377.
2. استیفن، رابینز، مبانی رفتار سازمانی، ترجمه دکتر قاسم کبیری، اول، تهران، مرکز انتشارات علمی دانشگاه آزاد اسلامی، 1369.
3. بام گارتنر، جفری، ده گام به سوی تقویت خلاقیت، ترجمه حمید میرزا آقایی، بی جا، بی نا، 1384.
4. تعدادی از نویسندگان، مقاله اخذ ایده خلاق و تبدیل آن به محصول، خدمات و روش های جدید، امور حج و زیارت سازمان صدا و سیما.
5. جمعی از نویسندگان، مقاله موانع خلاقیت، حوزه نت، تاریخ انتشار، 16/5/89.
6. جمعی از نویسندگان، مقاله خلاقیت چیست، مؤسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان.
7. دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، نشر دانشگاه تهران، 1373.
8. سلیمانی، افشین، کلاس خلاقیت، بی جا، انتشارات انجمن اولیا و مربیان، 1381.
9. شکرچی، طاهره، مقاله روش های پرورش خلاقیت، روزنامه اطلاعات 15/12/1387، سایت باشگاه اندیشه.
10. شفیعیون، ژابیز، مقاله روش های پرورش خلاقیت، اصفهان، سایت طراحی صنعتی ایرانی.
11. گروهی از نویسندگان، مقاله مفهوم خلاقیت چیست؟ شفاف؛ اتاق شیشه ای خبر، ۱۶ فروردین ۱۳۹۲، کد خبر: ۱۷۶۷۰۹.
12. گروهی از نویسندگان، مقاله گاهی هم از چشم خودت ببین! کلیدهایی برای پرورش خلاقیت، مجله پرسمان، اسفند و فروردین 1392، ش135.
13. گلی فیروزجائی، جعفر علی، فصل نامه زلال هدایت، سال اول، ش 3 و 4، زمستان/بهار 1387.
14. مجله پرسمان، مقاله خلاقیت چیست؟، شهریور 1385، ش 48.
15. مجله پزشکی سلامت، مقاله هر آن چه در مورد خلاقیت باید بدانیم، سایت دکتر سلام، بی تا.
16. معین، محمد، فرهنگ معین، پنجم، تهران، نشر امیر کبیر، 1362.
17. یغمایی، فریده، مقاله روش های پرورش خلاقیت، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، بی تا.
18. hidoctor.ir
19. bashgah.net
20. danaee.com
21. rasekhoon.net
22. labbaik.ir
23. koodaki.org
24. newdesign.ir
25. hawzah.net
26. shafaf.ir
27. zolal.ir
28. ensani.ir
مطالب مرتبط
دیدگاه خود را ارسال کنید
تاکنون نظری برای این مطلب ثبت نشده است.
ویژه ها
عید در حرم امام رئوف

عید در حرم امام رئوف

9224

عید در حرم امام رئوف


عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

8634

فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی که جز ولای توام نیست هیچ دست آویز حرم مطهرامام رضا علیه السلام


زائر حرم امام رضا علیه السلام

زائر حرم امام رضا علیه السلام

7963

دولت دراین سرا و گشایش دراین در است ... السلام علیک یا انیس النفوس یا علی بن موسی الرضا(ع) #امام_رضا_علیه_السلام #حرم_امام_رضا_علیه_السلام #حرم_مطهر_رضوی


ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

8911

قلب مرا به پای ضریح ات گره بزن بیمارم و دخیل شفای تو می شوم


دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

9693

از رهگذر خاک سر کوی شما بود؛ هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد


بیشتر