تشویق، عاملی سازنده است که به کمک آن می توان گرایش به کارهای پسندیده را در کودکان تقویت کرد.

چگونه کودکمان را درست تشویق کنیم؟

چگونه کودکمان را درست تشویق کنیم؟

تشویق از مسائل بسیار مهم تربیتی اسلام و بهترین شیوه های تربیت است که در شکل دهی و بازسازی رفتار فرزندانمان می توانیم از آن استفاده کنیم؛ تشویق، عاملی سازنده است که به کمک آن می توان گرایش به کارهای پسندیده را در کودکان تقویت کرد. آنها از تشویق لذت می برند و این، از گرایش های فطری آنهاست که باید به بهترین شیوه از آن استفاده کرد.
تشویق، عاملی مؤثر در تقویت روحی کودکان و ایجاد نشاط و اعتماد به نفس در آنهاست. خداوند متعال نیز در قرآن مجید، به مناسبت های گوناگون بندگان صالحش را تشویق و تمجید کرده است. در سیره رسول خدا (ص) و اهل بیت (علیهم السلام) نیز استفاده از این روش تربیتی دیده می شود؛ برای مثال، امام علی (ع) در حضور جمع، امام حسن (ع) را واداشت که بر منبر برود و برای مردم خطابه بخواند؛ سپس او را ستود و آیاتی از قرآن را در این باره تلاوت فرمود. امام (ع) با این نحوه برخورد، زمینه رفتار جرئتمندانه فرزندشان را فراهم و آن را تشویق می کنند.[1]
در جای دیگر نیز محمد بن مسلم می گوید: روزی ابوحنیفه به محضر امام صادق (ع) وارد شد و عرضه داشت: فرزندت موسی را دیدم که نماز می خوانَد؛ در حالی که مردم از مقابل او عبور می کردند و او آنها را نهی نمی کرد و این عمل او نادرست است (اهل سنت این کار را جایز نمی دانند) امام صادق (ع) فرمودند: «موسی را صدا کنید»؛ چون موسی به حضور پدر رسید، آن حضرت (ع) فرمود: «فرزندم، ابو حنیفه می گوید، تو نماز می خواندی و مردم از برابر تو عبور می کردند و آنها را منع نمی کردی»، گفت: «آری پدر جان، کسی که من برای او نماز می خواندم، از آنهایی که از برابرم می گذشتند، به من نزدیک تر بود. خداوند می فرماید: و ما به او از رگ گردنش هم نزدیک تر هستیم»، محمد بن مسلم می گوید: همین که امام صادق (ع) این پاسخ را شنید، او را در آغوش کشید، به سینه اش چسبانید و فرمود: «پدر و مادرم فدای تو باد؛ ای گنجينه رازها؟[2]
بنابراین همواره به یاد داشته باشید که تشویق رفتارهای درست فرزندان را از یاد نبرید و فراموش نکنید که آنان به این تشویق ها نیاز دارند. بسیاری از ما والدین با راه های صحیح تشویق فرزندان آشنا نیستیم و معمولا دچار افراط و تفریط می شویم. به همین جهت بر آن شدیم که در این یادداشت به نکات مهمی در این زمینه بپردازیم.


تشویق از گرایش های فطری کودکان است که باید به بهترین شیوه از آن استفاده کرد.

1. تشویق باید از صمیم قلب باشد
گاهی آن گونه که باید، تعریف و تشویق خالصانه و از صمیم قلب نیست. ممکن است آنقدر از دست برخی رفتارهای فرزندانتان دلخور یا به خاطر موضوعاتی دیگر خسته و ناراحت باشید که نتوانید آن گونه که باید شادی خود را از رفتار خوب آنان نشان دهید.
البته گاهی برخی والدین فرزندشان را از سر عادت و به صورت همیشگی تشویق می کنند که در هر دو حالت توجه داشته باشید بچه ها بسیار دقیق تر از تصور ما، تفاوت تعریف واقعی و از صمیم قلب را از تعریف مصنوعی متوجه می شوند و البته همان گونه که خودتان هم می دانید، فقط آنچه از دل برآید، لاجرم بر دل نشیند. پس اگر فرزندتان استقبال چندانی از تشویق ها و تمجیدهای شما نمی کند، شاید بد نباشد به بازبینی احساسات خود در این باره نیز بپردازید.

5b56fbb44e033.jpg


2. دلیل تشویق باید کاملا مشخص باشد
یعنی کودک باید دقیقا بداند به چه دلیل تشویق شده است؛ به این ترتیب باید از تشویق های کلی، مثل «پسر خوب» یا «دختر خوب» خودداری کرد، بلکه باید علت تشویق را کاملا مشخص کرد؛ برای مثال «آفرین به علی که تمام وسایلش رو تو کمدش گذاشته».
3. تشویق باید با عملی که از کودک سرزده، تناسب داشته باشد
مثلا به خاطر عملی کوچک، نباید جایزه ای مهم دریافت کند یا نباید کار بزرگ کودک، با تشویق کمی همراه گردد. زیاده روی در تشویق، اولا موجب بی ارزش شدن آن می شود؛ ثانيا این توقع را در کودک به وجود می آورد که باید برای هر کاری تشویق شود، وگرنه آن کار را انجام نخواهد داد. در اثبات این مدعا، روان شناسان در بررسی ها دریافته اند کودکانی که به تشویق عادت می کنند، کسانی هستند که در بزرگسالی بدون گرفتن پاداش حاضر نیستند به همنوعان خود کمک کنند. در روایتی نیز از امام علی(ع) نقل شده است: «اذا مدحت فاختصر»[3]؛ یعنی هرگاه خواستی کسی را مدح کنی، کوتاه باشد و در این امر زیاده روی صورت نگیرد.

کودکانی که به تشویق عادت می کنند، کسانی هستند که در بزرگسالی بدون گرفتن پاداش حاضر نیستند به همنوعان خود کمک کنند.


4. تشویق باید بلافاصله پس از انجام گرفتن رفتار مطلوب صورت گیرد.
تشویق کردن به ویژه در مورد کودکان خردسال، زمانی مؤثرتر است که بدون معللی انجام شود، بنابراین نگذارید میان رفتار پسندیده او و تشویق شما، فاصله زیادی بیفتد، اگرچه کودکان بزرگتر قادرند این فاصله زمانی را درک کنند.
5. والدین باید به وعده های خود عمل کنند.
در غیر این صورت، از اعتماد فرزندان به آنها کاسته شده، بذر بی اعتمادی در وجود فرزندان کاشته می شود.[4] رسول خد ا(ص) نیز در این باره می فرمایند: «کودکان را دوست بدارید و نسبت به آنها مهربان باشید و به وعده ای که به آنان داده اید، وفا کنید».[5]
6. تشویق نباید طوری باشد که در کودک ایجاد غرور و خودبینی کند.
از این رو بهتر است به جای تعریف و تمجید از شخصیت کودک، از کار خوب او تعریف و بر آن تأکید کنید. اگر می خواهید کودکتان را به خاطر نماز خواندن تشویق کنید، بهتر است این گونه باشد: «آفرین به وحید که نمازش رو می خونه». نه آنکه بگویید: «وحیدجان، تو پسر خیلی خوبی هستی». تشویقی که روی رفتار می رود، جنبه قدردانی و وصفی دارد، نه ارزیابی در تشویق وصفی، رفتار کودک تحسین یا تشویق می شود: «از اینکه راست گفتی، ممنونم»، «خوشحالم که وسایلت را جمع کردی»؛ اما در تشویق ارزیابی، خود کودک، ستوده می شود، نه رفتارش: «تو بی نظیری، تو قهرمانی، تو بهترین کودک روی زمینی...». در واقع تشویق ارزیابی که روی شخصیت و خود کودک می رود، از پیشرفت کودک جلوگیری می کند.
وحید در میدان بسکتبال، توپی را به زیبایی داخل سبد انداخت و مربی به او گفت، تو قهرمان بسکتبالی. از همان لحظه، او به بهانه دل درد، میدان را ترک کرد و دیگر سراغ بسکتبال نرفت تا قهرمانی را از دست ندهد؛ همچنین این نوع تشویق، موجب غرور کودک نیز می شود.[6]



منبع: تنبیه، آری یا خیر؟، مجید همتی، مرکز مشاوره و روان درمانی مأوا و انتشارات موسسه آموزشی و پرورشی امام خمینی، سال 1396.


-----------------------------------------------
پی نوشت ها:
[1]. محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۴۲، ص۳۵۰ – 351.
[2]. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۳، ص۲۹۷.
[3]. علي بن محمد لیثی واسطی، عیون الحكم والمواعظ، ص۱۳۴.
[4]. اکرم وفایی، کودک مرواریدی در صدف زندگی، ص۲۲۵- ۲۲۶.
[5]. محمدبن حسن حر عاملی، وسائل الشيعة، ج3، ص ۱۳۴.
[6]. حسین دهنوی، نسیم مهر، ج۲، ص۵۳-۵۴.

مطالب مرتبط