خانواده از دیر زمان رکن اساسی جوامع انسانی به شمار می رفته که هم با ضرورت زندگی و هم با سرشت و طبیعت انسانی سازگار بوده است. در نظام ارزشی اسلام، خانواده از منزلت و قداست خاصی برخوردار است؛ در محیط خانواده، زنان مدیریت داخلی این واحد کوچک اجتماعی را برعهده دارند. زن علاوه بر وجهه انسانی خویش و نیز نقش اجتماعی اش در سطح جامعه، در سطح خانواده نیز دارای نقش و مسئولیت هایی است که تربیت صحیح فرزند و پاسداری از کانون گرم خانواده از مهمترین این نقش هاست.

کارکردهای عاطفی زن در خانواده

کارکردهای عاطفی زن در خانواده

1- تدبیر امور منزل

خانواده یک نهاد اجتماعی است. در هر نهاد اجتماعی، کارها بر اساس همکاری و تعاون پیش می رود و اگر برخی از اعضا همکاری نکنند، آن نهاد دچار اختلال و آشفتگی خواهد گردید. در اسلام، وظیفه ی مدیریت کلان خانواده بر عهده ی مرد و اداره ی درون خانه بر عهده ی زن می باشد. (طاهری، سیری در مسائل خانواده)

از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت شده است: هر یک از فرزندان آدم، فرمانروا است؛ مرد فرمانروای اهل و عیال خویش و زن فرمانروای خانه خویش می باشد.»[1] (نهج الفصاحه، ص 460، ح 2177) توصیف زن در کلمات اولیای دین به ریحانه است. این کلمه به لطافت آسیب پذیری عاطفی و احساسی بودن زن اشاره دارد. در مقابل “قهرمان” که از زن نفی شده است زن در مقابل شوهر باید مهربان، صمیمی و دلسوز باشد.

زن باید حافظ حریم خانواده باشد و با عفت و پاکدامنی خود، تأمین کننده ی نیازهای جنسی و عاطفی شوهرش باشد. هر چه زن در انجام این مسئولیت ها نسبت به شوهر اهتمام بیشتری داشته باشد شخصیت او نزد همسرش محبوبتر و ارزش او والاتر خواهد بود و به استحکام رابطه زناشویی آنها افزوده خواهد شد. امام موسی کاظم (علیه السلام) می فرمایند: جهاد زن خوب، شوهرداری است.[2] (کافی، ج 5، ص 9)

2- توجه به روحیات همسر

یکی از عوامل استحکام بخش پیوندهای مودّت میان زن و شوهر این است که طرفین بتوانند حالات و روحیات یکدیگر را درک کنند. شاید هیچ عاملی به اندازه ی درک متقابل روحیات در زندگی خانوادگی، نمی تواند آرامش بخش و سازنده باشد. مهمترین عامل و سبب محبت، معرفت است و درک روحیه و شناخت ابعاد وجودی همسر، از تجلّیات معرفت به اوست.

مهمترین عامل و سبب محبت نیز معرفت است و درک روحیه و شناخت ابعاد وجودی همسر، از تجلّیات معرفت به اوست.

3- توجه به انتظارات، خواسته ها و نیازهای یکدیگر

اطلاع از نیازهای طرف مقابل، در هر رابطه، خصوصاً در زندگی زناشویی به ما امکان می دهد بتوانیم از بسیاری سوء تفاهم ها و مشاجرات ناخواسته در زندگی روزمره خود بکاهیم. به عنوان مثال نیازهای مردان را در محیط خانواده می توان به دو بخش اساسی تقسیم کرد. (علاسوند، زن در اسلام)

1-4- نیازهای عاطفی

شاید بتوان ازدواج را به سپرده گذاری در یک بانک تشبیه کرد. یکی از مقاصد هر یک از ما برای افتتاح حساب و یا افزایش موجودی، حق برداشت از آن است. بسیار طبیعی می نماید که در روابط عاطفی نیز داد و ستدی وجود داشته و دریافت و پرداختی در کار باشد. هر یک از ما همان قدر که در روابط عاطفی خود با اطرافیان، خصوصاً در محیط منزل و در ارتباط با همسر، محبت پرداخت می کنیم، انتظار دریافت هم داریم. پس الزامی است که به منظور ایجاد توازن عاطفی در زندگی مشترک و جلوگیری از احساس زیان در یک طرف، از نیازهای اصلی یکدیگر مطلع باشیم. اما نیازهای عاطفی مردان چه هستند؟

الف- مقبولیت: از مهمترین نیازهای عاطفی مردان مقبول بودن و مورد پذیرش قرار گرفتن است. تمام مردان نیازمند آن هستند تا به آنها اثبات شود که در محیط خانواده، خواستنی هستند نه به خاطر شغل، درآمد و یا مقام و موقعیت اجتماعی (که تماماً صوری و موقتی هستند) بلکه فقط به خاطر وجود خودشان.

ب- اعتماد: از دیگر نیازهای اساسی مردان، مورد اعتماد بودن است. اگر مردی در محیط خانواده با این احساس ناخوشایند روبرو شود که همسر نسبت به او اعتماد و اطمینان لازم و کافی را (در هر زمینه) ندارد، احساس بی کفایتی، عدم اعتماد به نفس و ناخشنودی بر وجود او مستولی شده، احساس می کند حامی خوبی برای خانواده اش نیست. حتی تصور این که زن، شوهرش را بی لیاقت و بی کفایت بداند و در موقعیت های دشوار و یا حتی معمول زندگی، آن طور که باید او را تکیه گاه قرار ندهد برای مرد به منزله مرگ عاطفی است. اگر برداشت زن از مرد با توانایی ها، امکانات و استعدادهای او واقع بینانه باشد و توقعات و انتظارات خود را بر مبنای واقعیت تنظیم کند، احساس عدم امنیت و اطمینان و یا بی لیاقتی را به شوهر و محیط خانواده خود منتقل نمی کند. چطور ممکن است فرزندان، پدر را مظهر قدرت و تکیه گاه خود بپندارند در حالیکه مادر با حرکات خواسته یا ناخواسته خود، اقتدار و کفایت را از شوهر خود سلب می کند؟ چه خوب است به جای تنزل جایگاه مرد در خانواده به منزلت اصلی و واقعی او بیندیشیم و آن را به شریک زندگی خود هدیه کنیم تا با احساس امنیت بیشتر، بر تلاش خود برای درک خانواده و ارتقاء کیفیت و کمیت ارتباطات و بهبود وضعیت رفتاری و اخلاقی خود بیفزایند. فرزندان نیز با اطمینان به قدرت فکری و توانایی های پدر، خود را در جامعه تنها و بی یاور و بدون پشتیبان تصور نمی کنند.

از مهمترین نیازهای عاطفی مردان مقبول بودن و مورد پذیرش قرار گرفتن است. مردان نیازمند آن هستند تا به آنها اثبات شود که در محیط خانواده، خواستنی هستند آنهم به خاطر وجود خودشان.

ج- تشویق: تشویق نیز یکی دیگر از نیازهای مردان است. هر مردی برای امیدوار بودن به زندگی، به تشویق همسر خود نیازمند است. تشویق و قدرشناسی از زحمات و تلاش های مرد، احساس ارزشمندی و رضایت را به او هدیه می کند. تحسینِ ویژگی های منحصر به فرد، استعدادها، خلق و خو، توانایی و مقاومت مرد، احساس امنیت را به او هدیه می کند. همه ما قبول داریم رفتاری که مورد تشویق قرار گیرد تکرار خواهد شد. پس بیایید به جای آن که عیوب طرف مقابل را به رخ او بکشیم و یا نقصان و ناتوانایی های او را به طور مداوم به خودش (و یا در جمع) یادآور شویم، اعمال نیکو، نقاط قوت و توانایی هایش را نه فقط در خلوت، که در جمع نیز متذکر شویم تا رفتار نامناسب به شیوه ای ضمنی و غیرمستقیم کاهش یابد. (گروهی از مؤلفین، تقویت نظام خانواده)

2-4- نیازهای اخلاقی

علاوه بر نیازهای ذکر شده، مردان نیازهای دیگری نیز دارند که بد نیست از آنها به عنوان نیازهای اخلاقی یاد کنیم. خلق خوش و نیکوی خانم منزل یکی از پایه های نگهدارنده و حتی شاید بتوان ادعا کرد اصلی ترین ستون زندگی مشترک محسوب می شود. زنانی که ناخواسته در محیط منزل و در مقابل شوهرانشان پرخاشگری می کنند، خوب است متوجه این نکته باشند که اگر گلایه ای از شوهران خود دارند، با لحنی آرام و با کلماتی مناسب و بدون توهین به شخصیت شوهر، آن را مطرح کنند. از طرفی مردان نیز از این زاویه به قضیه بنگرند که پرخاشگری در زن، نتیجه احساس عدم امنیت عاطفی و روانی در اوست. چه خوب می شد اگر هر دو طرف به جای آنکه مثل کوه، تنها صوت را انعکاس داده و فریاد بکشند، علت رفتار پرخاشگرانه را جویا شوند. اما چگونه؟

الف- هماهنگی با شوهر: برای حفظ هر نظامی هماهنگی ضروری است. بنابراین چنانچه زن با شوهر هماهنگی نداشته باشد و از او تبعیت ننماید، نظام خانواده به هم خواهد خورد. بدیهی است هماهنگی زن با شوهر در اموری است که خارج از منطق و وظیفه نباشد، و متقابلاً شوهر نیز باید در این هماهنگی، مقابله به مثل نماید.

ب- تواضع در برابر همسر: «معاشرت معروف» در روابط میان زن و مرد، یکی دیگر از پایه های تحکیم و دوام خانواده به حساب می آید. در حسن معاشرت زن با شوهر، عامل تواضع، عنصری چشمگیر و اساسی است. زن از عطوفت شوهرش لذت بیشتری می برد و مرد از محبت احترام آمیز زن، بیشتر محظوظ می شود. لیکن تواضع متناسب، از مواردی است که می تواند مرد را در زندگی خانوادگی، سرشار از رضایت خاطر و خشنودی نماید و به همه ی هستی او مراتب لذت همنشینی و انس با همسرش را بچشاند؛ زیرا مفهوم «قوامیت تکوینی شوهر بر زن» ایجاب می کند که رفتار زن با شوهر خاضعانه تر و رفتار مرد با زن دلسوزانه تر باشد. حضرت فاطمه (سلام الله علیها) با وجودی که کفو و همتای علی (علیه السلام) و دختر سرور کائنات است، در مقابل همسرش، تواضعی ستودنی دارد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند: خوشا به حال زنی که شوهرش از او راضی باشد.[3] (وسائل الشیعه، ج 14، ص 155)

ج- پرهیز از تقاضای نامقدور: در زندگی مشترک معمولاً اگر تقاضایی از سوی زنی در برابر همسرش مطرح شود و شوهر قادر بر پاسخ نباشد، نوع خاصی از احساس سرشکستگی را در خود خواهد یافت و این واقعیت روح او را خواهد آزرد.

آن چه از سطور نورانی زندگی خانوادگی فاطمه (سلام الله علیها) به دست ما رسیده است، نشان دهنده ی این حقیقت است که فاطمه (سلام الله علیها) به این معنی توجه وافر داشته و این نکته ی ظریف را همواره رعایت می فرموده است. (کیومرثی، 1386) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمایند: برای زن جایز نیست که شوهرش را به بیش از توانایی اش مجبور کند.[4] (مستدرک الوسائل، ج 14، ص242)

در حسن معاشرت زن با شوهر، عامل تواضع، عنصری چشمگیر و اساسی است. زن از عطوفت شوهرش لذت بیشتری می برد و مرد از محبت احترام آمیز زن، بیشتر محظوظ می شود.

نتیجه گیری:

با توجه به نقش مهم و حساس زنان در خانواده بسیار لازم است که بانوان اطلاعات خود را در رابطه با همسر در جهت تعالی گسترش دهند تا سعادت جامعه رقم خورده و نیازهای اخلاقی و عاطفی زن و مرد در کانون گرم خانواده پاسخ خود را بیابد.

فهرست منابع:

1. اصول کافی، کلینی، محمد بن یعقوب، بی جا، دار الکتب الإسلامیه، بی تا.

2. تقویت نظام خانواده، جمعی از مؤلفین، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (رحمه الله علیه)، 1386.

3. زن در اسلام، علاسوند، فریبا، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، 1390.

4. زن در خانواده، کیومرثی، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (رحمه الله علیه)، 1386.

5. سیری در مسائل خانواده، طاهری، حبیب الله، امیرکبیر، 1392.

6. مستدرک الوسائل، نوری، حسین بن محمد تقی، قم، مؤسسه آل البیت (علیهم السلام)، 1408 ﻫ.ق.

7. وسائل الشیعه حر عاملی، محمدحسن، قم، مؤسسه آل البیت (علیهم السلام)، 1409ﻫ.ق.

________________________________________

پی نوشت ها:

[1]- کل نفس من بنی آدم سید، فالرجل سید اهله و المراه سیده بیتها.

[2]- جهاد المرئة حسن التبعل.

[3]- طوبی لامراة رضی عنها زوجها.

[4]- لایحل للمراة ان تتکلف زوجها فوق طاقته.


مطالب مرتبط