بایستی این خط قرمزها (که به تعبیر دیگر نیازهای اولیه ی کودک است) را جدی بگیرید: امنیت، احساس تعلق (دوست داشتن و دوست داشته شدن) و تأیید و احترام.

یک فوت کوزه گری مهم

یک فوت کوزه گری مهم

دلیل موجه و اصلی ما برای تنبیه کودکان مان، نگرانی و ترس هایی ست که از آینده ی آن ها داریم و می خواهیم، ارزش های مان در آن ها نهادینه شود و وقتی بزرگ می شوند، از عهده ی مسئولیت زندگی شان بربیایند. آن ها باید شخصیت قابل احترامی داشته باشند و عضوی مفید و مؤثر در جامعه گردند؛ پس هر موقع نشانه هایی ببینیم که با این آینده در تضاد باشد، واکنش نشان می دهیم.

چرخه ی معیوب تنبیه و آغاز یک جنگ

ما ارزش ها و اهدافی داریم که نمی توانیم از آن کوتاه بیاییم؛ آن سو نیز کودک و نوجوانی ایستاده است که تمایلات و خواسته های دیگری دارد و این، نقطه ی آغاز تعارض است. وقتی ما بارها و بارها به او توضیح دادیم و او هم قول داد که دیگر کار بدش را تکرار نمی کند یا به مسئولیتش عمل می کند و باز هم نکرد، در مرحله ی اول فکر می کنیم که نادیده بگیریم؛ بعد رو ترش می کنیم و اخم می نماییم و در نوبت دیگر، غیرمستقیم می گوییم و طعنه می زنیم. دفعه ی بعدی، مترصد فرصتی می شویم که به او سرکوفت بزنیم و نتیجه ی عملش را در سرش بکوبیم؛ بلکه به رگ غیرتش بربخورد و اصلاح شود. باز چون نتیجه نمی گیریم و ارزش های مان خط قرمز ماست، حاضر می شویم به او باج بدهیم. بعد از مدتی، از باج گرفتن های پیاپی خسته می شویم که خیلی مواقع بی تأثیر هم شده اند و با خود می گوییم: «چه فایده؟ من می خواستم این ها درونی او بشود و شخصیتش ساخته شود.» بار دیگر، داد می زنیم؛ اما بعد از مدتی، داد هم بی تأثیر می شود و این بار، پای محرومیت به میان می آید. او را از دوست داشتنی هایش محروم می کنیم و به فراخور سنش، در اتاقی محبوس می کنیم تا به کار زشتش فکر کند و ندامت پیشه نماید؛ باشد که رستگار شود. بدین ترتیب، ناخواسته هر روز به آتش جنگی پنهان دامن می زنیم.

البته لابه لای این موارد، لحظاتی هست که پیمانه ی صبرمان پر می شود، به استیصال می رسیم و بچه، طعم کتک خوردن را هم می چشد. مسئله این است به علت نداشتن الگوی راهبردی و صحیح، در دام چرخه ای می افتیم که روزبه روز، ما قهر و قدرت بیشتری نشان می دهیم و نتیجه ی کمتری می گیریم. آنچه هم تحت عنوان لج بازی و پرخاشگری از کودک می بینیم، نشانه هایی ست از مسیری که نهایتش، عناد است و چالش بزرگ جامعه ی امروز ما.

کجای کار می لنگد؟

مشکل این جاست که ما کودک مان را مجموع یک سری رفتارهای بیرونی می ببینیم؛ در حالی که کودک، یک کل است و دارای یک شخصیت است که این شخصیت، از صفرروزگی و چه بسا از دوران جنینی در حال شکل گیری ست. ما برای رشد بچه ی مان و نهادینه شدن ارزش های مان، نیاز به رویکرد و ساختار تربیتی منسجمی داریم که منطبق فطرت و ساخت کودک باشد و اگر دنبال نهادینه کردن یک ارزش است، همزمان موجب تخریب پایه های عزت نفس او نشود. اگر می خواهیم از خطای کودک جلوگیری کنیم، نباید حس مسئولیت پذیری و اعتمادبه نفس او را مخدوش کنیم.

اگر می خواهیم از خطای کودک جلوگیری کنیم، نباید حس مسئولیت پذیری و اعتمادبه نفس او را مخدوش کنیم.

خط قرمزهای ارتباط با فرزند

شاید با خود فکر کنیم که ما هم، با همین سیستم بزرگ شده ایم و الآن هم از نتیجه راضی هستیم. برای رسیدن به پاسخ، تنها کافی ست در زندگی خود دقیق شویم. چه میزان ترس انباشته شده در وجود شما هست؟ چقدر احساس گناه دارید؟ بیشترین زمان زندگی تان را با چه کسانی می گذرانید؟ برای گرفتن تصمیم های مهم زندگی سراغ چه کسانی می روید؟ شاید هیچ چیز برای یک پدر و مادر، سخت تر از این نباشد که بعد از بیست سال زحمت کشیدن در تربیت فرزند، او حالا در هیچ یک از تصمیم های زندگی اش، حتی حاضر به شنیدن نظر پدر و مادر نباشد.

برای آنکه جنگی در خانواده نباشد، برای اینکه به مرور و بدون هیچ فشار و مشکلی، کودک تان شبیه شما بشود و به مرور ارزش های تان را فرا بگیرد، بایستی این خط قرمزها (که به تعبیر دیگر نیازهای اولیه ی کودک است) را جدی بگیرید: امنیت، احساس تعلق (دوست داشتن و دوست داشته شدن) و تأیید و احترام.

هر مسئله ای که یکی از این سه امر را مخدوش کند - حتی اگر در موارد لازم باشد - نیاز به جبران دارد.

5e3e70f458628.png

ساختار صحیح تعامل با کودک (تشویق، جبران و تنبیه)

ذهنیت ما و درنتیجه به طور معمول واکنش ما، این گونه است که کودک اگر کار خوبی انجام می دهد، طبیعتاً وظیفه ی اوست و نیاز به واکنشی ندارد؛ مگر در موارد خاص که حالا یا واقعاً برای او ذوق می کنیم و یا برایش جایزه ای می گیریم. اگر خطا و اشتباهی هم از او سر بزند، تذکر می دهیم، بارها و بارها با وی صحبت می کنیم و حتی تمام تلاش مان را می کنیم که مطمئن شویم قبل از اینکه مرتکب اشتباهی شود، راه را برای اشتباهش بسته ایم. در مواردی هم که ارزش ها را زیر پا می گذارد، دیگر به تذکر اکتفا نمی کنیم و داد می زنیم.

برای آنکه بفهمیم حاصل این سیستم چیست، فرض کنید کودک از صد کاری که در طول هفته انجام می دهد، پنجاه تای آن خوب و درست باشد، چهل وپنج خطا و اشتباه داشته باشد و پنج بار هم از ارزش ها رد بشود. در این صورت یکی - دوبار تشویق می شود، چهل وپنج بار تذکر می شنود و پنج بار بر سر او داد می زنیم. حالا فرض کنید در محل کار از سوی کارفرما، یا در خانه از سوی همسرتان چنین مجموعه واکنشی را شما دریافت کنید، ارزیابی تان از خودتان چه خواهد بود؟

بی ارزش، فاقد توانایی و لیاقت، من را دوست ندارند و...؟ این ذهنیت و این مجموعه واکنش است که در عمل، چرخه ی معیوب تنبیه را می سازد. برای پرورش شخصیت متعادل کودک نیز، نیاز به یک ساختار صحیح داریم. در ساختار صحیح، ما در مقابل کارهای خوب و درست بچه، واکنش مثبت نشان می دهیم. کودک هرگز به جایزه نیاز ندارد و مهم‌ترین نیاز او، شادی والدین است. فرمول ما در منطقه ی سبز، واکنش هیجانی خلاق و در مرحله ی بعد، توصیف رفتار صحیح اوست. باید دقت کنیم که منطقه ی سبز، بزنگاه عزت نفس و احساس تعلق کودک عزیز ماست.

در مقابل خطاها، اشتباه ها و سهل انگاری ها، هیچ واکنش منفی نداریم. تنها واکنش ما، فراهم کردن زمینه ی جبران آن هاست. برای آنکه این مسیر دل چسب تر باشد و کودک نیز همراهی بیشتر داشته باشد، حتی المقدور و در صورت نیاز، خودمان هم در جبران آن خطا با او مشارکت می کنیم. باید دقت کنیم که منطقه ی زرد، بزنگاه اعتمادبه نفس و مسئولیت پذیری کودک ماست و برخورد ناصحیح مان، موجب مخدوش شدن آن ها خواهد شد.

کودک هرگز به جایزه نیاز ندارد و مهم‌ترین نیاز او، شادی والدین است

در مقابل عبور از ارزش ها، ما جلوی کودک می ایستیم و به او واکنش منفی نشان می دهیم. این موارد، تنها جایی ست که ما کودک را تنبیه می کنیم و ساختار ارزشی زندگی خودمان را به وی یاد می دهیم.

هر سه بخش، ریزه کاری هایی دارد که اینجا بنا به موضوع بحث، تنها وارد مسئله ی چگونگی و روش تنبیه می شویم.

یک فوت کوزه گری مهم

فوت کوزه گری یعنی چی؟ یعنی ممکن است شما به همه ی موارد بالا عمل کنید و هیچ جوابی نگیرید؛ در این صورت برای اینکه به جواب مطلوب، یعنی رشد همه جانبه ی شخصیت کودک برسید، نه تنها لازم است که جنگی بین ما و او نباشد، بلکه باید نسبت بین موارد بالا، دقیق رعایت شود. یک کودک نرمال از بین صد کار، پنجاه کار خوب و درست، چهل وپنج خطا و اشتباه و پنج ضدارزش دارد و طبق فرمول بالا، پنج واکنش منفی در مقابل پنجاه واکنش مثبت دریافت می کند. با این حساب ارزیابی ‌او از خودش، کودکی خوب و دوست داشتنی ست که چندبار هم، کارهایی انجام می دهد و پدر و مادر ناراحت می شوند؛ بدین ترتیب، این زمینه در او شکل می گیرد که به اصلاح آن موارد بپردازد.

حالا اگر نسبت در کودکی متفاوت بود، چه کنیم؟ در این صورت یقین داشته باشید، یا نظام ارزشی که در ذهن خود دارید، اشتباه است و باید آن را اصلاح کنید، یا مجبور هستید در حال حاضر موقتاً برخی ارزش های خود را نادیده بگیرید تا این نسبت برقرار شود و کودک در مسیر رشد، با شما همراه شود.

5e3e710c4c90f.jpg

تنبیه استاندارد

«تنبیه» در لغت، به معنای «آگاهی دادن» است. آنچه ما نیز در اصطلاح تربیتی داریم، مبتنی بر همین معناست و غیر از جزا، مجازات و کیفر است. تنبیه استاندارد که مؤثر باشد و آسیب جانبی در پی اش نباشد، شامل سه مرحله است:

انتقال احساس

دستگاه احساسی کودک، از صفرروزگی کار می کند؛ اما درک انتزاعی او، تازه از شش سالگی کم کم شروع به رشد می کند. ما برای آنکه به کودک آگاهی بدهیم، لازم است از احساسات متناسب استفاده کنیم. نمی شود با خنده و روی گشاده به کودک بگوییم که نباید فلان کار را انجام داد و بعد، انتظار داشته باشیم همان گونه عمل کند. ما برای انتقال احساس از چشم ها استفاده می کنیم، اخم می نماییم و با نگاه به اصطلاح چشم غره، مستقیم در چشمان او نگاه می کنیم؛ حتی ممکن است کودک بخواهد رو برگرداند که می توانیم او را با دو دست بگیریم و بعد از یک نگاه ممتد با اخم و ناراحتی، زمان بیان پیام فرامی رسد.

بسته به موقعیت، طول زمان این نگاه متفاوت است؛ ولی دقت کنیم که هیچ وقت بیش از سی ثانیه نشود.

بیان پیام

بعد از انتقال احساس، نوبت به بیان پیام می رسد: خیلی شفاف، کوتاه و صریح. به هیچ وجه داستان و قصه اخلاقی نمی گوییم. کل کلماتی که استفاده می کنیم باید ساده و قابل فهم برای کودک و بیشتر از تعداد انگشتان دست نباشد. برای مثال: «زدن کار بدیه! ما هیچ وقت همدیگرو نمی زنیم!!» «نباید این رو می خوردی! این برای تو نبود»!!

یک کودک نرمال از صد کار، پنجاه کار خوب و درست، چهل وپنج خطا و اشتباه و پنج ضد ارزش دارد

جبران عاطفی

همین دو مرحله که شاید به نظر بعضی ها خیلی ساده و بی اثر بیاید، اگر پیش شرط هایی که در بالا گفته شد انجام بشود، بسیار نافذ است و بچه را دچار شک می کند. حالا لازم است وارد شویم و همین مقدار اختلالی که در رابطه ی عاطفی بوده را جبران کنیم. بدین منظور ممکن است کودک را بغل کنیم، لپش را بکشیم، یا هرچه بین ما معمول است را انجام بدهیم؛ سپس وقت آن است که کمی محتوای پیام تنبیهی‌مان را باز کنیم و توضیح بدهیم.

- بله گلم؛ تو که این قدر دختر خوبی هستی، حتماً می دونی که ما وسایل دیگران رو بدون اجازه ی اون ها برنمی داریم؛ حتی اگه می خواستی، باید اول به من می گفتی و...

وقتی کل این سه مرحله طی می شود، بعد از چندبار کودک متوجه این مسئله ی مهم می گردد که ما، او و وجودش را کاملاً دوست داریم و آنچه با آن مشکل داشتیم، رفتار خاصش بوده است. این را کودک خودش باید بفهمد؛ نه اینکه به عنوان یک کلیشه ی توخالی، مدام به او بگوییم که هیچ تأثیری نخواهد داشت.

نکته ی پایانی

خشونت و آنچه به روان بچه ها آسیب می زند، فقط تنبیه فیزیکی نیست. هر موقع ما با حال بدمان با فرزندمان روبه رو شویم، خشونت است. حالا حال بد ما، الآن عصبانیت است یا احساس گناه یا استیصال و ناچاری یا غم و فقدان و... . ما تنها وقتی با کودک مواجه می شویم و او را تنبیه می کنیم که حال خودمان خوب باشد؛ یعنی احساس خوبی داریم و به خاطر اینکه کودک متوجه مسئله شود، به او اخم می کنیم؛ نه اینکه عصبانی باشیم و با این توجیه که می خواهیم ادبش کنیم، تمام عصبانیت ‌مان را بر سر او خالی کنیم.

الآن چه کار کنیم؟

یک نفس عمیق و راحت بکشید. لازم نیست از الآن بروید و یک مادر یا پدر نمونه باشید. این مطالب را در ذهن خود مرور و بررسی کنید. به مرور اگر ذهنیت شما درست شد، نحوه ی تعامل با کودک تان نیز تغییر خواهد کرد. هرگز عذاب وجدان و احساس گناه نکنید و شتاب زده کاری انجام ندهید.

منبع: نشریه پیام زن، مقاله 20، دوره 28، خرداد 1398، ناظمی، صفحه 74-76.


مطالب مرتبط