انتخابات در هر کشوری از شاخصه های دموکراسی است. حکومت جمهوری اسلامی که نوعی مردم سالاری دینی است، انتخابات متعدد و زیادی برگزار کرده است؛ از آن جا که دین از سیاست جدا نیست، ضروری است که در پروسه ی انتخابات، حاکمیت اخلاق بر سیاست مورد توجه همگان قرار گیرد.

  انتخابات اخلاقی

انتخابات اخلاقی

سکینه بیک خورمیزی (نیک)، مدرس حوزه و دانشگاه

چکیده
انتخابات در هر کشوری از شاخصه های دموکراسی است. حکومت جمهوری اسلامی که نوعی مردم سالاری دینی است، انتخابات متعدد و زیادی برگزار کرده است؛ از آن جا که دین از سیاست جدا نیست، ضروری است که در پروسه ی انتخابات، حاکمیت اخلاق بر سیاست مورد توجه همگان قرار گیرد.
واژگان کلیدی: جمهوری اسلامی، انتخابات، اخلاق، سیاست، حاکمیت، کاندیدا.

مقدمه
یکی از فرآیندهای دموکراسی در همه ی کشورها برقراری انتخابات و نظرخواهی از مردم و مشارکت آنان در حکومت و سیاست است. جمهوری اسلامی از اولین ماه های پیروزی انقلاب اسلامی با نظرخواهی از مردم، مدل حکومت خویش را پایه گذاری کرده است.
یکی از بایسته های انتخابات، تبلیغات است. در هنگامه ی تبلیغات رقابت کاندیداها اوج می گیرد و چه بسا کاندیداها یا هواداران آنها برای بردن گوی سبقت از رقبا دچار رفتارهای ضد اخلاقی و ضد ارزشی شوند. این جستار بنا دارد رابطه ی اخلاق با سیاست را بررسی کند و برای انتخاب بهینه، توصیه هایی داشته باشد.

اخلاق، عقاید و احکام مجموعاً سه عضو یا سه ضلعی هستند که دین را تشکیل می دهند.


1. رابطه اخلاق و سیاست
نویسندگان و نظریه پردازان در مسأله ی چگونگی رابطه ی اخلاق و سیاست سه نظریه دارند:1 (شریفی، آئین زندگی، ص208)

1-1. اصالت سیاست و تابعیت اخلاق از سیاست
طبق این نظریه آنچه مهم و مفید است، همان ارزش محسوب می شود. در این نظریه، هنر، ادبیات و همه ی رفتارهای اخلاقی تحت نفوذ و سیطره ی سیاست قرار می گیرد. از نظر این دیدگاه اخلاق و ارزش های اخلاقی ابزاری در جهت تقویت سیاست هستند. این نظریه طرفداران زیادی در میان سیاست مداران دارد. مارکسیست ها و کمونیست ها و بسیاری از حاکمان ظلم و جور نیز در عمل چنین بوده و هستند. 2(پونتار، اخلاق سیاست انقلاب: نامه فرهنگ، ش 1و2، ص100)
طبق این نظریه، بنیان های اخلاق دچار پوسیدگی می شوند و سرانجام به فروپاشی نظام سیاسی منجر می گردد.

پیامبر بزرگوار اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم)، هرگز در سیاست و حکومت دینی خویش، کاری بر خلاف اخلاق انجام نداد.


1-2. جدایی اخلاق از سیاست
باور عده ای از نویسندگان در این زمینه این است که حوزه ی اخلاق از حوزه ی سیاست کاملاً جدا است و این دو کاملاً از یکدیگر متمایز هستند؛ یعنی در حوزه ی سیاست جایی برای اخلاق و ارزش های اخلاقی وجود ندارد. چنان که در حوزه ی اخلاق جایی برای سیاست دیده نمی شود.
ماکیاولی را می توان از متقدمین این دیدگاه دانست؛ زیرا او عقیده دارد حاکمان و شهریاران اگر بخواهند اخلاقی باشند و پرهیزگاری پیشه کنند، قطعاً در سیاست هایشان شکست می خورند و باید برای حاکمیت ناپرهیزگار بود. 3(ماکیاولی، شهریار، ص117و118)
قطعاً این نظریه از منظر اسلام و دانشمندان اخلاقی مسلمان مطرود است، زیرا در آموزه های دینی، اخلاق یکی از سه ضلع تعریف دین است. اخلاق، عقاید و احکام مجموعاً سه عضو یا سه ضلعی هستند که دین را تشکیل می دهند.

1-3. اصالت اخلاق و تبعیت سیاست از اخلاق
نظریه اصالت اخلاق و تبعیت سیاست از اخلاق، بسیار معقول و مورد نظر اسلام و اولیای اسلام است. پیامبر بزرگوار اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم)، هرگز در سیاست و حکومت دینی خویش، کاری بر خلاف اخلاق انجام نداد، همان گونه که خداوند او را به خاطر اخلاقش ستایش می کند و می فرماید: «تو ای پیامبر دارای اخلاق بزرگی هستی.» 4(قلم: 4)
این پیامبر در رفتارش در بحبوحه ی جنگ ها و غزوات هرگز اخلاق را فدای سیاست نکرد، بلکه به ارزش های اخلاقی حتی در برخورد با دشمنان توصیه نمود، به عنوان مثال لشکریانش را به عدم تعرض به زنان و کودکان و پیرمردان توصیه می کرد.5 (ر.ک: ابن هشام، السیره النبویه، ص 458؛ مجلسی، بحارالانوار، ج 1، ص 60؛ کلینی، الکافی، ج 5، ص 29)
در رفتار سیاسی بزرگانی چون امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در جنگ صفین می خوانیم:
هرگاه آب به دست سپاه علی (علیه السلام) می افتاد، امام از استفاده ی سپاه معاویه از آب ممانعت نمی کرد ولی به محض اینکه آب در دست سپاه معاویه قرار می گرفت، فوراً معاویه لشکر علی (علیه السلام) را از آب ممانعت می کرد؛6 (ر.ک: ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج 2، ص 365؛ طبری، تاریخ الطبری، ج 4، ص 572؛ نصر بن مزاحم، وقعة صفّین، ص162) و این حکومت علوی، یعنی حکومت اخلاق بر سیاست.

در رفتار سیاسی بزرگانی چون امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در جنگ صفین می خوانیم:
هر گاه آب به دست سپاه علی (علیه السلام) می افتاد، امام از استفاده ی سپاه معاویه از آب ممانعت نمی کرد.


2. توصیه به کاندیداها و طرفداران آنان
پدیده ی انتخابات سپری می شود و عده ای که اکثریت آراء را کسب کنند به مجلس راه می یابند، حال آنچه می ماند و در کارنامه ی شخصی همه ی دست اندرکاران ثبت می شود، آثار و پیامدهای رفتار زیبا و زشت است. گاهی دیده می شود که کاندیداها برای از صحنه خارج کردن رقبا به تخریب آنان می پردازند که این به هر شیوه صورت گیرد غیبت، تهمت و افشای راز، همه ضد اخلاقی هستند. آنچه برای کاندیداها شایسته است این است که به تبیین ارزش ها و برنامه های صادقانه ی خویش اقدام کنند.

3. انتخاب اخلاقی
3-1.
تخصص با تعهد
در آموزه های اخلاقی اسلام که دیانت آن عین سیاست آن است، توصیه می شود که برای انتخاب مسئولین تناسب فرد و مسئولیت آن در نظر گرفته شود. در همین راستا باید تخصص منتخب با مسئولیتش هم خوانی داشته باشد. چنان که حضرت یوسف (علیه السلام) به عزیز مصر گفت: «مرا بر خزائن مصر (امور مالی) بگمار، زیرا من هم دانایم و هم خوب آن را حفظ می کنم.» 7(یوسف: 55)

3-2. توجه به سوابق و تجربه
داشتن تجربه یکی از ویژگی های لازم مسئولین و نمایندگان مجلس است، حضرت علی (علیه السلام) به مالک اشتر توصیه می کنند که اهل تجربه را به کار گیرد.8 (نهج البلاغه، نامه 43)

آنچه برای کاندیداها شایسته است این است که به تبیین ارزش ها و برنامه های صادقانه ی خویش اقدام کنند.


3-3. اصالت خانوادگی
به طور طبیعی تربیت خانوادگی یکی از مهمترین فاکتورهای شکل دهنده ی شخصیت افراد است. حضرت علی (علیه السلام) در نهج البلاغه به مالک اشتر می فرماید: «از افراد با حسب و از اهل بیوتات صالحه و شایسته گزینش کن.» 9(همان)

3-4. سوابق دینی و اخلاقی
اگر کسی را که انتخاب می کنند، جداً دین داشته و به ارزش های اخلاقی پایبند باشد، اهل خیانت و تضییع حقوق دیگران نمی شود.

3-5. پرهیز از انتخاب نالایق ها به بهانه دوستی
یکی از اشتباهات مردم در پروسه ی انتخابات این است که افراد نالایق یا با لیاقت خیلی کم را بر افراد لایق و شایسته بر می گزینند، زیرا با آنها سابقه ی خویشی و دوستی دارند. در واقع برای دنیای دیگران دین خود را از دست می دهند که جداً از نظر اولیاء دین مورد ملامت قرار می گیرند. 10 (ر.ک: محمدی ری شهری، میزان الحکمه، ج6، حدیث 9554)

نتیجه
اکنون که جمهوری اسلامی بر اساس مردم سالاری دینی و دموکراسی واقعی، انتخابات برگزار می کند، برای این که انتخابات اخلاقی برگزار شود چه خوب است هم کاندیداها و هم طرفداران آنها، اخلاق و ارزش ها را فدای سیاست و منفعت های ناپایدار نکنند و از تخریب شخصیت ها پرهیز کنند که کاری ضد اخلاقی است، و افرادی که بیشترین شایستگی برای پذیرش مسئولیت دارند را انتخاب کنند.





----------------------------------------
پی نوشت ها:
1. شریفی، احمدحسین، آئین زندگی، نهم، تهران، معارف، 1393، ص208.
2. پونتار، جولیا، اخلاق سیاست انقلاب: نامه فرهنگ، ترجمه حمید غفاری، سال دوم، ش 1و2، ص100.
3. ماکیاولی، نیکولو، شهریار، ترجمه داریوش آشوری، تهران، نگاه، 1389، ص117و118.
4. إِنَّک لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ.
5. ر.ک: ابن هشام، عبدالملک، السیره النبویه، بیروت، دارالمعرفه، بی تا، ص 458؛ مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ششم، بیروت، مکتبه المشتغل، 1981م، ج 1، ص 60؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 5، ص 29.
6. ر.ک: ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، بی تا، ج 2، ص 365؛ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، بیروت، بی نا، بی تا، ج 4، ص 572؛ نصر بن مزاحم، وقعة صفّین، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، بی تا، ص162.
7. قَالَ اجْعَلْنِی عَلَى خَزَآئِنِ الأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ.
8. و توخ منهم اهل التجربه؛ نهج البلاغه، نامه 43.
9. ثم الصق بذوی احساب؛ نهج البلاغه، نامه 43.
10. امام علی (علیه السلام) در پاسخ با این پرسش که بدبخت ترین مردم کیست؟ فرمودند: «کسی که دین خود را به دنیای دیگری بفروشد.»؛ محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، ترجمه حمیدرضا شیخی، قم، دارالحدیث، 1389، ج6، حدیث 9554.


مطالب مرتبط