روایاتی از امام رضا علیه السلام که به تفسیر آیاتی درباره توصیف خداوند و افعال خداوند می پردازد الف: توصیف خداوند1- خداوند، نور آسمانها و زمینابن هلال گوید: از حضرت...

  خداوند در تفسیر امام رضا علیه السلام

خداوند در تفسیر امام رضا علیه السلام

روایاتی از امام رضا علیه السلام که به تفسیر آیاتی درباره توصیف خداوند و افعال خداوند می پردازد

الف: توصیف خداوند
1- خداوند، نور آسمانها و زمین
ابن هلال گوید: از حضرت رضا (ع) تفسیر قول خدا «اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ/ خدا نور آسمانها و زمین است» (نور/‏ 35) را پرسیدم فرمود: خدا هادى اهل آسمانها و هادى اهل زمین است. (کافی چاپ إسلامیه ج‏1 ص 115 باب معانی الأسماء و اشتقاقها ..... ح 4).

2- بخشش خداوند
امام رضا علیه السّلام در مورد این آیه: «إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها/ اگر نیکى کنید به خود نیکى کرده ‏اید و اگر بدى کنید نیز براى خود کرده ‏اید» (اسراء/ 7) فرمودند: یعنى اگر بدى کنید، پروردگارى هست که آن را مى ‏بخشد. (پس از ندامت و توبه) (عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏1، ص: 294 ح 49).

3- حکمت خداوند
مفسّر جرجانى از امام هشتم از پدران بزرگوارش علیهم السّلام از حسین بن علىّ علیهما السّلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: پدرم امیر مؤمنان‏ در بیان گفتار خداوند عزّ و جلّ: «هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً ثُمَّ اسْتَوى‏ إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ‏ءٍ عَلِیمٌ‏» (بقره/ 29) فرمود: او کسى است که آفرید براى شما هر آنچه در زمین است تا بیندیشید و به خشنودى حقّ واصل گردید و خود را از عذاب آتش نگهدارید، «ثُمَّ اسْتَوى‏ إِلَى السَّماءِ» یعنى: به خلقت آسمان و استوار نمودن آن پرداخت، پس آن را هفت آسمان ترتیب داد، و او به هر چیزى دانا است و از جهت دانش، او به همه چیز، صلاح خلق را می‌ داند، و براى شما آفریده است آنچه در زمین است، همه براى شما و مصلحت شما است اى فرزندان آدم! (عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏2، ص: 12 ح 29).

4- قدرت خداوند
ابو الصّلت هروى گوید: روزى مأمون در باره این آیه از امام رضا علیه السّلام سؤال کرد: «وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَى الْماءِ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا/ او کسى است که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید، در حالى که تخت پادشاهى ‏اش بر روى آب بوده، تا شما را بیازماید و ببیند عمل کدامیک از شما بهتر است» (هود/ 7). حضرت فرمود: خداوند تبارک و تعالى، عرش (تخت پادشاهى)، آب و ملائکه را قبل از خلقت آسمانها و زمین آفرید و ملائکه با توجّه نمودن به خود و عرش و آب، بر وجود خداوند استدلال مى ‏کردند، سپس خداوند عرش خود را بر روى آب قرار داد تا بدین وسیله قدرت خود را به ملائکه نشان بدهد. تا ملائکه بفهمند که خداوند بر هر کارى تواناست، سپس با قدرت و توانایى خویش، عرش را بلند کرده و بر فراز آسمانهاى هفتگانه قرار داد، آنگاه، در حالى که بر عرش خود تسلّط و فرمانروایی داشت، آسمانها و زمین را در شش روز آفرید، هر چند توانایى داشت که در یک چشم بر هم زدن این کار را انجام دهد، لکن آنها را در شش روز آفرید تا با این کار، آنچه را که از آسمانها و زمین مى ‏آفریند، کم کم و یکى یکى به ملائکه نشان دهد تا بوجود آمدن هر یک از آنها، در هر مرتبه، براى ملائکه، دلیلى باشد بر (قدرت) خداوند، و خداوند، عرش را به خاطر نیاز، نیافریده‏ است زیرا او از عرش و تمام مخلوقات بى ‏نیاز است. در مورد ذات اقدس او نمى‏ توان گفت که: بر روى عرش نشسته است زیرا او جسم نیست. خداوند بسیار بسیار برتر و والاتر از صفات مخلوقین است.
امّا در باره این قسمت از آیه که مى‏فرماید: «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا/ تا شما را بیازماید و ببیند عمل کدامیک از شما بهتر است» منظور این است که خداوند آنها را آفرید تا با طاعت و عبادت و تکالیف خود، آنها را بیازماید، امّا نه به عنوان امتحان و آزمایش، زیرا او همیشه همه چیز را مى‏ دانسته است، مأمون در اینجا گفت: مرا آسوده خاطر کردى یا ابا الحسن! خداوند به تو آسودگى خاطر عنایت فرماید! (عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏1، ص: 134 ح 33).

5- دست خداوند
محمّد بن عبیده گوید: از امام رضا علیه السّلام در باره این آیه سؤال کردم: «ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَ‏/ اى ابلیس، چه چیز تو را بر آن داشت که در مقابل آنچه به دست خود آفریدم، سجده نکنى»؟ (ص/ 75) حضرت فرمود: منظور از دست، قدرت و نیرو است. (عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏1، ص: 120 ح 13).


6- دیدن خداوند
روایت اول:
علىّ بن حسن فضّال از پدرش چنین نقل کرده است: که از امام هشتم علیه السلام در باره این آیه سؤال کردم: «کَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ‏/ آنان در آن روز در پس حجاب و پرده ‏اى هستند و پروردگار خود را نمى ‏بینند» (مطفّفین/ 15) حضرت فرمودند: نمى ‏توان و صحیح نیست که خداوند را این طور وصف نمائیم که در جایى قرار مى‏ گیرد و بندگان در پس حجاب هستند و او را نمى ‏بینند، بلکه معناى آیه این است که از ثواب پروردگار خویش محرومند. (عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏1، ص: 125 ح 19).
روایت دوم:
شیخ صدوق از محمد بن اسماعیل بن بزیع نقل کرده که امام رضا علیه السلام در تفسیر آیه «لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصارَ/ دیده ‏ها او را در نمى ‏یابد و او دیده ‏ها را درک مى‏ کند» (انعام/ 103) فرمود: گمان و اندیشه دلها او را درک نمى ‏کند چگونه بینش چشمها او را در مى ‏یابد؟ (أمالی شیخ صدوق ص 409 ح 2).

7- نگریستن به خداوند
ابراهیم بن ابى محمود گوید: امام رضا علیه السّلام آیه «وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ* إِلى‏ رَبِّها ناظِرَةٌ/ صورتهایى در آن روز بشّاش و درخشان بوده، به پروردگارش مى‏ نگرد» (قیامت/ 23 و 22) را چنین تفسیر کردند: یعنى این صورتها درخشان بوده و منتظر ثواب پروردگارش بوده است. (عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏1، ص: 114 ح 2).

ب: افعال خداوند
1- آمدن خداوند
روایت اول:
علىّ بن حسن فضّال از پدرش چنین نقل کرده است: که گوید: از امام هشتم علیه السلام در باره این آیه سؤال کردم: «وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا/ پروردگارت و فرشتگان صفّ به صفّ، آمدند» (فجر/ 22) حضرت فرمودند: خداوند با «رفتن و آمدن» وصف نمى ‏شود، خدا برتر از انتقال و جابجایى است، بلکه معناى آیه این است که فرمان پروردگار آمد و فرشتگان صف به صف بودند. (عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏1، ص: 125 ح 19).
روایت دوم:
علىّ بن حسن فضّال از پدرش چنین نقل کرده است: که از امام هشتم علیه السلام در باره این آیه سؤال کردم: «هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللَّهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَ الْمَلائِکَةُ/ آیا منتظرند که خداوند در پاره‏ هاى ابرها و نیز ملائکه به نزدشان بیایند»؟ (بقره/ 210) فرمود: یعنى «آیا منتظرند که خداوند ملائکه را در میان ابرها به سراغشان بفرستد» و همین گونه نیز این آیه نازل شده است. (عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏1، ص: 126 ح 19).

2- رها کردن خداوند در ظلمات
ابراهیم بن ابى محمود گوید: از حضرت رضا علیه السّلام در باره این آیه سؤال کردم: «وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُماتٍ لا یُبْصِرُونَ‏/ آنها را در حالى که هیچ نمى‏ بینند در ظلمات رها مى ‏کند» (بقره/ 17) حضرت فرمودند: این مخلوقات است که مى‏ توان در باره آنها الفاظ «رها کردن» و «ترک نمودن» را بکار برد نمى‏ توان با این الفاظ خداوند را وصف کرد. (و صحیح نیست که بگوئیم خداوند فلان کس را رها کرد یا ترک نمود) بلکه (مطلب از این‏ قرار است که) وقتى مى ‏داند که آنها از کفر و ضلالت دست برنمى ‏دارند، لطف و کمک خویش را از آنها دریغ مى‏ دارد و آنها را به حال خودشان رها مى‏کند که هر کارى بخواهند انجام دهند. (عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏1، ص: 123 ح 16).

3- فراموشی خداوند
عبد العزیز بن مسلم گوید: از امام هشتم علیه السّلام در باره این آیه سؤال ‏کردم: «نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیَهُمْ‏/ خدا را فراموش کردند، او هم آنها را فراموش کرد» (توبه/ 67)، حضرت فرمودند: خداوند نه سهو مى‏کند و نه چیزى را فراموش مى ‏نماید، بلکه سهو و نسیان مربوط به مخلوقاتى که نبودند و خلق شدند است، آیا به این آیه برخورد نکرده ‏اى: «وَ ما کانَ رَبُّکَ نَسِیًّا/ پروردگارت فراموش کار نیست» (مریم/ 64) بلکه معناى آیه چنین است: خداوند، کسانى را که او و قیامت را فراموش کرده ‏اند این گونه جزاء مى ‏دهد که خودشان را از یاد خودشان مى ‏برد، همان طور که در جاى دیگر فرموده: «وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ‏/ مانند کسانى نباشید که خدا را فراموش کردند و در نتیجه خدا نیز آنها را از یاد خودشان برد همانها فاسق هستند» (حشر/ 19) و نیز مى ‏فرماید: «فَالْیَوْمَ نَنْساهُمْ کَما نَسُوا لِقاءَ یَوْمِهِمْ هذا/ امروز آنها را فراموش مى ‏کنیم همان طور که آنها، چنین روزى را فراموش کردند» (اعراف/ 51) یعنى رهایشان مى ‏کنیم همان طور که آنها، از آماده شدن براى چنین روزى طفره مى‏ رفتند و این کار را ترک کرده بودند. (عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏1، ص: 125 ح 18).

4- مکر و استهزاء خداوند
علىّ بن حسن فضّال از پدرش چنین نقل کرده است: که گوید: از امام هشتم علیه السلام در باره این آیات سؤال کردم: «سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ‏/ خدا آنها را مسخره کرد» (توبه/ 79) و «اللَّهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ/ خداوند آنها را استهزاء مى ‏کند» (بقره/ 15) و «مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللَّهُ‏/ آنها فریبکارى و مکر بکار بستند، خدا نیز مکر و فریب بکار برد» (آل عمران/ 54) و «یُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ‏/ مى ‏خواهند در مورد خدا خدعه و نیرنگ بکار برند، ولى خدا به آنها خدعه مى ‏زند» (نساء/ 142) حضرت فرمود: خداوند نه‏ مسخره مى ‏کند، نه استهزاء و نه نیرنگ و فریب بکار مى ‏برد، بلکه مطابق عمل مسخره و استهزاء و نیرنگ و فریب آنان به آنها جزا مى ‏دهد، خداوند بسیار بسیار برتر از آن چیزهایى است که ظالمین مى ‏گویند و مى ‏پندارند. (عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏1، ص: 126 ح 19).

5- مهر نهادن خداوند بر دلها و گوشها
ابراهیم بن ابى محمود گوید: از حضرت رضا علیه السّلام در باره این آیه سؤال کردم: «خَتَمَ اللَّهُ عَلى‏ قُلُوبِهِمْ وَ عَلى‏ سَمْعِهِمْ‏/ خداوند بر دلها و گوشهاى آنان مهر نهاده است» (بقره/ 7) حضرت فرمودند: منظور از «ختم» (مهر زدن) مهرى است که بر دل کفّار به جزاى کفرشان نهاده شده است. همان طور که خداوند مى ‏فرماید: «بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَیْها بِکُفْرِهِمْ فَلا یُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِیلًا/ بلکه خداوند- به جزاى کفرشان- بر دل آنها مهر نهاده است و در نتیجه جز اندکى، بقیّه ایمان نخواهند آورد- یا همگى ایمانشان ضعیف خواهد بود» (نساء/ 155). (عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏1، ص: 123 ح 16).


مطالب مرتبط