در حاشیه برگزاری اولین دوره تربیت مربی صحیفه سجادیه توفیق یافتیم تا با استاد محمد مهدی علیقلی؛ دبیر برگزاری این دوره گفتگویی داشته باشیم که قسمت اول به محضر علاقمندان...

  روش هایی برای مطالعه و تحقیق در صحیفه سجادیه

روش هایی برای مطالعه و تحقیق در صحیفه سجادیه

در حاشیه برگزاری اولین دوره تربیت مربی صحیفه سجادیه توفیق یافتیم تا با استاد محمد مهدی علیقلی؛ دبیر برگزاری این دوره گفتگویی داشته باشیم که قسمت اول به محضر علاقمندان به قرآن و اهل بیت (ع) تقدیم شد و اینک قسمت دوم تقدیم می شود:
استاد محترم، لطفا در مورد شرح هایی که بر صحیفه سجادیه صورت گرفته هم، توضیحاتی ارائه بفرمایید؟
تاکنون بیش از 80 شرح بر صحیفه سجادیه ،توسط علما ودانشمندان ازقرن ششم تا تابحال نوشته شده ، که درقرن یازدهم ودوازدهم بیشترین شرح ها وبیشترین توجه ها به صحیفه سجادیه بوده است.اغلب شرح های صحیفه سجادیه به زبان عربی می باشد ، که برخی از مهمترین شرح‌های صحیفه سجادیه به زبان عربی عبارتند از:
1. ریاض العارفین فی شرح صحیفه سید الساجدین تالیف محمد دارابی شیرازی
2. ریاض السالکین فی شرح صحیفه سیدالساجدین نوشته سید علی خان مدنی شیرازی
3. شرح الکبیرعلی الصحیفه السجادیه تالیف سید نعمت الله جزایری
4. شرح صحیفه سجادیه نوشته ملا محمد صالح روغنی قزوینی
5. شرح صحیفه سجادیه تالیف علامه محمد جواد مغنیه و...
البته این توضیح را هم باید عرض کنم که در میان شرح هایی که علمای بزرگوار در طول قرن ها زحمت کشیده اند ،کتاب ریاض السالکین فی شرح صحیفه سید الساجدین نوشته علامه سید علی خان مدنی شیرازی که توسط انتشارات جا معه مدرسین در 7 جلد به چاپ رسیده، یکی از جامع ترین و علمی ترین شروح بر صحیفه سجادیه است. از ویژگی های این شرح می توان به استدلالهای عقلی و شرح ادبی آن اشاره کرد و این که علمای بزرگی مانند سید محسن امین (صاحب اعیان الشیعه) و حاج شیخ عباس قمی و علامه امینی ( صاحب کتاب الغدیر ) براین شرح تقریظ نوشته اند. این شرح متاسفانه هنوز به زبان فارسی ترجمه نشده ، و اخیرا از بعضی از دوستان شنیدم که درقم ترجمه آن را شروع کرده اند.
در باره شرح های صحیفه سجادیه به فارسی متاسفانه خیلی کم کار شده که از مهمترین شرح‌های صحیفه سجادیه به زبان فارسی می توان به شرح صحیفه سجادیه نوشته سید احمد فهری، کتاب شهود و شناخت تالیف آیت الله ممدوحی کرمانشاهی، تفسیر وشرح صحیفه سجادیه نوشته استاد حسین انصاریان، کتاب راز خاموشان تالیف آقای محمد تقی خلجی، کتاب پیام هاو هدایت ها نوشته آقای غلامرضا رضوانی و... نیز اشاره کرد. یکی از شرح های خوب صحیفه سجادیه به زبان فارسی همین کتاب شرح شهود وشناخت است.

این کتاب شرح شهود وشناخت چه ویژگی هایی دارد؟
از ویژگی های کتاب شهود و شناخت آیت الله حسن ممدوحی کرمانشاهی که در 4 جلد به رشته تحریر در آمده می توان به مواردی اشاره کرد. این کتاب با مقدمه آیت الله جوادی آملی شروع می شود و روش مولف در شرح دعاها بسیار منظم و منطقی است؛ بطوری که پس از هر دعا واژگان را توضیح داده و دعاها را به فرازهای کوتاه تقسیم بندی کرده و سپس هر فرازی از دعا را با آیاتی از قرآن و احادیث شرح نموده و از اشعار حافظ، مولوی و ... استفاده کرده است. خوشبختانه اخیرا درمراکز علمی توجه بیشتری به صحیفه سجادیه شده است. جلد اول شرح صحیفه سجادیه، زیر نظر آیت الله مکارم شیرازی با همکاری فضلای حوزه علمیه قم، منتشرشده وهمچنین جلد اول ،شرح روان صحیفه سجادیه، سرکار خانم سیده صدیقه صاحبکار خراسانی و شرح بسیاری از دعاهای صحیفه سجادیه توسط دکتر محمد علی انصاری منتشر شده است. امیدواریم باتوجه به فرمایشات حضرت امام(ره) و مقام معظم رهبری دراهمیت صحیفه سجادیه ، مراکز علمی بویژه حوزه های علمیه و دانشگاه ها به صحیفه سجادیه توجه بیشتری داشته باشند.
معمولا در مورد قرآن و کتاب مرجعی همچون نهج البلاغه، برای استفاده سریع علاقمندان و پژوهشگران، کتاب هایی با عنوان معجم الفبایی یا موضوعی نوشته شده است،

آیا تا کنون در مورد صحیفه سجادیه هم چنین معجمی تهیه شده است ؟
ابتدا اجازه بدهید من یک توضیحی راجع به قالب کتاب های معجم عرض کنم. معجم در حقیقت همان فرهنگ الفبایی است. منظور از فرهنگ، لیست و یا صورتی است که معمولاً به صورت الفبایی، اطلاعات لازم مربوط به لغت یک زبان را در اختیار خواننده قرار می دهد. اقسام معجم های صحیفه سجادیه را می توان در 3 قسمت دسته بندی کرد:
دسته اول معجم های لغوی یا همان فرهنگ نامه‌ها هستند که با نظمی خاص (عموماً الفبایی) گرد آوری شده و به بررسی معانی کلمات پرداخته و در بررسی هر لغت، به اطلاعاتی از جمله تلفظ، ریشه، معنا و مترادفات و ...آن لغت اشاره می کنند.
دسته دوم معجم های لفظی اند که به الفبایی کردن الفاظ می پردازند و محل یا محل های قرار گرفتن هر لغت را در کتاب مشخص می کنند. این نوع معجم در سرعت بخشیدن به کار محققان بسیار موثر است.
دسته سوم معجم های موضوعی اند که در واقع کشف المطالب الفبایی هستند که مانند اغلب فرهنگ های لغت، به ترتیب حرف اول کلمه و یا از روی ماده اصلی کلمات تنظیم شده اند. از فوائد این نوع معجم، اطلاع رسانی، آسان سازی پژوهش های مستند، جلوگیری از اتلاف وقت و طبقه بندی اطلاعات است. در مورد معجم های لغوی صحیفه سجادیه می توان به کتاب قاموس الصحیفه تالیف سید ابوالفضل حسینی و لغت نامه صحیفه سجادیه تالیف سید احمد سجادی و حل لغات صحیفه سجادیه تالیف حسینی منجم و محمد باقر شفیع و... اشاره کرد.
از معاجم لفظی هم می توان به المعجم المفهرس لالفاظ الصحیفه السجادیه اقای سید علی اکبرقرشی و المعجم المفهرس لا لفاظ الصحیفه السجادیه اقای علی انصاریان و... اشاره کرد.
کتاب هایی نیز در قالب معجم موضوعی با عنوان الدلیل الی موضوعات الصحیفه سجادیه توسط علامه شیخ محمد حسین مظفر و حدیث بندگی(شرح موضوعی صحیفه سجادیه) بر اساس حروف الفبا توسط آیت ا لله سید کاظم ارفع و صحیفه سجادیه موضوعی که در19 موضوع تنظیم شده توسط اقای محسن غرویان منتشر شده است.

به نظر شما، بفرمایید برای مطالعه و تحقیق در صحیفه سجادیه از کجا باید شروع کرد؟
به نظر بنده، برای مطالعه صحیفه سجادیه، ابتدا باید با یک سری از معارف عمومی این کتاب شریف آشنا شد و دعاهای کوتاه را مطالعه کرد. حدود 10 دعای صحیفه سجادیه یک صفحه ای هست که راحت می شود با آنها انس گرفت . مناسب است که مطالعه وتحقیق درصحیفه سجادیه در4 مرحله انجام شود . مرحله اول انس با صحیفه سجادیه که ابتدا باید بصورت دایمی با قرائت صحیفه سجادیه، یک حالت انس پیدا کنیم و در مرحله دوم، از یک ترجمه مناسب و دقیق، مانند ترجمه حسین استاد ولی استفاده کرده و با برنامه ریزی به مطالعه یک دوره کامل آن اقدام نمود و در مرحله سوم به مطالعه یک دوره شرح صحیفه سجادیه مانند شرح شهود وشناخت اثر آیت الله ممدوحی کرمانشاهی بپردازیم. پس از آن نوبت به مرحله چهارم ، یعنی تحقیق و پژوهش در صحیفه سجادیه می رسد که پزوهشگر باید با معارف تخصّصی صحیفه سجادیه آشنا شود. درمجموع دریک دوره یک ساله با لطف الهی و برنامه ریزی دقیق و روشمند و زیر نظر استاد می توان با معارف صحیفه سجادیه آشنا شد.

برای مطالعه صحیفه سجادیه، از چه روش هایی باید استفاده کرد و به چه نکاتی باید توجه نمود؟
برای مطالعه صحیفه سجادیه اولا باید به اصول مطالعه صحیفه سجادیه توجه کرد و سپس روش های مطالعه آن را اجرا کرد.
منظور از اصول مطالعه توجه به نکاتی است که به اختصار عبارتند از:
1- رعایت اصول آموزشی (از آسان به مشکل) که ابتدا دعاهای کوتاه و آسانتر را مطالعه وبا آن انس بگیریم.
2-زمان بندی مطالعه صحیفه سجادیه که باید سعی کنیم حتما هر روز درساعتی خاص، مثلا قبل از خواب 20 دقیقه صحیفه سجادیه را مطالعه کنیم.
3-تفکر و تدبر در صحیفه سجادیه که در هنگام مطالعه صحیفه سجادیه، حتما دردعاهای نورانی آن تفکر و تدبر کنیم.
4- یاداشت برداری در هنگام مطالعه ترجمه و یا شرح صحیفه سجادیه، حتما از نکات مطالعه خود یادداشت برداریم .
5- مباحثه صحیفه سجادیه، بسیار مناسب است برای این کار باید هسته های علمی 3 نفره ویا 5 نفره تشکیل دهیم ودر باره مباحث علمی و یا دعا های صحیفه سجادیه با هم مباحثه و گفت و گو کنیم.
پس از توجه به این اصول مطالعه، نوبت به نحوه اجرا و روش های مطا لعه صحیفه سجادیه می رسد که آن نیز به 5 روش دسته بندی می شود:
1- روش عبادتی، عده ای صحیفه سجادیه را به عنوان دعا و عبادت می خوانند و با آن انس دارند. این روش بسیاری از مردم است و کار خوب و لازمی است.
2- روش ترتیبی یعنی از ابتدای دعای اول تا دعای پنجاه و چهارم، آن ها را به ترتیب مطالعه کنیم.
3 -روش گزینشی(تجزیه ای ) یعنی گزینش یک دعای خاص، مثلا فقط دعای 24 که درحق پدر ومادر هست را مطالعه کنیم.
4 -روش موضوعی که در این روش یک موضوع خاص مورد نیاز خود را انتخاب و فقط درباره همین موضوع درصحیفه سجادیه تحقیق وپژوهش انجام دهیم.
5- روش آموزشی و کار گا هی برای تربیت مربی

شما فرمودید که این دوره آموزشی صحیفه سجادیه بصورت کارگاهی انجام می شود. در این زمینه هم توضیحاتی بفرمایید که چه مراحلی در این کارگاهها انجام می شود؟
در این کارگاهها صحیفه آموزان همراه با استاد مراحل ششگانه آموزشی را طی خواهند کرد ، ابتدا متن یک دعا را انتخاب میکنند مثلا دعای هیجدهم و سپس متن آن دعا 3 تا 5 بار قرائت شده و واژگان آن دعا مطالعه و بررسی میشود و بر اساس آن واژگان، دعای مورد نظر ترجمه می شود. سپس از متن دعا سوالاتی طرح شده و بر اساس متن و قراین موجود، تطبیق انجام شده و پیام دعا استخراج می گردد. به اختصار می توان این مراحل را به صورت زیر دسته بندی کرد:
مرحله اول :گزینش متن دعا
مرحله دوم :قرایت متن دعا
مرحله سوم :مطالعه واژگان
مرحله چهارم :مطالعه ترجمه دعا
مرحله پنجم : طرح سوال از متن دعا
مرحله ششم : شرح ،تطبیق و پیا م گیری از محتوای دعا.

در تحقیق و پژوهش کتاب صحیفه سجادیه توجه به چه نکاتی لازم است؟
در روش تحقیق و پژوهش کتاب صحیفه سجادیه، باید به دو نکته اساسی توجه کرد:
1- روش مطالعه و تحقیق سنتی که در طول هزار و سیصد سال گذشته چگونه بوده است؟
2- روش علمی استفاده از صحیفه سجادیه چگونه است؟
در گذشته برای استفاده از صحیفه سجادیه سه روش وجود داشت که شامل روش ترتیبی، روش گزینشی (تجزیه ای) و روش موضوعی بود. روش ترتیبی یک مزیت داشت و آن هم آشنایی با یک دوره کامل معارف الهی است که البته طولانی بودن زمان این کار از محدودیت های آن است. اما در روش علمی استفاده از صحیفه سجادیه، برای ورود به صحیفه سجادیه ، ما نیازمند به دو نوع دانش هستیم که عبارتند از: دانش های بیرونی صحیفه سجادیه و دانش های درونی صحیفه سجادیه.

دانش های بیرونی صحیفه سجادیه چه موضوعاتی را شامل می شود؟
دانش های بیرونی صحیفه سجادیه شامل دانش هایی به عنوان پیش نیاز است که پایه اولیه ای جهت آشنایی علمی با صحیفه سجادیه به شمار می آید که به اختصار می توان به موارد زیر اشاره کرد:
1. تاریخ زندگانی امام سجاد(ع) (بصورت تحلیلی حوادث دوران زندگی حضرت رابررسی کنیم.)
2. شناخت تاریخچه صحیفه سجادیه (که در مقد مه صحیفه سجادیه آمده است.)
3. ساختارشناسی صحیفه سجادیه
4. شناخت رابطه صحیفه سجادیه با قرآن
5. شناخت شبهات پیرامون صحیفه سجادیه
6. روش شناسی صحیفه سجادیه(روش مطالعه ، روش انس ،روش تحقیق و...)
7. کتابشناسی صحیفه سجادیه(بیش از 2000 جلد کتاب درباره امام سجاد (ع) و صحیفه سجادیه منتشر شده است )
8. آشنایی با شرح های صحیفه سجادیه وروش آن ها. (روش ادبی ،کلامی ،عرفانی ، فلسفی ،اجتماعی و... )
این هشت مورد بعنوان پیش نیاز ورود بر صحیفه سجادیه ضروری وهنگام ورود به صحیفه سجادیه به ما کمک خواهد کرد.


دانش های درونی صحیفه سجادیه به چه موضوعاتی می پردازد؟
دانش های درونی صحیفه سجادیه به موضوعاتی مربوط می شود که به محتوای خود صحیفه مربوط می شود . هنگام ورود به متن صحیفه سجادیه و دعا ها، صحیفه آموزی که می خواهد صحیفه سجادیه راخوب بفهمد، 5 نکته مهم را لازم است بداند.

1- شناخت منابع و اسناد صحیفه سجادیه
2- شناخت سبب صدوردعاهای صحیفه سجادیه
3- موضوع شناسی دعاهای صحیفه سجادیه
4- هدف شناسی دعاهای صحیفه سجادیه
5- فهم متن صحیفه سجادیه

برای فهم بیشتر از متن صحیفه سجادیه چه قواعدی را باید رعایت کنیم؟
بعد از آشنایی با دانش های بیرونی و درونی صحیفه سجادیه ، وارد متن دعاها می شویم. اگر بخواهیم به طور مختصر قواعدی را برای فهم بیشتر متن دعاهای صحیفه تعریف کنیم باید به مفردات صحیفه سجادیه و یا واژه شناسی متن آن شناخت پیدا کنیم و با ترکیبات آن آشنا شویم و بلاغت دعاهای صحیفه را درک کنیم و سپس با تشکیل خانواده دعایی به فهم بیشتر از متن دعا برسیم.

بفرمایید ادعیه صحیفه سجادیه، اغلب دارای چه محتوا و ویژگی ها است؟
محتوا و ویژگی های ادعیه صحیفه سجادیه را می توان به صورت خلاصه در 5 محور بیان کرد:
1. دعاهای صحیفه سجادیه معمولا با عبارت : الحمدالله ... و یا اللهم ...آغاز می شود.
2. دعاهای صحیفه سجادیه به بیان رابطه انسان با خدا، رابطه انسان با خودش، رابطه انسان با جامعه و محیط اطرافش و رابطه انسان با جهان هستی می پردازد.
3. دعاهای صحیفه سجادیه، روش گفت وگوی انسان با خدارا آموزش می دهد.
4. دعاهای صحیفه سجادیه سرشار از مطالب ونکات معنوی، عرفانی، اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و...است.
5. دعاهای صحیفه سجادیه برای همه اقشار جامعه و انسان های آزاده قابل استفاده است.
از ویژگی های صحیفه سجادیه مطالب بیشتری بیان بفرمایید.
علاوه بر محتواهایی که عنوان شد، می توان به ویژگی های دیگری هم اشاره کرد که عبارت است از:
1. قالب دعایی صحیفه سجادیه املا است.
2. دعاهای آن موضوع محور است و موضوعات آن هدفدار است.
3. صحیفه سجادیه زبان دعایی دارد.
4. صحیفه سجادیه آیینه عرفان اهلبیت علیهم السلام است.
5. صحیفه سجادیه تفسیر قرآن کریم است.
6. صحیفه سجادیه در اوج فصاحت وبلاغت است.
7. صحیفه سجادیه کتاب امید وآرزو به رحمت الهی است.
8. صحیفه سجادیه کتاب همیشه زنده است.
9. اولین کتاب از قرن اول و دوم است.
10. دعاهای صحیفه سجادیه معمولا همراه با صلوات برمحمد وآل محمد(ص) است.
در پایان بفرمایید که وظیفه همگان در برابر این سرمایه بزرگ دعایی و سایر متون اسلامی از جمله نهج البلاغه و یا اصول کافی و ... چیست و چه اقداماتی باید انجام شود؟
آن چه که وظیفه همگانی است و باید همه با هم در باره صحیفه سجادیه همت کنیم، احیای فرهنگ صحیفه سجادیه و سبک زندگی اسلامی است که در این زمینه باید کارهایی انجام شود:
1. اهتمام همگانی به صحیفه سجادیه صورت پذیرد و صحیفه سجادیه باید فرهنگ عمومی شود ومردم با آن انس بگیرند ودر آن تدبر وتفکر کنند.
2. لازم است دعاهای صحیفه سجادیه به صورت ادبیات روز و جذاب برای نسل جوان باز خوانی شود.
3. تلاوت وصوت دلنشین صحیفه سجادیه در صدا وسیما، مساجد ومراکز معنوی، فرهنگی طنین انداز گردد.
4. موسسات صحیفه سجادیه در استان های مختلف راه اندازی و حمایت شود.
5. کتابخانه تخصصی صحیفه سجادیه در مراکز فرهنگی مانند حوزه های علمیه و دانشگاه ها راه اندازی گردد.
6. برای دوره های تربیت مربی صحیفه سجادیه در مراکز فرهنگی برگزار گردد. ما برای احیای فرهنگ صحیفه سجادیه در کشور حداقل نیاز به 5000 مربی واستاد صحیفه سجادیه درحوزه های علمیه، دانشگاه ها، آموزش و پرورش، مساجد و... داریم.
همچنین لازم است اقداماتی در حوزه پژوهشی انجام شود و آن ترجمه صحیفه سجادیه به زبان های زنده دنیاست. نگارش شرح های مناسب بیشتر برای نوجوانان، جوانان، دانشجویان و ... نیز باید در دستور کار علما و اندیشمندان قرار گیرد و اقدام های موثری نیز در تدوین شرح های موضوعی که بستر بسیار خوبی برای آموزش عمومی و ترویج معارف این کتاب شریف است، صورت پذیرد.
در پایان، امیدوارم انشاء الله با لطف و نظر امام رضا (ع)، بتوانیم یک نهضت صحیفه سجادیه را در جهان اسلام با همکاری تمام مسئولین فرهنگی کشور ایجاد کنیم. همچنین از مسئولان آستان قدس رضوی که در برقراری دوره های تربیت مربی نهج البلاغه و صحیفه سجادیه بنده را یاری کردند، کمال تشکر و قدردانی را دارم.
با تشکر از شما که وقت شریف تان را در اختیار ما قرار دادید.
تهیه و تنظیم: قاسم کهندل


مطالب مرتبط