سازمان وکالت در عصر امام حسن عسکری (علیه السلام)

فعالیت فرهنگی امام عسکری علیه السلام و وکلای ائمه اطهار علیهم السلام (سازمان وکالت) باعث حفظ هویت مبانی اسلام و اعتقادات شیعه و حفاظت از جان حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) گردید.

  سازمان وکالت در عصر امام حسن عسکری (علیه السلام)

نجمه سادات امیری دشت بیاض، مدرس حوزه

چکیده

فعالیت فرهنگی امام عسکری علیه السلام و وکلای ائمه اطهار علیهم السلام (سازمان وکالت) باعث حفظ هویت مبانی اسلام و اعتقادات شیعه و حفاظت از جان حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) گردید. بررسی پیشینه و روشهای آن سازمان از زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) تا زمان (امام عسکری (علیه السلام)، نشان دهنده ظهور مرحله جدیدی از حیات مکتب تشیع و جامعه شیعه در آن دوران است، مرحله ای که به مراتب بهتر از دوره های گذشته خود می باشد. در این تحقیق سعی گردید ضرورت وجود این سازمان در ابعاد مختلف بررسی گردد.

مقدمه

سازماندهی سازمان وکالت در عصر امام حسن عسکری (علیه السلام)، عامل مهمی در ارتباط گیری شیعیان با یکدیگر و آموزش چگونگی حفظ انسجام شیعه در دوران غیبت بوده است. فعالیت های فرهنگی سازمان وکالت در عصر امام عسکری (علیه السلام) طیف وسیعی از موضوعات فرهنگی در محورهای فقهی، کلامی، اخلاقی، تربیتی، ابلاغ برائت از خواص منحرف، تأیید خواص صالح و گواهی وجود امام عصر (عجل الله تعالی فرجه) را در بر می گرفت.در این نوشتار تلاش شده که ضرورت وجود این سازمان در ابعاد مختلف بررسی گردد.

روش استفاده شده با توجه به موضوع کتابخانه ای و با رویکرد تاریخی می باشد.

1. معرفی اجمالی سازمان وکالت

وکالت، به مفهوم لغوی آن حتی در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز وجود داشت، چنان که حضرت کسانی را مأمور جمع آوری زکات می کرد[1] (ابن هشام، السیره النبویه، به تحقیق مصطفی سقاء ابراهیم آبیاری و عبدالحفیظ، ج 4، ص 237) که این خود نوعی وکالت از طرف پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) بود، همچنین آن حضرت در هنگام خروج از مدینه، به طور موقت شخصی را جهت رسیدگی به امور اجتماعی مدینه می گماشت که این نیز نوعی وکالت بود. همچنین نیابت و وکالت عامه، به صورت تشکیلاتی غیر منظم و غیر منسجم و بدون رهبری واحد در طی تاریخ طولانی غیبت کبری وجود داشته و دارد؛ که این تحت عنوان ولایت فقیه و نیابت عامه یاد می شود.[2] (خمینی، ولایت فقیه، ص 114)

حضرت کسانی را مأمور جمع آوری زکات می کرد که این خود نوعی وکالت از طرف پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) بود.


2. سازمان وکالت و موقعیت جامعه شیعه
سازمان وکالت، صرف نظر از جهات کمی و کیفی آن، به خودی خود نشان دهنده ظهور مرحله جدیدی از حیات مکتب تشیع و جامعه شیعه بود، مرحله ای به مراتب بهتر از دوره های پیشین. اینک تلاش ها، مجاهدت ها، ایثارها و شهادت امامان و یاران مخلصشان طی چندین دهه به بار نشسته و مکتب تشیع به خوبی شکل گرفته و نهادینه شده و در سراسر جهان پهناور اسلامی جویندگان و رهروان استواری پیدا کرده بود. شرایط فوق، وجود شبکه ارتباطی وسیعی را اقتضا می کرد، شبکه ای که بتواند:

اولاً پیوند عاطفی و فکری میان اعضا و مجموعه های پراکنده شیعیان در اقطار مختلف بلاد اسلامی را با امام خود برقرار کند.

ثانیاً امکانات ایشان را جهت حفظ و حراست از جامعه شیعه و رفع مشکلات آنان و توسعه مکتب اهل بیت (علیهم السلام) بسیج کند.[3] (جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ص 547-548)

سازمان وکالت، صرف نظر از جهات کمی و کیفی آن، به خودی خود نشان دهنده ظهور مرحله جدیدی از حیات مکتب تشیع و جامعه شیعه بود، مرحله ای به مراتب بهتر از دوره های پیشین.

3. زمینه های تشکیل سازمان وکالت
عوامل متعددی در شکل گیری سازمان وکالت نقش داشت که می توان آنها را در موارد زیر خلاصه کرد:
بی تردید بسط و گسترش مکتب اهل بیت (علیهم السلام)، گستردگی سرزمین های اسلامی و پراکندگی شیعیان و دشواری رفت و آمد و مواصلات در آن اعصار از یک سو؛ و نیاز مبرم شیعیان به راهنمایان مورد اعتماد جهت رفع شبهات و نیازهای عقیدتی و فقهی در دنیای آن روز که مملو از خطوط و جریان های رنگارنگ سیاسی و مذهبی بود، از سوی دیگر عامل نخست شکل گیری سازمان وکالت بود.[4] (همان، ص 550)
پیدایش سازمان وکالت همزمان با روی کار آمدن بنی عباس می تواند گویای این نکته باشد که سیاست سرکوب و خفقان بنی عباس و برخورد خشن آنان با علویان، به ویژه ائمه معصوم (علیهم السلام) و پیروانشان، نیز نقش زیادی در پیدایش این تشکیلات به ویژه در کم و کیف این شبکه داشته است. افزون بر این دو عامل، جمع آوری سهم امام و سادات (خمس) و هدایا و نذورات و رساندن آن به دست امام و یا صرف آن در موارد تعیین شده از سوی ایشان و نیز اداره باغ ها و مستغلات موقوفه ناحیه مقدسه ائمه (علیهم السلام) نیز اقتضای چنین تشکیلاتی داشت.[5] (حرعاملی، وسائل الشیعه، ج 6، ص 375)

سیاست سرکوب و خفقان بنی عباس و برخورد خشن آنان با علویان، به ویژه ائمه معصوم (علیهم السلام) و پیروانشان، نیز نقش زیادی در پیدایش این تشکیلات به ویژه در کم و کیف این شبکه داشته است.

تجربه تاریخ انبیا و سیره معصومین (علیهم السلام) که در جهت سنت های الهی است پیوسته بدین منوال بوده که هرگاه امری خطیر در انتظار جامعه بشری به ویژه جامعه اسلامی بوده، از سال ها و بلکه قرن ها پیش زمینه ذهنی و عملی این گونه تحولات در افکار نسل های متوالی فراهم شده است تا حجت بر همگان تمام باشد.
بنابراین می توان گفت: ائمه (علیهم السلام) با تأسیس و گسترش نظام وکالت به تدریج به جامعه شیعه آموختند که در طی دوران غبار گرفته و مه آلود غیبت کبری، چگونه باید هویت و انسجام خود را حفظ نمایند، از چه کانال هایی مشکلات فکری، سیاسی و اجتماعی خود را حل و فصل نمایند و جنبه مالی نظام امت و امامت را هم چنان به پیش برند.[6] (ادیب، پیشوایان ما، ترجمه اسدالله مبشری، ص 296)

بنابراین می توان گفت: ائمه با تأسیس و گسترش نظام وکالت به تدریج به جامعه شیعه آموختند که در طی دوران غبار گرفته و مه آلود غیبت کبرا، چگونه باید هویت و انسجام خود را حفظ نمایند.

4. بررسی فعالیت های فرهنگی سازمان وکالت در عصر امام عسکری (علیه السلام)
برخی از ابواب فقهی که در نامه های انتقالی توسط وکلا انعکاس یافت عبارتند از: باب طهارت، نجاست، نماز، روزه، حج، زکات، خمس، احکام بیع، میت، وصیت، میراث، احکام خانواده و ... .[7] ولایت پذیری در قالب اطاعت از وکلا، رعایت نظم و انضباط کاری، التزام به همه احکام شرع و... از برکات سازمان وکالت بود. (حیدری، شکوه سامرا، ص 281) محورهای کلامی فعالیت های فرهنگی سازمان وکالت در باب خداشناسی، نبوت، امامت، جبر و اختیار، مخلوق یا ازلی بودن قرآن و برخی موضوعات دیگر بود.

سازمان وکالت در اواخر عصر حضور ائمه (علیهم السلام)، ضمن برخورداری از تشکیلات منظم و منسجم گسترش چشم گیری یافته، بیش تر سرزمین های اسلامی را تحت پوشش خود داشت؛ مهم ترین و پرحجم ترین بخش فعالیت های سازمان وکالت، در عصر عسکریین (علیهما السلام) را فعالیت های فرهنگی تشکیل می دهد. این بخش از فعالیت های وکلا، طیف وسیعی از مسائل و موضوعات فقهی، کلامی و تربیتی را در بر می گیرد.

محورهای کلامی فعالیت های فرهنگی سازمان وکالت در باب خداشناسی، نبوت، امامت، جبر و اختیار، مخلوق یا ازلی بودن قرآن و برخی موضوعات دیگر بود.

در این جا فعالیت های فرهنگی سازمان وکالت را مورد بررسی قرار می دهیم:

4-1. فعالیت فقهی در سازمان وکالت

بیش ترین حجم فعالیت های فرهنگی وکلا را دریافت سؤالات فقهی و ابلاغ آنها به امام و دریافت پاسخ امام و رساندن آن به پرسش کنندگان تشکیل می دهد.

این نامه ها ابواب مختلف فقهی را در بر می گیرد و ائمه (علیهم السلام) پاسخ های کوتاهی مرقوم می فرمودند. نکته دیگر، این که از اسامی نویسنده نامه ها که وکیل بودن برخی از آنان محرز است، چنین بر می آید که بیشتر این نامه ها از سوی وکلا نوشته شده است.

4-2. فعالیت کلامی در سازمان وکالت

بخش دیگری از فعالیت های فرهنگی سازمان وکالت در عصر عسکریین (علیهما السلام) را، فعالیت در زمینه مسائل کلامی تشکیل می دهد. بدیهی است علمای شیعه بر اساس منابعی که از گذشتگان به ایشان رسیده بود، به بررسی اندیشه های کلامی شیعه می پرداختند. در این میان نقش سازمان وکالت، عمدتاً دریافت شبهات و سؤالات کلامی به ویژه شبهات جدید و انتقال آن به امام معصوم و دریافت پاسخ های آن پرسش ها و شبهات و رساندن آن به شیعیان بوده است.

مهم ترین و پرحجم ترین بخش فعالیت های سازمان وکالت، در عصر عسکریین (علیهما السلام) را فعالیت های فرهنگی تشکیل می دهد.


4-3. فعالیت اخلاقی - تربیتی در سازمان وکالت

بخش دیگر فعالیت های فرهنگی سازمان وکالت در عصر عسکریین (علیهما السلام) را رسیدگی به امور اخلاقی و تربیتی شیعیان تشکیل می دهد. در این باره نیز نقش وکلا عمدتاً ابلاغ پیام های اخلاقی و تربیتی امامان به شیعیان است، پیام های ائمه (علیهم السلام) به شیعیان مضامین گوناگونی را در بردارد که برخی از آن مضامین را مورد توجه قرار می دهیم:

الف: ولایت پذیری در قالب اطاعت از وکلا

ب: رعایت نظم و انضباط کاری

ج: التزام به همه احکام شریعت

در این میان نقش سازمان وکالت، عمدتاً دریافت شبهات و سؤالات کلامی به ویژه شبهات جدید و انتقال آن به امام معصوم و دریافت پاسخ های آن پرسش ها و شبهات و رساندن آن به شیعیان بوده است.


در بخشی از نامه امام حسن عسکری (علیه السلام) به اسحاق بن اسماعیل آمده است: «در دوره امام ماضی امام علی الهادی (علیه السلام) و هم چنین در دوره من از شما (شیعیان نیشابور) کارهایی سر زد که ناپسند و ناصواب بود.»

هشدارها و پند و اندرزها و حکمت ها و استدلال هایی که امام عسکری (علیه السلام) طی این نامه نسبتاً مفصل خطاب به شیعیان نیشابور ارائه نموده کم و بیش مورد نیاز عموم شیعیان آن عصر بوده و آنان در معرض همان آسیب هایی بوده اند که شیعیان نیشابور به آن دچار شده بودند.

د: صبر و انتظار فرج و نماز شب
امام حسن عسکری (علیه السلام) طی نامه ای ملاطفت آمیز به پدر شیخ صدوق، ابوالحسن علی بن حسین بن بابویه قمی (رحمه الله)، ضمن بشارت به این که برای وی جهت داشتن فرزند دعا کرده است او و همه شیعیان را به صبر در برابر ناملایمات و انتظار فرج و ظهور فرزند امام عسکری (علیه السلام)، حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه) به عنوان افضل اعمال امت پیامبر و خواندن نافله شب و تفقه در دین و انجام تکالیف توصیه فرموده است.[8] (مجلسی، بحارالانوار، ص 317-318)

هشدارها و پند و اندرزها و حکمت ها و استدلال هایی که امام عسکری (علیه السلام) طی این نامه نسبتاً مفصل خطاب به شیعیان نیشابور ارائه نموده کم و بیش مورد نیاز عموم شیعیان آن عصر بوده و آنان در معرض همان آسیب هایی بوده اند که شیعیان نیشابور به آن دچار شده بودند.


نتیجه

عصر امام عسکری (علیه اسلام) دوران انحرافات دینی و ظهور فرق گوناگون کلامی بوده است؛ امامان معصوم در هر برهه از زندگی خود با هدف حفاظت از مبانی و هویت اسلام ارتباط خود با مردم را در زمینه اعتقادی، فرهنگی، سیاسی حفظ می نمودند؛ در عصر امام عسکری نیز با تشکیل و تقویت سازمان وکلا، ارتباط حضرت با مردم حفظ شد و با استفاده از سازمان وکالت معارف اسلام در ابعاد مختلف به مردم می رسید و اذهان شیعیان را برای عصر غیبت آماده نمودند.




پی نوشت ها:

[1]- ابن هشام، عبدالملک بن هشام، السیره النبویه، به تحقیق مصطفی سقاء ابراهیم آبیاری و عبدالحفیظ شلبی، مصر، بی نا، 1405 ق، ج 4، ص 237.

[2]- خمینی، روح الله، ولایت فقیه، هفتم، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بی تا، ص 114.

[3]- جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، تهران، انصاریان، 1386، ص 547-548.

[4]- حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ص 550.

[5]- حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، تحقیق عبدالرحیم ربانی شیرازی، بیروت، داراحیاء التراث، 1391ق، ج6، ص 375.

[6]- ادیب، عادل، پیشوایان ما، ترجمه اسدالله مبشری، بی جا، فرهنگ اسلامی، 1374، ص 296.

[7]- حیدری، محمد، شکوه سامرا، تهران، دانشگاه امام صادق (علیه السلام)، 1390، ص281.

[8]- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، اسلامیه، بی تا، ص317-318.

مطالب مرتبط
دیدگاه خود را ارسال کنید
تاکنون نظری برای این مطلب ثبت نشده است.
ویژه ها
عید در حرم امام رئوف

عید در حرم امام رئوف

9224

عید در حرم امام رئوف


عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

عکس حرم مطهرامام رضا علیه السلام

8634

فقیر و خسته به درگاهت آمدم رحمی که جز ولای توام نیست هیچ دست آویز حرم مطهرامام رضا علیه السلام


زائر حرم امام رضا علیه السلام

زائر حرم امام رضا علیه السلام

7963

دولت دراین سرا و گشایش دراین در است ... السلام علیک یا انیس النفوس یا علی بن موسی الرضا(ع) #امام_رضا_علیه_السلام #حرم_امام_رضا_علیه_السلام #حرم_مطهر_رضوی


ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

ضریح حرم مطهر امام رضا علیه السلام

8911

قلب مرا به پای ضریح ات گره بزن بیمارم و دخیل شفای تو می شوم


دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

دربانان حرم مطهر امام رضا علیه السلام

9693

از رهگذر خاک سر کوی شما بود؛ هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد


بیشتر