«مال و فرزند، زینت زندگی دنیاست و باقیات صالحات (ارزش های پایدار و شایسته) ثوابش نزد پروردگارت، بهتر و امید بخش تر است.» (کهف: 46)

  عوامل شکل گیری اخلاق فرزندان

عوامل شکل گیری اخلاق فرزندان

اکرم آگاه، مدرس حوزه

چکیده:
با توجه به حساسیت دوران کودکی برای شکل گیری اخلاق فرزندان، برخی از مهم ترین عوامل تربیتی در این سن عبارتند از: مهر و محبّت، صبر و حوصله در برابر شیطنت آنان، وفا به وعده، مشورت با ایشان و آموختن روش تصمیم گرفتن، رشد حس همکاری، رعایت عدالت میان فرزندان، انتخاب نامی نیکو و مربّی دلسوز، نادیده گرفتن لغزش ها، ایراد زیاد نگرفتن در گفتار و کردار، سپاسگزاری و ...
کلیدواژه ها: اخلاق، تربیت، فرزند، والدین، خانواده، کودک.

مقدمه:
«مال و فرزند، زینت زندگی دنیاست و باقیات صالحات (ارزش های پایدار و شایسته) ثوابش نزد پروردگارت، بهتر و امید بخش تر است.»1 (کهف: 46)
این اثر با نگاهی به عوامل مؤثر در تربیت اخلاقی فرزندان شایسته، با استفاده از متون روایی اسلام تدوین شده و هدفش آشنایی بیشتر جوانان و والدین با راهکارهای تربیت دینی صحیح و ایجاد جامعه سالم می باشد. حساس ترین دوران حائز اهمیّت برای نگهداری، پرورش و تربیت فرزند شایسته، دوران کودکی و طفولیت او است. زیرا رفتار و گفتار هر شخص، نمایان گر شخصیت شکل گرفته او از دوران کودکی است و این دوران رابطه مستقیم با خانواده و والدین کودک دارد. لذا ضروری است که زوجینی که تصمیم به تولید نسل دارند و نیز والدینی که از موهبت کودک برخوردار هستند، بیشتر به مطالعه در این زمینه اهمیت دهند؛ زیرا فرزندان می توانند در اثر تربیت اخلاقی صحیح، به باقیات صالحات تبدیل شوند و نیز ممکن است در اثر تربیت ناصحیح به دشمنانى تبدیل شوند که اسباب آزار و اذیت دنیوی و اخروی والدین را فراهم کنند.

حساس ترین دوران حائز اهمیّت برای نگهداری، پرورش و تربیت فرزند شایسته، دوران کودکی و طفولیت او است.


در این نوشتار به بررسی برخی از مهمترین عوامل اخلاقی مؤثر در تربیت فرزندان می پردازیم:

1. مهر و محبّت
از مهم ترین عوامل در تربیت فرزندان و نرم کردن دل ها، سیراب کردن آن ها از مهر و محبّت است. اثر محبّت در رشد روانی فرزندان مانند اثر نور و حرارت در رشد دانه گیاهان است. تجربه نشان می دهد که بسیاری از انحرافات نوجوانان ناشی از کمبودهای عاطفی آنها در خانواده است.2 (سادات، رفتار والدین با فرزندان، ص 44-43)
در آموزه های اسلامی ائمه (علیهم السلام) به محبّت کردن به فرزندان بسیار توصیه شده است تا آنجا که فرموده اند: «نگاه محبّت آمیز پدر به صورت فرزند عبادت است.» 3(محدث نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج 15، ص 170) در جای دیگر فرموده اند: «فرزندان خود را زیاد ببوسید که به هر بوسیدنی، درجه ای در بهشت نصیب شما می شود؛ درجه ای که طول مسیر آن پانصد سال راه است.»4 (حرّ عاملی، وسایل الشیعه، ج 21، ص 485)

بسیاری از انحرافات نوجوانان ناشی از کمبودهای عاطفی آنها در خانواده است.


2. حلم و بردباری
در تربیت کودک باید علاوه بر مهر و محبّت، با گذشت و عیب پوشی و نرمی با او برخورد شود. به ویژگی های وی توجّه داشت و در مقابل جنب و جوش او، اگر چه موجب مشکلاتی شود، با صبر و حوصله برخورد کرد. شلوغی و شیطنت یک حالت طبیعی در کودکان است و والدین نباید آن را غیر طبیعی بپندارند و با شدّت و تندی از آن جلوگیری نمایند. بلکه در این موارد باید رفتاری ملایم و بردبارانه از خود نشان دهند. 5(فرهادیان، آن چه والدین و مربیّان باید بدانند، ص 50-49)
رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) می فرماید: «چه خوب است فرزند در خردسالی پر تحرّک باشد، تا در بزرگ سالی دارای شخصیتی آرام و خویشتن دار گردد. سزاوار است که کودک خردسال حتماً این چنین (پر جنب و جوش) باشد.» 6(مجلسی، بحارالانوار، ج 57، ص 362-361؛ کلینی الرازی، فروع کافی، ج 6، ص 54)

شلوغی و شیطنت یک حالت طبیعی در کودکان است و والدین نباید با شدّت و تندی از آن جلوگیری نمایند؛ بلکه در این موارد باید رفتاری ملایم و بردبارانه از خود نشان دهند.


3. وفای به عهد
وقتی اولیاء و مربیّان جهت تشویق به کودک وعده ای می دهند، کودک از آنان توقّع دارد که به وعده خود عمل کنند. در غیر این صورت، کودک اعتمادش نسبت به آنان سلب می گردد و دیگر توجّهی به آنان نمی کند. (فرهادیان، همان، ص 48)
امام کاظم (علیه السلام) می فرماید: «زمانی که به کودکان وعده ای دادید، به آن وفا کنید، زیرا آنان این گونه تصوّر می کنند که شما رازق آنها هستید ... .» 8(کلینی الرازی، همان، ج 6، ص 53)

4. مشورت با فرزندان
یکی از عواملی که به فرزندان به ویژه در دوره نوجوانی شخصیت می دهد، مشورت کردن با آن ها در امور خانواده است. این کار سبب می شود که آن ها احساس کنند در خانواده به حساب می آیند و به نظر آن ها توجّه می شود. به این ترتیب آن چه را در دل دارند، با والدین خود در میان می گذارند و این در پیدایش صمیمیت و همدلی در خانواده، مؤثّر است. لازم است که والدین از پیشنهادهای صحیح فرزندان استقبال کنند و در صورتی که در پیشنهادهای آنان خطایی می بینند، با دلیل و منطق، آنها را به اشتباه خود متوجّه سازند. مشورت با فرزندان، حس همکاری آنها را در خانواده رشد داده و به تدریج راه و روش فکر کردن و تصمیم گرفتن را به آنان می آموزد. 9(سادات، همان، ص 44-43)
در قرآن، خداوند متعال به پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) امر می کند: «و در کارها، با آنان مشورت کن! اما هنگامى که تصمیم گرفتى، (قاطع باش! و) بر خدا توکل کن.» 10(آل عمران: 159)

مشورت با فرزندان، حس همکاری آنها را در خانواده رشد داده و به تدریج راه و روش فکر کردن و تصمیم گرفتن را به آنان می آموزد.


5. عدالت میان فرزندان
اسلام بر رعایت مساوات و عدالت میان فرزندان، تأکید فراوانی نموده و آن را عنصری مهم از عناصر تربیت موفّق دانسته است. بنابراین، پدر و مادر نباید برخی فرزندان را بر بعضی دیگر امتیاز دهند، چرا که این موضوع، منجر به شیوع بیزاری و دشمنی میان آنان می شود.11 (شریف قریشی، نظام خانواده در اسلام، ص 157)
روایت شده است که رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم)، به مردی نگاه می کردند که دو فرزند داشت، او یکی از آنان را بوسید و دیگری را نبوسید، حضرت با خشم به آن مرد فرمودند: «چرا میان آنان با مساوات رفتار نکردی؟» 12(طبرسی، مکارم الاخلاق، ص 220)
روان شناسان اثبات کرده اند که عدم رعایت عدالت میان فرزندان، احساس نگرانی را در درون کودک بر می انگیزاند. 13(شریف قریشی، همان)

عدم رعایت عدالت میان فرزندان، احساس نگرانی را در درون کودک بر می انگیزاند.


6. رعایت حقوق فرزندان
از جمله حقوق فرزندان بر پدران تا زمان بلوغ می توان به امور زیر اشاره کرد:
6-1. مادرِ او را از قبیله ای اصیل انتخاب کند.
6-2. نامی نیکو برایش برگزیند و او را به مربّی دل سوز بسپارد.
6-3. چون دوران شیردهی او تمام شود، به تأدیب و ریاضت او مشغول گردد و فرایض و سنن و قرآن به او بیاموزد.
6-4. شغل و پیشه ای برای روز ضرورت به او بیاموزد.
5-6. خواندن و نوشتن به او بیاموزد که براى اداى این وظیفه، پدر باید یا خود شخصاً بدین کار اقدام نماید و یا هزینه‏اى صرف آموزش فرزند خود کند. 14(شجاع، انیس الناس، ص 229-228)
پیامبر اکرم (صلى الله علیه و آله و سلّم) در این مورد مى فرماید: «نام نیکو بر او بگذار و ادبش کن و او را در مکان مناسب قرار بده.» 15(کلینی الرازی، همان، ج 6، ص 51)
همچنین امام علی (علیه السلام) می فرماید: «حق فرزند بر پدر این است که او را نام نیکو نهد، به خوبی تربیت کند و به او قرآن بیاموزد.» 16(نهج البلاغه، ص 546، حکمت 399)

امام علی (علیه السلام) می فرماید: «حق فرزند بر پدر این است که او را نام نیکو نهد، به خوبی تربیت کند و به او قرآن بیاموزد


7. رعایت سایر نکات اخلاقی:
پدر و مادر اگر بخواهند فرزند عاقّ آنها نشود، باید به وظایف پدر و مادری خود واقف بوده و در تربیت صحیح فرزند خود بکوشند و بدانند یکی از عوامل مهمّ خوبی و بدی فرزندان، وجود و عمل خود آنها است.
از جمله امور مهمّی که رعایت آن برای والدین ضرورت دارد، می توان به موارد ذیل اشاره کرد:
نادیده گرفتن لغزش های فرزند، ایراد زیاد نگرفتن در گفتار و کردار فرزند، پذیرفتن احسان و اطاعت فرزند، هر چند ناچیز باشد، سپاسگزاری از او، دعا در حق او در حضور و غیابش و ...
والدینی که فرزندان خود را با تحقیر و اهانت و فحّاشی و هتّاکی رشد می دهند، آنان را به انتقام جویی و گناه و تجاوز وادار می سازند که به یقین مشمول عذاب الهی خواهند شد. 17(ر.ک: شریف قریشی، نظام خانواده در اسلام، ص 158-146؛ میخبر، ریحانه بهشتی، ص 237-222)

والدینی که فرزندان خود را با تحقیر و اهانت و فحّاشی و هتّاکی رشد می دهند، آنان را به انتقام جویی و گناه و تجاوز وادار می‌سازند.


نتیجه:
در پایان با نگاهی به مجموعه امور بیان شده، نتیجه می گیریم با به کار بستن روش های تربیتی ذکر شده در آموزه های دینی، مانند: سیراب کردن فرزندان از مهر و محبّت، برخوردی توأم با حلم و بردباری، وفای به وعده ها، مشورت با آنها در امور و استقبال از نظراتشان، رعایت مساوات و عدالت میان آنان، رعایت حقوق ایشان از قبیل نام نیکو و آموزش علوم، و نادیده گرفتن لغزش های فرزندان، می توان فرزندان را در اثر تربیت اخلاقی صحیح، به باقیات صالحات تبدیل کرد که سبب خیر و برکت دنیوی و اخروی برای والدین شوند. به امید آن که با افزایش مطالعه در این زمینه، توسط زوجینی که تصمیم به تولید نسل دارند و والدینی که از موهبت فرزند برخوردار هستند، جامعه ای سالم داشته باشیم.



-----------------------------------------------------------------------
پی نوشت ها:
1. «المالُ وَ البَنونَ زینَةُ الحَیوةِ الدُّنیا وَ الباقیاتُ الصّالحاتُ خَیرٌ عِندَ رَبِّکَ ثَواباً وَ خَیرٌ أَمَلاً»
2. سادات، محمد علی، رفتار والدین با فرزندان، سوم، تهران، انجمن اولیاء و مربیان جمهوری اسلامی ایران، 1373، ص44-43.
3. «نَظَرُ الوالِدِ إلی وَلَدِهِ حُبّاً لَهُ عِبادةٌ»: محدث نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، 1408ق، ج15، ص170.
4. «أکثِرُوا مِن قُبلَةٍ أوْلادَکُم فَإنَّ لَکُم بِکُلِّ قُبْلةٍ فِی الجَنّةِ مَسیرَةَ خَمسِمِأَةِ عامٍ»: حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشیعه ، قم، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، 1409ق، ج21، ص485.
5. فرهادیان، رضا، آن چه والدین و مربیّان باید بدانند، سوم، قم، رئوف، 1370، ص50-49.
6. «تُستَحَبُّ عَرامةُ الغُلامِ فِی صِغَرِهِ لیَکونَ حلیماً فی کِبرِهِ، ما ینبَغی إلّا أن یکونَ هکَذا»: مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، دوم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق، ج57، ص362-361؛ کلینی الرازی، محمد بن یعقوب، فروع کافی، بیروت، دارالاضواء، 1413ق، ج6، ص54.
7. آن چه والدین و مربیّان باید بدانند، ص48.
8. «إذا وَعَدتُمُ الصّبیانَ فَفُوا لَهُم فإنّهُم یرونَ أنّکُمُ الّذینَ تُرزَقُونَهُم»: فروع کافی، ج6، ص53.
9. رفتار والدین با فرزندان، ص44-43.
10. «وَ شاوِرْهُمْ فِی الأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللهِ»
11. شریف قریشی، باقر، نظام خانواده در اسلام، ترجمه لطیف راشدی، دوم، بی جا، بی نا، 1377، ص157.
12. «فَهَلّا ساوَیتَ بَینَهُما»: الطبرسی، الحسن بن الفضل، مکارم الاخلاق، ششم، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1392ق، ص220.
13. نظام خانواده در اسلام، ص157.
14. شجاع، انیس الناس، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1350، ص229-228.
15. «تُحَسِّن اسمَهُ وَ أَدِّبهُ وَ ضِعْهُ مَوضِعاً حَسَناً»: فروع کافی، ج6، ص51.
16. «حَقُّ الوَلَدِ عَلَی الوالِدِ اَن یحَسِّنَ اسمَهُ وَ یحَسِّنَ اَدَبَهُ وَ یعَلِّمَهُ القُرآنَ»: نهج البلاغه، ص546، حکمت 399.
17. ر.ک: شریف قریشی، باقر، نظام خانواده در اسلام، ص158-146؛ میخبر، سیما، ریحانه بهشتی، چاپ: صد و هفدهم، قم، نورالزهراء (سلام الله علیها)، 1382، ص237-222.


مطالب مرتبط