در میان آثار کهن، سکه ها در زمره ی گویاترین و معتبرترین اسناد تاریخی هستند که جهت روشن شدن برخی نکات و زوایای مبهم تاریخ گذشته و سیر تمدّن و اقتصاد گذشتگان، کمک بسیار زیادی می‌کنند.

 نخستین سکه های ماشینی ضرب شده در ایران
۱۷ بهمن ۱۳۹۶ 1659 15.7 KB 86 0

نخستین سکه های ماشینی ضرب شده در ایران

نخستین سکه های ماشینی در ایرانی , موزه سکه آستان قدس رضوی , سکه دوره ناصرالدین شاه قاجار , وزه ی مرکزی آستان قدس رضوی

تاریخچه ی ضرب نخستین سکه های ماشینی در ایران
ضرب نخستین سکه ها در جهان به دوران فرمانروایی کروزوس (560 تا 6/547 پ.م)، آخرین پادشاه لیدی بازمی گردد که در قرن ششم پیش از میلاد در غرب آسیای صغیر (ترکیه ی امروزی) حکومت می‌کرد. ضرب نخستین سکه ها در ایران نیز به دوران فرمانروایی داریوش اوّل (521 تا 485 پ.م)، سومین پادشاه هخامنشی و احتمالاً به سال 517 پیش از میلاد باز می گردد. از آن دوران تا قرن هفدهم میلادی، سکه های جهان عموماً به روش چکشی و با نیروی وارده از دست انسان ضرب می شدند؛ امّا از سال 1700 میلادی به بعد، روش های مکانیزه، رفته ‌رفته به چرخه ی تولید سکه وارد شدند و در این میان، فرانسه، نخستین کشوری بود که در سال 1643 میلادی، نخستین سکه ی تماماً ضرب شده با ماشین را تولید کرد.

5a794835a2035.jpg

ماشین پرس سکه؛ ساخت فرانسه در سال 1831 میلادی

ضرب سکه در ایران، از قرن ششم پیش از میلاد تا نیمه ی دوم قرن نوزدهم میلادی، به مدّتی حدود 24 قرن به صورت چکشی ادامه داشت تا این که در زمان فتحعلی شاه قاجار (1212 - 1250 قمری) در پی افزایش ارتباط دربار ایران با کشورهای اروپایی، عبّاس ‌میرزا (ولیعهد فتحعلی شاه و والی آذربایجان) به فکر ضرب سکه های ماشینی افتاد. وی در سال 1222 قمری، حدود 200 قطعه سکه ی چرخی ضرب کرد؛ امّا به دلیل بالا بودن هزینه ی تمام ‌شده ی ضرب از ادامه ی کار منصرف شد و ضرب سکه های چکشی به مدّتی بیش از هفتاد سال به روال سابق ادامه یافت.
یاسنت لویی رابینو (Hyacinth Louis Rabino؛ ۱۸۷۷ - ‎۱۹۵۰م) که از جمله متصدّیان بانک شاهنشاهی ایران، کارشناس خبره ی سکه های ایران و نویسنده ی چندین عنوان مقاله و کتاب می باشد، در کتاب «آلبوم سکه ها، نشان ‌ها و مُهرهای پادشاهی ایران» می‌نویسد: «در حدود سال 1280 قمری، ناصرالدین شاه قاجار، چند دستگاه ماشین سکه ‌زنی از کشور فرانسه خریداری نمود و یک کارشناس فرانسوی را با دو پسرش برای ضرب سکه های ماشینی استخدام کرد؛ ولی کارشکنی ‌های حسنعلی ‌خان معیّرالممالک، مانع پیشرفت کار شد و آن سه فرانسوی پس از دو سال بلاتکلیفی به کشور خود بازگشتند».
در روزنامه ی «دولت علّیّه ی ایران» (مورّخ پنج‌شنبه، چهاردهم شهر ربیع‌الثانی 1287 قمری) آمده است: «اسباب چرخ سکه که از بابت صعوبت حمل و نقل، مدّت ‌ها در منجیل بود و در اوقات تشریف‌ فرمایی موکب همایون به سمت گیلان، به نظر مبارک رسید، به اعتضادالسلطنه امر و مقرّر شد که اسباب مزبور را به صحابت محمدحسین‌ خان، رئیس قاجار قوانلو و چند نفر از خوانین قاجاریه، حمل و نقل دارالخلافه نمایند و ...».
میرزا علی ‌خان امین ‌الدوله (وزیر «وسایل خاصه» در دوره ی ناصرالدین ‌شاه) نیز در کتاب «خاطرات امین ‌الدوله» از کارشکنی ‌های دوستعلی ‌خان معیّرالممالک در امر انتقال چرخ ‌ها و آلات سکه ‌زنی به پایتخت و نیز به سرقت رفتن قطعات مفرغی، مسی و آهنی این ماشین اشاره می‌کند.

5a7948729d049.jpg


سرانجام، میرزا علی ‌خان امین ‌الدوله در سال 1294 قمری با مباشرت فردی اتریشی، با تأمین نواقص، چرخ سکه را در ضرّاب ‌خانه ی دولتی در دارالخلافه ی تهران، مستقر و راه‌اندازی کرد. البته خاطرنشان می ‌شود که نمونه ی نخستین سکه های ماشینی دارالضرب تهران در سال 1293 قمری و در جریان راه ‌اندازی آزمایشی این دستگاه ضرب شدند.
عدم توانایی این ماشین در تأمین سکه ی مورد نیاز برای همه ی ولایات ایران سبب شد تا ضرب سکه به روش چکشی و البته با وزن و عیار مسکوکات ماشینی تهران در ضرّاب ‌خانه ی برخی شهرها همچون مشهد و کرمان تا سال 1295 قمری ادامه یابد.
بدین ترتیب، ضرب و انتشار سکه های ماشینی از حدود 140 سال پیش و هم ‌زمان با سی ‌اُمین سال سلطنت ناصرالدین ‌شاه قاجار در ممالک محروسه ی ایران آغاز شد و با طی فراز و نشیب ‌های فراوان در دوره های بعد نیز ادامه یافت.



جنس، بهای اسمی و اوزان سکه های ماشینی ایران در دوره ی ناصرالدین شاه قاجار
سکه های ماشینی دوران پنجاه ‌ساله ی سلطنت ناصرالدین شاه قاجار، عموماً از جنس طلا، نقره و مس می‌ باشند که بهای اسمی و وزن تقریبی آن‌ها به این شرح است:



سکه های مسی
12 دینار (ربع شاهی)؛
25 دینار (نیم شاهی)؛
50 دینار (یک شاهی)؛
100 دینار (دو شاهی)؛
200 دینار.



سکه های نقره
شاهی (150 دینار): به وزن تقریبی 690/0 گرم؛
ربعی (ربع قران؛ برابر با پنج شاهی): به وزن تقریبی 151/1 گرم؛
پانصد دینار (نیم قران؛ برابر با ده شاهی): به وزن تقریبی 302/2 گرم؛
یک هزار دینار (یک قران): به وزن تقریبی 605/4 گرم؛
دو هزار دینار (دو قران): به وزن تقریبی 210/9 گرم؛
پنج هزار دینار (پنج قران): به وزن تقریبی 025/23 گرم؛
تومان (ده قران): به وزن تقریبی 050/46 گرم.



سکه های طلا
دو هزار دینار (یک پنجم تومان): به وزن تقریبی 652/0 گرم؛
پنج هزار دینار (نیم تومان): به وزن تقریبی 630/1 گرم؛
تومان: به وزن تقریبی 452/3 گرم؛
دو تومان: به وزن تقریبی 515/6 گرم؛
ده تومان: به وزن تقریبی 744/28 گرم.


نخستین سکه های ماشینی ضرب شده در ایران در گنجینه ی سکه ی آستان قدس رضوی
در کنار مجموعه غنی سکه های ضرب چکشی دوره ی قاجار در گنجینه ی سکه ی موزه ی مرکزی آستان قدس رضوی، مجموعه ‌ای نسبتاً کامل از سکه های ضرب ماشینی ایران از دوره ی ناصرالدین ‌شاه تا پایان دوره ی قاجار نیز موجود است که در این‌جا به معرفی سه عدد از این سکه ها به شرح جداول و تصاویر زیر می‌ پردازیم:


پنجاه دینار (یک شاهی)


5a7948b38997c.jpg



ربعی (ربع قران؛ برابر با پنج شاهی)


5a794927a2a03.jpg


یک هزار دینار (یک قران)

5a794a8f3858a.jpg


مطالب مرتبط